যদি মহাভাৰত আজিৰ যুগত সংঘটিত হ’লহেঁতেন
কানুপ্ৰিয়া ডেকা
স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী অসমীয়া বিভাগ
বৰপেটা, হাউলী
ভাৰতীয় সভ্যতাৰ ইতিহাসত মহাভাৰত কেৱল এখন মহাকাব্য নহয়; ই মানুহৰ মন, সমাজ, ৰাজনীতি, নৈতিকতা আৰু ক্ষমতাৰ এক বিশাল প্ৰতিচ্ছবি। হাজাৰ হাজাৰ বছৰৰ আগতে ৰচিত এই কাহিনীত যিবোৰ সমস্যা, দ্বন্দ্ব আৰু প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা হৈছিল, সেইবোৰ আজিও সমানভাৱে প্ৰাসংগিক। লোভ, ক্ষমতাৰ আকাংক্ষা, পাৰিবাৰিক সংঘাত, ন্যায়-অন্যায়ৰ সংঘৰ্ষ, বন্ধুত্ব, বিশ্বাসঘাতকতা আৰু কৰ্তব্যবোধ—এই সকলোবোৰ বিষয় আজিৰ সমাজতো বিদ্যমান।
সেয়েহে এটা আকৰ্ষণীয় প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিব পাৰি—যদি মহাভাৰত আজিৰ যুগত সংঘটিত হ’লহেঁতেন, তেন্তে সেই কাহিনী কেনেকুৱা হ’লহেঁতেন? চৰিত্ৰবোৰ কি একেই থাকিলহেঁতেন? যুদ্ধখন কি কুৰুক্ষেত্ৰত নহৈ সামাজিক মাধ্যম, সংবাদমাধ্যম আৰু ৰাজনৈতিক মঞ্চত সংঘটিত হ’লহেঁতেন? এই কল্পনাই আমাক আধুনিক সমাজখনক নতুন দৃষ্টিৰে চাবলৈ সহায় কৰে।
আজি যদি কৌৰৱ আৰু পাণ্ডৱৰ সংঘাত আৰম্ভ হ’লহেঁতেন, তেন্তে হয়তো সেয়া প্ৰথমে পাৰিবাৰিক সম্পত্তি আৰু নেতৃত্বৰ অধিকাৰক লৈ আৰম্ভ হ’লহেঁতেন। কুৰু বংশৰ উত্তৰাধিকাৰ কোনে পাব, সেই বিতৰ্ক আদালত, সংবাদমাধ্যম আৰু সামাজিক মাধ্যমৰ শীৰ্ষ খবৰত পৰিণত হ’লহেঁতেন। টেলিভিছনৰ বিতৰ্ক অনুষ্ঠানত বিশেষজ্ঞসকলে দিনৰ পিছত দিন আলোচনা চলাই থাকিলহেঁতেন। সামাজিক মাধ্যমত #JusticeForPandavas আৰু #SupportKauravas নামৰ হেছটেগ ট্ৰেণ্ড কৰিলেহেঁতেন।
দুৰ্যোধন হয়তো এজন শক্তিশালী ৰাজনৈতিক নেতা বা বৃহৎ ব্যৱসায়িক গোষ্ঠীৰ প্ৰভাৱশালী উত্তৰাধিকাৰী হ’লহেঁতেন। তেওঁৰ ওচৰত বিশাল সম্পদ, শক্তিশালী জনসংযোগ ব্যৱস্থা আৰু প্ৰচাৰ মাধ্যম থাকিলহেঁতেন। আনহাতে যুধিষ্ঠিৰ নৈতিকতা আৰু ন্যায়ৰ প্ৰতীক হিচাপে জনসাধাৰণৰ সহানুভূতি লাভ কৰিলেহেঁতেন, যদিও বহুতে তেওঁক অতিমাত্ৰা আদৰ্শবাদী বুলিও সমালোচনা কৰিলেহেঁতেন।
আধুনিক যুগত পাশা খেলৰ ঘটনাটোও সম্পূৰ্ণ বেলেগ ৰূপ ল’লহেঁতেন। সেয়া হয়তো কোনো আৰ্থিক চুক্তি, কৰ্পৰেট ষড়যন্ত্ৰ বা ডিজিটেল প্ৰৱঞ্চনাৰ ৰূপত দেখা গ’লহেঁতেন। যুধিষ্ঠিৰে ভুল সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ফলত নিজৰ সম্পদ, মৰ্যাদা আৰু অধিকাৰ হেৰুৱাই পেলালেহেঁতেন। এই ঘটনাৰ ভিডিঅ’ আৰু তথ্য সামাজিক মাধ্যমত মুহূৰ্ততে বিয়পি পৰিলহেঁতেন। লাখ লাখ মানুহে মন্তব্য দিছিল, কোনোৱে সমৰ্থন কৰিলেহেঁতেন, কোনোৱে নিন্দা।
দ্ৰৌপদীৰ অপমানৰ ঘটনাটো আজিৰ যুগত সংঘটিত হ’লে ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়া আৰু অধিক ব্যাপক হ’লহেঁতেন। সংবাদমাধ্যম, মানৱ অধিকাৰ সংগঠন, নাৰী অধিকাৰ আন্দোলন আৰু সামাজিক মাধ্যম সক্ৰিয় হৈ উঠিলহেঁতেন। বিশ্বজুৰি প্ৰতিবাদ আৰম্ভ হ’লহেঁতেন। এই ঘটনাই কেৱল এটা পৰিয়ালৰ সংঘাত নহৈ ন্যায়, সন্মান আৰু লিংগ সমতাৰ এক বৃহৎ বিতৰ্কৰ ৰূপ ল’লহেঁতেন।
কৃষ্ণৰ ভূমিকাও আজিৰ যুগত অত্যন্ত আকৰ্ষণীয় হ’লহেঁতেন। তেওঁ হয়তো কেৱল এজন ধৰ্মীয় বা আধ্যাত্মিক নেতা নহৈ, এজন কৌশলবিদ, দাৰ্শনিক আৰু দূৰদৰ্শী পৰামৰ্শদাতা হিচাপে দেখা গ’লহেঁতেন। যেতিয়া সকলো পক্ষ বিভ্ৰান্ত, আৱেগপ্ৰৱণ বা ক্ষমতাৰ মোহত আৱদ্ধ হৈ থাকিলহেঁতেন, তেতিয়া কৃষ্ণই বৃহত্তৰ কল্যাণ আৰু ন্যায়ৰ দিশ দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিলেহেঁতেন। তেওঁৰ কথাবোৰ হয়তো আজিৰ যুগত কোটি কোটি মানুহে অনলাইনত শুনিলেহেঁতেন, উদ্ধৃত কৰিলেহেঁতেন আৰু বিশ্লেষণ কৰিলেহেঁতেন।
কৰ্ণৰ চৰিত্ৰ আধুনিক যুগতো সমানভাৱে হৃদয়স্পৰ্শী হ’লহেঁতেন। সমাজত সুযোগৰ অসম বণ্টন, জন্মগত পৰিচয়ৰ ভিত্তিত হোৱা বৈষম্য আৰু স্বীকৃতিৰ বাবে মানুহৰ সংগ্ৰামৰ প্ৰতীক হিচাপে তেওঁক দেখা গ’লহেঁতেন। বহুতে কৰ্ণক নিজৰ জীৱনৰ লগত তুলনা কৰিলেহেঁতেন। তেওঁৰ জীৱনক লৈ চলচ্চিত্ৰ, তথ্যচিত্ৰ আৰু সামাজিক মাধ্যমত অসংখ্য আলোচনা চলিলহেঁতেন।
কিন্তু আটাইতকৈ ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন হয়তো যুদ্ধৰ ক্ষেত্ৰত দেখা গ’লহেঁতেন। আজিৰ যুগত কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধ কেৱল ধনু কাঁড়, গদা বা ৰথৰ যুদ্ধ নহ’লহেঁতেন। সেয়া তথ্যৰ যুদ্ধ, মতাদৰ্শৰ যুদ্ধ, প্ৰচাৰৰ যুদ্ধ আৰু প্ৰযুক্তিৰ যুদ্ধ হ’লহেঁতেন। চাইবাৰ আক্ৰমণ, সংবাদ নিয়ন্ত্ৰণ, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ ব্যৱহাৰ যুদ্ধৰ নতুন অস্ত্ৰত পৰিণত হ’লহেঁতেন। যুদ্ধৰ ফল কেৱল যুদ্ধক্ষেত্ৰত নহয়, মানুহৰ মন আৰু ধাৰণাৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰ কৰিলেহেঁতেন।
এই কল্পনাৰ মাজত এটা গভীৰ সত্য লুকাই আছে। সময় সলনি হয়, প্ৰযুক্তি সলনি হয়, সমাজ সলনি হয়; কিন্তু মানুহৰ মৌলিক প্ৰৱৃত্তিবোৰ বিশেষ সলনি নহয়। ক্ষমতাৰ লোভ, অহংকাৰ, ঈৰ্ষা, প্ৰেম, বন্ধুত্ব, ন্যায়বোধ আৰু আত্মত্যাগ—এইবোৰ অনুভূতি প্ৰাচীন যুগতো আছিল, আজিও আছে। সেইবাবেই মহাভাৰত আজিও প্ৰাসংগিক।
আচলতে যদি মহাভাৰত আজিৰ যুগত সংঘটিত হ’লহেঁতেন, তেন্তে হয়তো চৰিত্ৰবোৰৰ পোছাক সলনি হ’লহেঁতেন, যুদ্ধৰ অস্ত্ৰ সলনি হ’লহেঁতেন, যোগাযোগৰ মাধ্যম সলনি হ’লহেঁতেন; কিন্তু সংঘাতৰ মূল কাৰণবোৰ প্ৰায় একেই থাকিলহেঁতেন। আজিও মানুহে ন্যায় আৰু লাভৰ মাজত বাছনি কৰিব লগা হয়, সত্য আৰু সুবিধাৰ মাজত সিদ্ধান্ত ল’ব লগা হয়, আৰু নিজৰ বিবেকৰ সন্মুখত থিয় দিব লগা হয়।
সেয়েহে মহাভাৰত কেৱল অতীতৰ কাহিনী নহয়। ই প্ৰতিটো যুগৰ, প্ৰতিটো সমাজৰ আৰু প্ৰতিজন মানুহৰ অন্তৰৰ কাহিনী। যদি মহাভাৰত আজিৰ যুগত সংঘটিত হ’লহেঁতেন, তেন্তে হয়তো আমি উপলব্ধি কৰিলোহেঁতেন যে কুৰুক্ষেত্ৰ নামৰ যুদ্ধক্ষেত্ৰখন কোনো দূৰ অতীতত নাই; সেয়া আজিও আমাৰ সমাজত, আমাৰ পৰিয়ালত আৰু কেতিয়াবা আমাৰ নিজৰ মনৰ ভিতৰতো বিদ্যমান। এই কল্পিত মহাভাৰতত সংবাদমাধ্যমৰ ভূমিকাও অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’লহেঁতেন। প্ৰতিটো ঘটনা, প্ৰতিটো সিদ্ধান্ত আৰু প্ৰতিটো বিতৰ্ক মুহূৰ্ততে বিশ্বৰ কোটি কোটি মানুহৰ ওচৰলৈ গ’লহেঁতেন। কোনোবাই পাণ্ডৱৰ পক্ষ ল’লহেঁতেন, কোনোবাই কৌৰৱৰ। সত্য আৰু অপপ্ৰচাৰৰ মাজত সীমাৰেখা বহু সময়ত অস্পষ্ট হৈ পৰিলহেঁতেন। হয়তো কিছুমান সংবাদমাধ্যমে সত্যৰ অনুসন্ধান কৰিলেহেঁতেন, আন কিছুমানে কেৱল জনমত গঢ়িবলৈ চেষ্টা কৰিলেহেঁতেন। এই পৰিস্থিতিত সাধাৰণ মানুহৰ বাবে কোনটো তথ্য বিশ্বাসযোগ্য আৰু কোনটো বিভ্ৰান্তিকৰ, সেয়া নিৰ্ণয় কৰাটো এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান হ’লহেঁতেন।
অৰ্জুনৰ চৰিত্ৰও আধুনিক যুগত এক নতুন ৰূপত দেখা গ’লহেঁতেন। তেওঁ হয়তো এজন দক্ষ যুৱ নেতা, সামৰিক বিশেষজ্ঞ বা অসাধাৰণ প্ৰতিভাসম্পন্ন ব্যক্তি হ’লহেঁতেন। কিন্তু কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধৰ আগমুহূৰ্তত তেওঁৰ মনত যি দ্বিধা, ভয় আৰু নৈতিক সংকট জন্ম লৈছিল, সেয়া আজিৰ মানুহৰ মনতো সমানে দেখা যায়। যেতিয়া নিজৰ লাভ আৰু সঠিক কামৰ মাজত বাছনি কৰিব লগা হয়, তেতিয়া বহু মানুহেই এক ধৰণৰ “অৰ্জুন-সঙ্কট”ৰ সন্মুখীন হয়। এই কাৰণেই গীতা আজিও প্ৰাসংগিক—ই কেৱল যুদ্ধৰ উপদেশ নহয়, জীৱনৰ জটিল সিদ্ধান্তৰ সময়ত দিশ-নিৰ্দেশনা।
আজি যদি শকুনি জীৱিত থাকিলহেঁতেন, তেন্তে তেওঁ হয়তো তথ্য-যুদ্ধৰ এজন ওস্তাদ হ’লহেঁতেন। তেওঁ মানুহৰ মনস্তত্ত্ব, ভয় আৰু দুৰ্বলতাক ব্যৱহাৰ কৰি নিজৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলেহেঁতেন। তেওঁৰ অস্ত্ৰ পাশা নহয়, তথ্যৰ বিকৃতি, অপপ্ৰচাৰ আৰু কৌশলী প্ৰচাৰ হ’লহেঁতেন। এই কল্পনাই আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে আধুনিক যুগৰ বহু সংঘাত অস্ত্ৰৰ আগতে তথ্যৰ জগততেই আৰম্ভ হয়।
আনহাতে, ভীষ্মৰ দৰে চৰিত্ৰবোৰো গভীৰ আলোচনাৰ বিষয় হ’লহেঁতেন। তেওঁ নৈতিকভাৱে সৎ আছিল, কিন্তু বহু সময়ত অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে দৃঢ়ভাৱে থিয় নিদিয়াৰ বাবে সমালোচিত হয়। আজিৰ যুগতো বহু শিক্ষিত, সৎ আৰু সচেতন মানুহ অন্যায় দেখিও নীৰৱ হৈ থাকে। তেওঁলোকৰ নীৰৱতাই কেতিয়াবা অন্যায়ক অধিক শক্তিশালী কৰি তোলে। ভীষ্মৰ জীৱনে আমাক এই প্ৰশ্নটো কৰে—কেৱল ভাল মানুহ হোৱাই যথেষ্ট নে, নে সঠিক সময়ত সঠিক পক্ষত থিয় দিয়াটোও সমান গুৰুত্বপূৰ্ণ?
এই আধুনিক মহাভাৰতত কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা, ডাটা আৰু প্ৰযুক্তিৰ ভূমিকা বিশেষভাৱে লক্ষণীয় হ’লহেঁতেন। যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ সৈন্যৰ সংখ্যা গণনা কৰাৰ সলনি হয়তো ডাটা বিশ্লেষণ, পৰ্যবেক্ষণ ব্যৱস্থা আৰু ডিজিটেল কৌশলেই জয়-পৰাজয় নিৰ্ধাৰণ কৰিলেহেঁতেন। কিন্তু এইখিনিতে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়—প্ৰযুক্তিয়ে কি মানুহক অধিক নৈতিক কৰি তুলিছে? নে কেৱল অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছে? মহাভাৰতৰ মূল শিক্ষাবোৰৰ এটাও এই যে শক্তি যদি বিবেকৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত নহয়, তেন্তে সেই শক্তি ধ্বংসৰ কাৰণ হ’ব পাৰে।
ভৱিষ্যতৰ দৃষ্টিৰে চালে, আজিৰ সমাজখনকো এক প্ৰকাৰৰ কুৰুক্ষেত্ৰ বুলি ক’ব পাৰি। ইয়াত যুদ্ধ ধনু কাঁড়েৰে নহয়, মূল্যবোধ, সত্য, ন্যায় আৰু মানৱতাৰ বাবে। প্ৰতিদিনে মানুহে সৰু-সৰু সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে নিজৰ পক্ষ বাছি লয়। কেতিয়াবা সত্য কোৱাৰ সাহস, কেতিয়াবা অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতিবলৈ লোৱা সিদ্ধান্ত, কেতিয়াবা লোভৰ সন্মুখত নতি স্বীকাৰ নকৰা মনোভাৱ—এইবোৰেই আধুনিক কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধ।
সেইবাবে, যদি মহাভাৰত আজিৰ যুগত সংঘটিত হ’লহেঁতেন, তেন্তে হয়তো যুদ্ধৰ ৰূপ সলনি হ’লহেঁতেন, কিন্তু শিক্ষাবোৰ একেই থাকিলহেঁতেন। মানুহে আজিও কৃষ্ণৰ প্ৰজ্ঞা, অৰ্জুনৰ আত্মসংঘাত, কৰ্ণৰ বেদনা, দ্ৰৌপদীৰ আত্মসম্মান আৰু যুধিষ্ঠিৰৰ নৈতিকতাৰ পৰা শিকিবলৈ পাৰিলেহেঁতেন।
আচলতে মহাভাৰত কেতিয়াও শেষ হোৱা নাই। ই যুগে যুগে নতুন ৰূপত, নতুন পৰিস্থিতিত আৰু নতুন মানুহৰ জীৱনত পুনৰ জন্ম লৈ থাকে। যেতিয়ালৈকে মানুহৰ মনত ন্যায় আৰু অন্যায়ৰ সংঘাত থাকিব, তেতিয়ালৈকে মহাভাৰতো জীয়াই থাকিব।