ভোগবাদী সমাজত মানুহৰ মূল্য: চৰিত্ৰ নে আৰ্থিক ক্ষমতা?
প্ৰেম বৈষ্ণৱ,বিহালী, বিশ্বনাথ
মানৱ জীৱনটো সদায় সুখ, সপোন আৰু কল্পনাৰ এক ফুলজাৰি নহয়। জীৱনৰ বাটত খোজ দিওঁতে আমি যিমানবোৰ মধুৰ অনুভূতিৰ মুখামুখি হওঁ, তাতকৈ বহু বেছি পৰিমাণে এনে কিছুমান কঠোৰ বাস্তৱৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়, যিবোৰ অতি তিতা আৰু কেহা। সমাজত চলি থাকোঁতে মানুহে সাধাৰণতে নিজৰ এক কাল্পনিক আৰু আদৰ্শবাদী পৃথিৱী সাজি লয়, য’ত সকলো সম্পৰ্কই পৱিত্ৰ, সকলো মানুহেই নিস্বাৰ্থ আৰু সকলো ত্যাগেই মূল্যায়নযোগ্য বুলি ভবা হয়। কিন্তু সময়ৰ সোঁতত যেতিয়া অভিজ্ঞতাৰ পৰিসৰ বাঢ়ি আহে, তেতিয়া মানৱ চৰিত্ৰৰ প্ৰকৃত স্বৰূপটো উন্মোচিত হয়। এই তিতা সত্যবোৰ কোনো ব্যক্তিবিশেষক আঘাত কৰাৰ বাবে নহয়, আচলতে জীৱনক সঠিক দিশত পৰিচালিত কৰাৰ একো একোটা বাস্তৱ শিক্ষা। তলত এনে দহোটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বাস্তৱ সত্যৰ এক বিস্তৃত বিশ্লেষণাত্মক আলোচনা আগবঢ়োৱা হ’ল:
১. ব্যস্ততা আৰু প্ৰাথমিকতাৰ বাস্তৱ সমীকৰণ: – আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত আটাইতকৈ বেছি শুনা বাক্যটো হৈছে “মই বৰ ব্যস্ত”। কিন্তু বাস্তৱিক দৃষ্টিৰে চালে এই পৃথিৱীত কোনো মানুহেই এনেদৰে ব্যস্ত নহয় যে তেওঁ কাৰোবাৰ এটা খবৰ ল’বলৈ বা দুটা মিঠা কথা ক’বলৈ সামান্য সময় উলিয়াব নোৱাৰে। মূল কথাটো হ’ল প্ৰাথমিকতা আৰু প্ৰয়োজন। যাৰ ওচৰত আপোনাৰ গুৰুত্ব যিমান, তেওঁলোকে নিজৰ ব্যস্ত সময়সূচীৰ মাজতো আপোনাৰ বাবে সিমানখিনিয়েই সময় উলিয়াই দিয়ে। যেতিয়া কাৰোবাৰ বাবে আপুনি সঁচাকৈয়ে প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰে, তেতিয়া সকলো ব্যস্ততা নোহোৱা হৈ পৰে; কিন্তু যেতিয়া আপোনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা নাথাকে, তেতিয়া আজৰি সময়খিনিও অজুহাতৰ আঁৰত হেৰাই যায়। সেয়েহে আনৰ ব্যস্ততাক লৈ অভিযোগ কৰাতকৈ নিজৰ স্থান বুজি লোৱাটোৱেই অধিক মংগলজনক।
২. আত্মসন্মান বনাম আনৰ সন্তুষ্টি :- সমাজত এটা কথা বৰ প্ৰচলিত যে মানুহক সন্তুষ্ট ৰাখিবলৈ হ’লে নিজৰ সকলো ইচ্ছা-অনিচ্ছাক দমন কৰিব লাগিব। যেতিয়ালৈকে আপুনি আনৰ ভুল সিদ্ধান্ততো হয়ভৰ দি যাব আৰু তেওঁলোকৰ কথামতেই নিজৰ জীৱন চলাব, তেতিয়ালৈকে সকলোৱে আপোনাক এক অমায়িক, সৎ আৰু ভাল মানুহৰ প্ৰমাণপত্ৰ দি থাকিব। কিন্তু যি মুহূৰ্ততেই আপুনি নিজৰ বিবেক আৰু আত্মসন্মানৰ খাতিৰত স্পষ্টকৈ মাত মাতিব, সেই দিনটোৰ পৰাই আপুনি সমাজৰ চকুত অহংকাৰী আৰু আটাইতকৈ বেয়া মানুহ হৈ পৰিব। মানুহে প্ৰায়ে তেনে মানুহকহে ভাল পায় যাক সহজে নিজৰ মতে চলাব পাৰি; কিন্তু আত্মসন্মানৰ মূল্য বুজি পোৱা ব্যক্তিয়ে কেতিয়াও আনৰ প্ৰশংসা পাবলৈ নিজৰ স্বাভিমান বিসৰ্জন নিদিয়ে।
৩. সহজলভ্যতা আৰু মূল্যায়নৰ অৱক্ষয় :- মানৱ মনস্তত্ত্বৰ এটা বিচিত্ৰ নিয়ম হ’ল যে যি বস্তু অতি সহজে আৰু বিনাদ্বিধাই পোৱা যায়, তাৰ প্ৰতি মানুহৰ আকৰ্ষণ আৰু শ্ৰদ্ধা অতি কম হয়। একেদৰে, যেতিয়া কোনো ব্যক্তিয়ে আনৰ প্ৰতিটো আহ্বানতে সকলো কাম এৰি ততালিকে উপস্থিত হয় আৰু সদায় উপলব্ধ হৈ থাকে, তেতিয়া সমাজত লাহে লাহে তেওঁৰ অস্তিত্বক গুৰুত্বহীন বুলি গণ্য কৰা আৰম্ভ হয়। মানুহে ধৰি লয় যে তেওঁৰ কোনো নিজাববীয়া কাম বা ব্যস্ততা নাই। ফলস্বৰূপে, তেওঁৰ মূল্য আৰু ত্যাগ আনৰ চকুত তললৈ নামি যায়। জীৱনত আনক সহায় কৰাটো মহৎ গুণ, কিন্তু সেই সহায়ৰ নামত নিজকে ইমানো সহজলভ্য কৰি তোলা অনুচিত যাৰ বাবে নিজৰ ব্যক্তিত্বৰ মানদণ্ড ধ্বংস হৈ পৰে।
৪. সুদিনৰ সংগী আৰু দুৰ্দিনৰ নিঃসংগতা :- জীৱনৰ সুন্দৰ দিনবোৰত, যেতিয়া সুখ, সমৃদ্ধি আৰু সফলতা হাতৰ মুঠিত থাকে, তেতিয়া আমাৰ চৌপাশে আত্মীয়, বন্ধু-বান্ধৱ আৰু শুভাকাংক্ষীৰ কোনো নাটনি নহয়। সকলোৱে প্ৰীতি আৰু প্ৰশংসাৰ হাত আগবঢ়ায়। কিন্তু জীৱনৰ গতিপথ সদায় একে নাথাকে; যেতিয়াই ধুমুহা নামি আহে আৰু কঠিন সময়ৰ আৰম্ভণি হয়, তেতিয়া সেই মানুহবোৰ লাহে লাহে অদৃশ্য হৈ পৰে। এনেকি অন্ধকাৰত যেনেকৈ নিজৰ ছাঁটোৱেও মানুহৰ সংগ এৰি গুচি যায়, ঠিক তেনেকৈয়ে জীৱনৰ আন্ধাৰ নামি অহা মুহূৰ্তত আপোন মানুহবোৰেও নিজৰ মুখ ঘূৰাই লয়। এই নিঃসংগতাৰ শিক্ষাই আমাক বুজাই দিয়ে যে জীৱনত কেৱল নিজৰ আত্মবিশ্বাস আৰু অন্তৰ্নিহিত শক্তিয়েই আটাইতকৈ বিশ্বাসযোগ্য সাৰথি।
৫. মানৱীয় মূল্যবোধৰ বিপৰীতে ধন আৰু ক্ষমতাৰ পূজা :- আজিৰ আধুনিক আৰু ভোগবাদী সমাজত মানুহৰ পৰিচয় তেওঁৰ জ্ঞান, সততা, নিভাঁজ মৰম বা চৰিত্ৰৰ ওপৰত নিৰ্ধাৰণ কৰা নহয়। সমাজৰ মানদণ্ড এতিয়া অতি বস্তুবাদী হৈ পৰিছে। যাৰ ওচৰত অৰ্থনৈতিক শক্তি, বিলাসী জীৱন আৰু ক্ষমতা আছে, তেওঁক সমাজে সৰ্বোচ্চ সন্মান আৰু আসন প্ৰদান কৰে; লাগিলে তেওঁৰ চৰিত্ৰ যিমানেই কলুষিত নহওক কিয়। আনহাতে, এজন অতি সংবেদনশীল, নিকা অন্তৰৰ আৰু সৎ ব্যক্তিয়ে যদি আৰ্থিকভাৱে পিছপৰা হয়, তেন্তে তেওঁ সমাজৰ পৰা প্ৰাপ্য মৰ্যাদা নাপায়। এই নিষ্ঠুৰ বাস্তৱটো মানি ল’বলৈ টান হ’লেও, আধুনিক যুগৰ সমাজ ব্যৱস্থাৰ ইয়েই আটাইতকৈ ডাঙৰ তিতা সত্য।
৬. প্ৰয়োজনকেন্দ্ৰিক সম্পৰ্কৰ ক্ষণভঙ্গুৰতা :- সম্পৰ্কবোৰ এতিয়া আৱেগ বা অন্তৰৰ টানেৰে গঢ় লোৱাতকৈ স্বাৰ্থ আৰু প্ৰয়োজনৰ ভিত্তিতহে বেছিকৈ গঢ় লৈ উঠে। যেতিয়ালৈকে আপোনাৰ পৰা আনৰ কোনো সুবিধা বা লাভালাভ হৈ থাকে, তেতিয়ালৈকে এজন অচিনাকি ব্যক্তিও অতি আপোন আৰু আত্মীয়ৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰিব। তেওঁলোকৰ মুখত প্ৰশংসাৰ জোৱাৰ উঠিব। কিন্তু যিদিনাই সেই প্ৰয়োজনখিনি সমাপ্ত হ’ব, সেইদিনাই হয়তো বছৰ বছৰ ধৰি সযতনে গঢ়ি তোলা ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কবোৰো নিমিষতে অপৰিচিত হৈ পৰে। এনে পৰিস্থিতিত মানুহ আচৰিত আৰু ব্যথিত হয় যদিও, এইটোৱেই প্ৰয়োজনভিত্তিক সম্পৰ্কৰ চৰম পৰিণতি।
৭. অপ্ৰয়োজনীয় স্পষ্টীকৰণ আৰু মানসিক সীমাবদ্ধতা :- সকলো কথা সকলোকে বুজাবলৈ চেষ্টা কৰাটো জীৱনৰ এটা ডাঙৰ ভুল পদক্ষেপ। মানুহৰ উপলব্ধি কৰাৰ ক্ষমতা তেওঁলোকৰ মানসিকতা, শিক্ষা আৰু চিন্তাৰ পৰিসৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এজন ব্যক্তিয়ে কোনো এটা পৰিস্থিতি বা কথা কেৱল সিমানেই বুজিব পাৰে, যিমানখিনি তেওঁৰ মানসিকতাই ধাৰণ কৰিবলৈ সক্ষম। সেইবাবে সকলো ভুল বুজাবুজিৰ স্পষ্টীকৰণ দি নিজৰ সময় আৰু শক্তি অপচয় কৰাতকৈ নীৰৱ হৈ থকাটোৱেই বুদ্ধিমানৰ কাম। কাৰণ যিয়ে আপোনাক ভুল বুজিবলৈ ইতিমধ্যে সিদ্ধান্ত লৈছে, তেওঁক হাজাৰটা যুক্তিয়েও সত্যৰ সন্ধান দিব নোৱাৰে।
৮. আত্মবলিদানৰ অৱমূল্যায়ন আৰু কৰুণ প্ৰশ্ন :- পৰিয়াল, আত্মীয় বা প্ৰিয়জনৰ মন ৰাখিবলৈ বহু লোকে নিজৰ সমগ্ৰ জীৱন, সুখ, সপোন আৰু স্বাধীনতাক নিঃস্বাৰ্থভাৱে বলিদান দিয়ে। তেওঁলোকে ভাবে যে এই ত্যাগে সম্পৰ্কটোক মধুৰ আৰু সুদৃঢ় কৰি ৰাখিব। কিন্তু জীৱনৰ কোনোবা এটা পাকত, যেতিয়া মতভেদ বা সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়, তেতিয়া সেই প্ৰিয়জনে অতি সহজতে কৈ পেলায়, “মই জানো তোমাক এইবোৰ ত্যাগ কৰিবলৈ কৈছিলোঁ!” এই এটা বাক্যই মানুহৰ সমগ্ৰ আত্মবলিদানক ক্ষণিকতে ধূলিসাৎ কৰি পেলায়। এই তিতা ঘটনাই সোঁৱৰাই দিয়ে যে আনৰ বাবে নিজক সম্পূৰ্ণৰূপে হেৰুৱাই পেলোৱাটো কোনো মহানুভৱতা নহয়, বৰঞ্চ নিজৰ প্ৰতি কৰা এক ডাঙৰ অবিচাৰহে।
৯. প্ৰত্যাশা হ্ৰাস আৰু মানসিক প্ৰশান্তি :- মানুহৰ মনৰ অশান্তি আৰু বেদনাৰ মূল উৎস কোনো বাহ্যিক পৰিস্থিতি নহয়, আচলতে আনৰ প্ৰতি পুহি ৰখা আমাৰ অতিৰিক্ত প্ৰত্যাশাবোৰহে। আমি যেতিয়া কাৰোবাৰ বাবে কিবা কৰোঁ, স্বাভাৱিকতে বিনিময়ত অলপ মৰম, শ্ৰদ্ধা বা স্বীকৃতি আশা কৰোঁ। আৰু যেতিয়াই সেই আশা পূৰণ নহয়, তেতিয়াই অন্তৰত তীব্ৰ বিষাদৰ সৃষ্টি হয়। জীৱনত মানসিক শান্তি বজাই ৰখাৰ আটাইতকৈ সহজ উপায়টো হ’ল মানুহৰ পৰা আশা কৰিবলৈ এৰি দিয়া। আপুনি যেতিয়া আনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা আৰু প্ৰত্যাশা একেবাৰে কমাই পেলাব, তেতিয়া কোনো মানুহৰ ব্যৱহাৰ বা অবহেলাই আপোনাক ভাঙি পেলাব নোৱাৰে।
১০. হাজাৰটা ত্যাগৰ পিছতো এটা ‘নহয়’ৰ অপৰাধ :- মানুহৰ এটা ডাঙৰ স্বভাৱ হ’ল অতীতৰ সকলো উপকাৰ অতি সহজে পাহৰি যোৱা। আপুনি কাৰোবাৰ কাৰণে জীৱনজুৰি হাজাৰটা ত্যাগ কৰিব পাৰে, তেওঁলোকৰ সকলো সংকটত বুকুত সাৱটি ৰাখিব পাৰে, কিন্তু সেই সকলোবোৰ মানুহে অতি স্বাভাৱিক বুলি গণ্য কৰে। অথচ, কোনোবা এটা দিনত যদি আপোনাৰ নিজৰ কোনো বাধ্যবাধকতা, আৰ্থিক অসুবিধা বা অসুস্থতাৰ বাবে ‘নহ’ব’ বুলি স্পষ্টকৈ কৈ দিয়ে, সেইদিনাই আপুনি তেওঁলোকৰ বাবে পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ নিষ্ঠুৰ আৰু স্বাৰ্থপৰ ব্যক্তিৰূপে চিহ্নিত হৈ পৰিব। অতীতৰ হাজাৰটা ত্যাগে সেই এটা ‘নহয়’ক ক্ষমা কৰিব নোৱাৰে। এইটোৱেই মানৱ সমাজৰ আটাইতকৈ নিষ্ঠুৰ বাস্তৱ।
উপৰোক্ত তিতা-কেহা কথাবোৰে জীৱনৰ এক নিৰ্মম আৰু অন্ধকাৰ দিশক প্ৰতিফলিত কৰে যদিও ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত তাৎপৰ্য অতি গভীৰ। এই বাস্তৱসমূহ বুজি পোৱাৰ অৰ্থ মানুহক ঘৃণা কৰা বা সমাজৰ পৰা পলাই যোৱা নহয়; এইবোৰক সাৰোগত কৰি জীৱনৰ প্ৰতি অধিক সজাগ আৰু বাস্তৱবাদী হোৱাটোহে মূল কথা। যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে মানৱ চৰিত্ৰৰ এই সীমাবদ্ধতাবোৰ চিনি পায়, তেতিয়া তেওঁ আনৰ ওপৰত ভিত্তিহীন আশা কৰাৰ পৰা বিৰত থাকে আৰু নিজৰ আত্মসন্মানক ৰক্ষা কৰি চলিবলৈ শিকে। জীৱনত কাক কিমান গুৰুত্ব দিব লাগে, কাৰ বাবে কিমান ত্যাগ কৰিব লাগে আৰু ক’ত নিজৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে- সেই জ্ঞান এই অভিজ্ঞতাবোৰৰ পৰাই আহে। গতিকে, এই তিতা সত্যবোৰক ভয় নকৰি একো একোটা জীৱনমুখী শিক্ষা হিচাপে গ্ৰহণ কৰি আগবাঢ়ি যাব পাৰিলেই জীৱনটো অধিক শান্তিপূৰ্ণ, দৃঢ় আৰু সাৰ্থক হৈ উঠিব।