চাইবাৰ অপৰাধ
প্ৰেম বৈষ্ণৱ,বিহালী, বিশ্বনাথ
বৰ্তমান সময়ত ডিজিটেল বিপ্লৱে মানৱ সভ্যতাৰ গতিধাৰা সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি কৰি পেলাইছে। আমাৰ ৰাতিপুৱাৰ পৰা নিশালৈকে প্ৰতিটো কাম এতিয়া আঙুলিৰ ঠাৰতে ইণ্টাৰনেটৰ জৰিয়তে সম্ভৱ হৈ পৰিছে। কিন্তু এই সুবিধাসমূহে যিদৰে আমাৰ জীৱন সহজ কৰিছে, তাৰ সমান্তৰালভাৱে জন্ম দিছে এক ভয়ংকৰ ভাবুকিৰ – সেয়াই হৈছে অনলাইন প্ৰৱঞ্চনা বা চাইবাৰ অপৰাধ। ইণ্টাৰনেটৰ জগতখন যিমান বিশাল, ইয়াৰ অন্তৰালত থকা প্ৰৱঞ্চকৰ জাল সিমানেই জটিল আৰু সূক্ষ্ম। ই প্ৰত্যক্ষভাৱে আমাৰ ব্যক্তিগত জীৱন, গোপনীয়তা আৰু অৰ্থনৈতিক স্থিতিৰ ওপৰত আঘাত হানিছে।
প্ৰৱঞ্চনাৰ উৎস প্ৰাথমিকভাৱে মানৱীয় মনস্তত্ত্বৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। মানুহৰ স্বাভাৱিক প্ৰবৃত্তি হৈছে সহজতে কিবা এটা লাভ কৰাৰ হাবিয়াস আৰু ভয়। প্ৰৱঞ্চকসকলে এই দুই দিশক সাৰথি কৰি লয়। কোনোবাই যদি অতি কম সময়ৰ ভিতৰত ধনী হোৱাৰ প্ৰলোভনত পৰে, তেন্তে কোনোবাই আকৌ ব্যক্তিগত তথ্যৰ সুৰক্ষাৰ অভাৱত জালত পৰে। ফেচবুক, হোৱাটছএপ, ইমেইল অথবা বিভিন্ন চছিয়েল মিডিয়া প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তে অহা লিংকসমূহ হৈছে এই অপৰাধীসকলৰ প্ৰধান অস্ত্ৰ। এই লিংকবোৰ এনেদৰে প্ৰস্তুত কৰা হয় যাতে পঢ়িলে ই অতি প্ৰয়োজনীয় বা গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি ধাৰণা হয়। সাধাৰণ নাগৰিকে যেতিয়া এই লিংকবোৰত ক্লিক কৰে, তেতিয়াই তেওঁলোকৰ ডিভাইচৰ নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰৱঞ্চকৰ হাতলৈ যোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
আজিৰ তাৰিখত অনলাইন প্ৰৱঞ্চনাৰ অন্যতম প্ৰধান ৰূপ হৈছে ‘ফিছিং’ (Phishing)। ইয়াত অপৰাধীসকলে কোনো এটা নামী বেংক বা প্ৰতিষ্ঠানৰ নাম লৈ ইমেইল বা মেছেজ পঠিয়ায়। তেওঁলোকে দাবী কৰে যে আপোনাৰ বেংক একাউণ্টৰ কেৱাইচি (KYC) আপডেট কৰা নাই অথবা একাউণ্টটো ব্লক হ’বলৈ গৈ আছে। এনে খবৰ পাই সাধাৰণ মানুহ স্বাভাৱিকতেই আতংকিত হৈ পৰে। এই আতংকৰ সুযোগ লৈ প্ৰৱঞ্চকসকলে তেওঁলোকৰ পৰা ওটিপি (OTP) বা গোপন পিন নম্বৰ সংগ্ৰহ কৰে। এইক্ষেত্ৰত অপৰাধীসকলে ইমান পাকৈত যে তেওঁলোকক চৰকাৰী বিষয়া বা বেংক কৰ্মচাৰী বুলি চিনাক্ত কৰাটো অতি কঠিন হৈ পৰে। সিহঁতে ব্যৱহাৰ কৰা ভাষা আৰু প্ৰযুক্তিগত শৈলীয়ে প্ৰকৃত চৰকাৰী বা বেঙ্কিং মাধ্যমক সম্পূৰ্ণৰূপে অনুকৰণ কৰে।
ইয়াৰ উপৰিও, বৰ্তমান সময়ত ই-কমাৰ্চ প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তেও ব্যাপক হাৰত প্ৰৱঞ্চনা চলিছে। অনলাইন শ্বপিং কৰা মানুহৰ সংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে বিভিন্ন ভুৱা অনলাইন শ্বপিং ছাইটৰ সৃষ্টি হৈছে। এই ছাইটবোৰে নামী দামী সামগ্ৰী অতি কম মূল্যত দিয়াৰ বিজ্ঞাপন দিয়ে। গ্ৰাহকে যেতিয়া ধন পৰিশোধ কৰে, তেতিয়া প্ৰকৃত সামগ্ৰীৰ পৰিৱৰ্তে একো নাপায় বা নিম্নমানৰ সামগ্ৰী লাভ কৰে। কেৱল সেয়াই নহয়, অনলাইনত ঘৰৰ পৰা কাম কৰাৰ নামত দিয়া বিজ্ঞাপনবোৰো প্ৰায়ে প্ৰৱঞ্চনাৰ মূল আধাৰ। প্ৰাৰ্থীক প্ৰশিক্ষণৰ নামত বা পঞ্জীয়নৰ নামত ধন জমা দিবলৈ কৈ পিছত তেওঁলোকক কোনো উত্তৰ নিদিয়াকৈ নাইকিয়া হৈ পৰে।
তথ্য প্ৰযুক্তিৰ দ্ৰুত বিকাশৰ সৈতে তাল মিলাই প্ৰৱঞ্চকসকলে নিজৰ পদ্ধতিবোৰ প্ৰতিদিনে সলনি কৰিছে। এতিয়া ‘এআই’ (AI) বা কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে মানুহৰ কণ্ঠস্বৰ আৰু মুখাবয়ব নকল কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। এনে এক পৰিস্থিতিত, কোনোবা আপোনজনক দুৰ্ঘটনাত পতিত হোৱা বুলি ভুৱা ভিডিঅ’ কল কৰি ধন বিচৰাৰ দৰে ঘটনাও পোহৰলৈ আহিছে। এনেকুৱা জটিল প্ৰৱঞ্চনাৰ জালত পৰি শিক্ষিত সমাজো আজি অসহায় হৈ পৰিছে। এই প্ৰৱঞ্চনা কেৱল আৰ্থিক ক্ষতিতে সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাই, ই ব্যক্তিৰ সামাজিক পৰিচয়, সন্মান আৰু মানুহৰ মাজত থকা বিশ্বাসৰ ভেটিটোকো ধ্বংস কৰিছে। অনলাইন প্ৰৱঞ্চনাৰ এই বিস্তাৰ এনে পৰ্যায় পাইছেগৈ যে ই প্ৰতিজন ইণ্টাৰনেট ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে এক দৈনিক ভাবুকি হৈ পৰিছে। যিহেতু ইণ্টাৰনেটৰ কোনো ভৌগোলিক সীমা নাই, সেয়ে এই অপৰাধীসকলে দেশৰ কোনো প্ৰান্তত বহি আন প্ৰান্তৰ মানুহক প্ৰৱঞ্চনা কৰিবলৈ সক্ষম হয়, যাৰ বাবে আইনী ব্যৱস্থাই অপৰাধীক ধৰিবলৈ বহু সময় অতিবাহিত কৰিব লগা হয়।
অনলাইন প্ৰৱঞ্চনা কেৱল এক আৰ্থিক অপৰাধ নহয়, ই আমাৰ সামাজিক গাঁথনিৰ বাবে এক গভীৰ ক্ষত। যেতিয়া কোনো এজন ব্যক্তি ইণ্টাৰনেটৰ জগতত প্ৰতাৰণাৰ বলি হয়, তেতিয়া তেওঁৰ লোকচান কেৱল তেওঁৰ বেংক একাউণ্টৰ শূন্যবোৰৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাথাকে; ইয়াৰ প্ৰভাৱ এজন ব্যক্তিৰ পৰিয়াল, সমাজ আৰু তেওঁৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰতো গভীৰভাৱে পৰে। প্ৰৱঞ্চনাৰ চিকাৰ হোৱা বহু লোকৰ বাবে ই এক জীৱন সলনি কৰিব পৰা ট্ৰেজেডি হৈ পৰে, যিয়ে তেওঁলোকক দীর্ঘসময়ৰ বাবে অৱসাদ আৰু উদ্বেগৰ গ্ৰাসলৈ ঠেলি দিয়ে।
সমাজৰ দৃষ্টিত অনলাইন প্ৰৱঞ্চনাৰ বলি হোৱা ব্যক্তিগৰাকীক বহু সময়ত ভুল বুজা হয়। পৰিয়ালৰ সদস্য বা সমাজৰ লোকে তেওঁলোকক সচেতনতাৰ অভাৱ বুলি উপহাস কৰাৰ ভয়ত, ভুক্তভোগীসকলে বিষয়টো লুকুৱাই ৰাখিব বিচাৰে। এই লজ্জাবোধ আৰু সামাজিক লাঞ্ছনাৰ ভয় অপৰাধীৰ বাবে বৰদান স্বৰূপ। যিহেতু ঘটনাটো আৰক্ষী বা প্ৰশাসনৰ ওচৰত ৰিপৰ্ট কৰা নহয়, সেয়ে অপৰাধীৰ সাহস বাঢ়ি যায় আৰু সিহঁতে আন দহজন ব্যক্তিক লক্ষ্য কৰিবলৈ সাহস গোটায়। এনেধৰণৰ নীৰৱতাই সমাজত এক বিপজ্জনক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে, য’ত প্ৰৱঞ্চকসকলে নিজৰ অপৰাধক লৈ কোনো ধৰণৰ ভয় নোহোৱাকৈ মুকলিমূৰীয়া হৈ ঘূৰি ফুৰে।
আৰ্থিক ক্ষতিৰ ফলত মধ্যবিত্ত পৰিয়ালসমূহত যি ধৰণৰ সংকট সৃষ্টি হয়, সেয়া অকল্পনীয়। কোনোবাই হয়তো তেওঁৰ জীৱনৰ সঞ্চয় কৰা ধন হেৰুৱায়, কোনোবাই আকৌ চিকিৎসাৰ বাবে ৰখা ধনৰাশি প্ৰৱঞ্চকৰ হাতত তুলি দিয়ে। এনে ঘটনাৰ পিছত পৰিয়ালৰ মাজত যি অবিশ্বাসে শিপা মেলে, সেয়া ব্যক্তিগত সম্পৰ্কবোৰৰ বাবেও ক্ষতিকাৰক। মানুহে নিজৰ আপোনজনৰ ওপৰতো প্ৰশ্ন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, যাৰ ফলত ঘৰুৱা শান্তি বিঘ্নিত হয়। এই প্ৰৱঞ্চনাই মানুহৰ মনৰ পৰা ইণ্টাৰনেটৰ প্ৰতি থকা বিশ্বাসটো নাইকিয়া কৰি পেলাইছে। আজিৰ দিনত এজন ব্যক্তিয়ে অনলাইন লেনদেন কৰিবলৈ ভয় কৰাটো এক স্বাভাৱিক প্ৰক্ৰিয়া হৈ পৰিছে, যাৰ ফলত চৰকাৰৰ ‘ডিজিটেল ইণ্ডিয়া’ৰ দৰে পদক্ষেপসমূহো বাধাৰ সন্মুখীন হ’ব লগা হৈছে।
আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে কিশোৰ-কিশোৰী আৰু বয়োজ্যেষ্ঠসকলৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱ। আজিৰ যি প্ৰজন্মই সৰুৰে পৰা ইণ্টাৰনেটৰ মাজত ডাঙৰ হৈছে, সিহঁতে অজানিতে অনেক সময়ত ভুল তথ্য দি বা ভুল লিংকত ক্লিক কৰি বিপদে মাতি আনে। আনহাতে, বয়োজ্যেষ্ঠসকলে আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সৈতে খাপ খাবলৈ চেষ্টা কৰি থকাৰ সময়ত প্ৰৱঞ্চকৰ লক্ষ্য হৈ পৰে। তেওঁলোকৰ নিৰীহতা আৰু প্ৰযুক্তিৰ বিষয়ে থকা অজ্ঞতাক অপৰাধীসকলে নিষ্ঠুৰভাৱে ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, চ’ছিয়েল মিডিয়াত প্ৰচাৰিত ভুৱা বাতৰিবোৰে সমাজত বিদ্বেষ আৰু বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি কৰে, যিটো পৰোক্ষভাৱে প্ৰৱঞ্চনাৰেই এটা অংশ। মানুহে এই ভুৱা বাতৰিবোৰ বিশ্বাস কৰি বহু সময়ত ভুল সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে।
মানসিক দিশৰ পৰা চালে দেখা যায় যে প্ৰতাৰণাৰ বলি হোৱা ব্যক্তিগৰাকীয়ে নিজকে দোষাৰোপ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই আত্ম-গ্লানিয়ে তেওঁলোকৰ আত্মবিশ্বাস ভাঙি পেলায়। তেওঁলোকে অনুভৱ কৰে যে তেওঁলোক সমাজৰ বাবে অযোগ্য হৈ পৰিছে। কেৱল এইখিনিতেই শেষ নহয়, অনলাইন প্ৰৱঞ্চনাই আমাৰ ব্যক্তিগত গোপনীয়তাক নগ্ন কৰি পেলায়। আমি কি কিনিছো, কি খাইছো, ক’লৈ গৈছো – আমাৰ সকলো তথ্য ডাটাৰ ৰূপত প্ৰৱঞ্চকৰ হাতত জমা হয়। এই তথ্যবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি তেওঁলোকে ব্লেকমেইল কৰাৰ দৰে অপৰাধো সংঘটিত কৰে। সমাজত এনে এক পৰিৱেশ গঢ়ি উঠিছে য’ত কোনেও কাকো বিশ্বাস কৰিবলৈ সাহস নকৰে। ই প্ৰকৃততে আমাৰ সামাজিক বান্ধোনক শিথিল কৰি পেলাইছে।
অনলাইন প্ৰৱঞ্চনাৰ দৰে এক জটিল সমস্যাৰ পৰা মুক্তি পাবলৈ হ’লে কেৱল আইনৰ প্ৰয়োগেই যথেষ্ট নহয়, ইয়াৰ বাবে প্ৰয়োজন হৈছে প্ৰতিজন নাগৰিকৰ ব্যক্তিগত সচেতনতা আৰু সতৰ্কতা। আমাৰ প্ৰতিটো ডিজিটেল পদক্ষেপত প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ কৰোঁতে আমি অতি সাৱধান হোৱা উচিত। যিকোনো অচিনাকী লিংকত ক্লিক কৰা, অ.টি.পি. (OTP) বা কোনো গোপন পাচৱৰ্ড আনৰ সৈতে শ্বেয়াৰ কৰা, অথবা সন্দেহজনক এপ ডাউনলোড কৰাৰ পৰা আমি নিজকে সম্পূৰ্ণভাৱে আঁতৰাই ৰাখিব লাগে। আমাৰ ব্যক্তিগত তথ্যসমূহ সামাজিক মাধ্যমত অতি সাৱধানে প্ৰকাশ কৰিব লাগে, কিয়নো প্ৰৱঞ্চকসকলে আমাৰ বাবে মুকলিকৈ উপলব্ধ সেই তথ্যাৱলী ব্যৱহাৰ কৰিয়েই আমাক বিপদে পেলাব পাৰে।
যদি দুৰ্ভাগ্যবশতঃ কোনো ব্যক্তি প্ৰৱঞ্চনাৰ চিকাৰ হয়, তেন্তে তেওঁ ভয়াৰ্ত নহৈ ততাতৈয়াকৈ স্থানীয় চাইবাৰ কোষ (Cyber Cell) বা নিকটৱৰ্তী আৰক্ষী থানাত যোগাযোগ কৰিব লাগে। বৰ্তমান সময়ত চৰকাৰে অনলাইন প্ৰৱঞ্চনাৰ বিৰুদ্ধে বহুকেইটা হেল্পলাইন নম্বৰ আৰু অনলাইন প’ৰ্টেল মুকলি কৰিছে, যিবোৰৰ জৰিয়তে তাৎক্ষণিকভাৱে অভিযোগ দাখিল কৰি একাউণ্ট ফ্ৰীজ কৰিব পৰা যায়। ইয়াৰ উপৰিও, বিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়সমূহত ডিজিটেল সাক্ষৰতাৰ ওপৰত বিশেষ কৰ্মশালা আয়োজন কৰাটো বৰ্তমান সময়ৰ অতি জৰুৰী প্ৰয়োজনীয়তা হৈ পৰিছে। আমি সকলোৱে বুজি পাব লাগিব যে ইণ্টাৰনেট এখন বিশাল মহাসাগৰৰ দৰে; ইয়াত সুৰক্ষিত হৈ থাকিবলৈ আমি প্ৰযুক্তিৰ লগতে বুদ্ধিৰ প্ৰয়োগ কৰাটো অপৰিহাৰ্য।
প্ৰতিজন নাগৰিকে যদি দায়িত্বশীলভাৱে ইণ্টাৰনেট ব্যৱহাৰ কৰে আৰু নিজৰ লগতে পৰিয়ালৰ লোকসকলক এই প্ৰৱঞ্চনাৰ জালৰ বিষয়ে অৱগত কৰে, তেন্তে নিশ্চিতভাৱে অনলাইন প্ৰৱঞ্চনাৰ হাৰ হ্ৰাস পাব। কেৱল নিজৰ সুৰক্ষাই নহয়, আমাৰ চৌপাশৰ সমাজখনকো এই বিষয়ে সজাগ কৰি তোলাটো আমাৰ নৈতিক দায়িত্ব। প্ৰযুক্তিৰ দ্ৰুত প্ৰসাৰৰ সৈতে আমি আমাৰ মানসিকতা আৰু সুৰক্ষাৰ চৰ্তসমূহো সলনি কৰিব লাগিব। এক সুৰক্ষিত ডিজিটেল সমাজ গঢ়ি তোলাৰ বাবে এই নিৰন্তৰ সজাগতাই হৈছে আমাৰ মূল মন্ত্ৰ। আমি যদি সকলোৱে ঐক্যবদ্ধ হৈ আৰু প্ৰশাসনিক সকীয়নিসমূহ মানি চলি ইণ্টাৰনেট ব্যৱহাৰ কৰোঁ, তেন্তে এই অপৰাধী চক্ৰসমূহক নিশ্চিহ্ন কৰি এখন নিৰ্ভীক আৰু সুৰক্ষিত ডিজিটেল পৃথিৱী গঢ়ি তোলাটো একেবাৰে অসম্ভৱ নহয়। সতৰ্কতাই হৈছে অনলাইন পৃথিৱীত আমাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সুৰক্ষা কবচ।