গণতান্ত্ৰিক দেশত বাৰে বাৰে বাক-স্বাধীনতাৰ মৃত্যু কিয় — এক চিন্তনীয় বিশ্লেষণ
কল্পনা দত্ত
লুইত নগৰ , নুনমাটি, গুৱাহাটী
“য’ত চিন্তাৰ স্বাধীনতা আৰু মত প্ৰকাশৰ সাহস স্তব্ধ হৈ পৰে, তাত গণতন্ত্ৰ কেৱল এটা নাম বা আক্ষৰিক শব্দ হৈ ৰৈ যায়, আত্মা হেৰুৱাই এক যান্ত্ৰিক শাসনত পৰিণত হয়।”
গণতন্ত্ৰৰ চতুৰ্থ স্তম্ভ আৰু বাক-স্বাধীনতাই একবিংশ শতিকাৰ আধুনিক বিশ্বত ‘গণতন্ত্ৰ’ক সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ শাসন ব্যৱস্থা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। এই ব্যৱস্থাৰ মূল ভেটিটোৱেই হৈছে— নাগৰিকৰ স্বাধীনতা, যাৰ ভিতৰত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ল ‘বাক-স্বাধীনতা’ বা মত প্ৰকাশৰ অধিকাৰ গণতান্ত্ৰিক দেশ এখনত চৰকাৰ আৰু প্ৰশাসনৰ ভুল ত্ৰুটিসমূহ আঙুলিয়াই দিয়া, ভিন্নমত পোষণ কৰা আৰু মুক্তভাৱে চিন্তা কৰাটো প্ৰতিজন নাগৰিকৰে সাংবিধানিক অধিকাৰ। কিন্তু বৰ্তমান সময়ত সমগ্ৰ বিশ্বৰ প্ৰেক্ষাপটত এক অতি চিন্তনীয় প্ৰশ্নই দেখা দিছে— “গণতান্ত্ৰিক বুলি দাবী কৰা দেশসমূহতো বাৰে বাৰে বাক-স্বাধীনতাৰ মৃত্যু ঘটিছে কিয়?” সুস্থ গণতন্ত্ৰৰ নামত আজিও কিয় ভিন্নমত বা মুক্ত চিন্তাক ইমান ভয় কৰা হয়? ই এক অতি গভীৰ আৰু চিন্তনীয় বিষয়।
ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰীকৰণ আৰু ভিন্নমতক দমন কৰাৰ প্ৰৱণতা গণতান্ত্ৰিক দেশসমূহত বাৰে বাৰে বাক-স্বাধীনতা খৰ্ব হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণটো হ’ল— শাসকীয় পক্ষৰ মাজত গা কৰি উঠা সৰ্বগ্ৰাসী ক্ষমতাৰ প্ৰৱণতা। যেতিয়াই কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট ৰাজনৈতিক দল বা গোষ্ঠীয়ে দীৰ্ঘসময়ৰ বাবে ক্ষমতা লাভ কৰে, তেতিয়াই তেওঁলোকৰ মাজত সমালোচনা সহ্য কৰাৰ ধৈৰ্য্য কমি আহে। চৰকাৰৰ নীতি বা কাৰ্য্যসূচীৰ বিৰুদ্ধে কোনো সাংবাদিক, বুদ্ধিজীৱী বা সাধাৰণ নাগৰিকে যুক্তিপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিলে, তাক ‘দেশদ্ৰোহ’ বা ‘আইন-শৃংখলাৰ অৱনতি’ৰ নাম দি দমন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত সমাজত এক অঘোষিত ভয়ৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি হয়, য’ত মানুহে সত্য কোৱাৰ পৰা বিৰত থাকে।
ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ দ্বিমুখী তৰোৱাল আৰু আইনী কঠোৰতা ইণ্টাৰনেট আৰু ছ’চিয়েল মিডিয়াই সাধাৰণ মানুহক মত প্ৰকাশৰ এক বিশাল মঞ্চ দিছিল যদিও বৰ্তমান ইও নিয়ন্ত্ৰণৰ আওতালৈ আহিছে। বিভিন্ন দেশত ভুৱা বাতৰি ৰোধ কৰাৰ নামত চৰকাৰে এনে কিছুমান কঠোৰ চাইবাৰ আইন প্ৰণয়ন কৰিছে, যাৰ জৰিয়তে চৰকাৰী নীতিৰ বিৰুদ্ধে কৰা এটা সৰু পোষ্টৰ বাবেও এজন নাগৰিকক কাৰাগাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰা দেখা যায়। মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ইণ্টাৰনেট বন্ধ কৰি দিয়া বা ছ’চিয়েল মিডিয়া একাউণ্ট ব্লক কৰি দিয়াৰ দৰে স্বৈৰাচাৰী পদক্ষেপে গণতন্ত্ৰৰ প্ৰকৃত আত্মাক আঘাত কৰা দেখা যায়।
সমাজৰ মেৰুকৰণ অসহিষ্ণুতা বাক-স্বাধীনতাৰ মৃত্যু কেৱল চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবেই নহয়, বৰঞ্চ সমাজত বৃদ্ধি পোৱা চৰম অসহিষ্ণুতাৰ বাবেও ঘটিছে। বৰ্তমান সমাজখন ধৰ্ম, জাতি আৰু ৰাজনৈতিক আদৰ্শৰ নামত কেইবাটাও ভাগত মেৰুকৰণ হৈ পৰিছে। যদি কোনো ব্যক্তিয়ে সমাজৰ কোনো কু-প্ৰথা বা অন্ধবিশ্বাসৰ বিৰুদ্ধে বৈজ্ঞানিক আৰু যুক্তিপূৰ্ণ মতামত ডাঙৰী ধৰে, তেন্তে এটা বিশেষ উগ্ৰ গোটে তেওঁক সামাজিকভাৱে বৰ্জন কৰে বা প্ৰাণৰ ভাবুকি প্ৰদান কৰে। যেতিয়া সমাজ এখনে নিজে ভিন্নমতক শ্ৰদ্ধা কৰিব নোৱাৰে, তাত বাক-স্বাধীনতা টিকি থকাটো অসম্ভৱ।
উত্তৰণৰ পথত নাগৰিক আৰু সাংবিধানিক সুৰক্ষাবাক-স্বাধীনতাক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিবলৈ হ’লে প্ৰথমতে দেশৰ আইন আৰু ন্যায়পালিকা অত্যন্ত শক্তিশালী আৰু স্বতন্ত্ৰ হ’ব লাগিব। চৰকাৰৰ যিকোনো অসাংবিধানিক পদক্ষেপৰ বিৰুদ্ধে আদালতে সদায় নাগৰিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত ৰাখিব লাগিব।দ্বিতীয়তে, জনসাধাৰণ নিজে সজাগ হ’ব লাগিব। আমাৰ ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শ যিয়েই নহওক কিয়, সমাজত প্ৰশ্ন সোধাৰ পৰিৱেশ জীয়াই ৰাখিব লাগিব। কাৰণ আজি যদি মই আন এজনৰ বাক-স্বাধীনতা খৰ্ব হোৱাৰ সময়ত মনে মনে থাকোঁ, কাইলৈ মোৰ নিজৰ অধিকাৰ কাঢ়ি লোৱাৰ সময়তো কোনেও মাতিবলৈ সাহস নকৰিব।
সামৰণিৰ শেষত এটায়ে আহ্বান —
গণতন্ত্ৰ কেৱল পাচঁ বছৰৰ মূৰে মূৰে ভোটদান কৰাৰ এক উৎসৱ নহয়; ই এক জীৱনশৈলী, য’ত প্ৰতিটো ভিন্ন স্বৰৰ স্থান থাকে। বাক-স্বাধীনতাৰ বাৰে বাৰে ঘটা মৃত্যুৱে দেশ এখনক লাহে লাহে একনায়কত্ববাদৰ পিনে ঠেলি দিয়ে। এখন সুস্থ আৰু শক্তিশালী সমাজ গঠনৰ বাবে চৰকাৰে সমালোচনা ধীৰে-সুস্থে গ্ৰহণ কৰিবলৈ শিকিব লাগিব আৰু নাগৰিক সকলেও দায়িত্বশীলভাৱে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিব লাগিব। যেতিয়া সমাজত ভয় নোহোৱাকৈ সত্য কোৱাৰ আৰু শ্ৰদ্ধাৰে ভিন্নমত শুনাৰ পৰিৱেশ ঘূৰি আহিব, তেতিয়াহে গণতন্ত্ৰৰ আচল বিজয় হ’ব আৰু বাক-স্বাধীনতা চিৰকাল অমৰ হৈ থাকিব।