কৃষ্ণৰ পদধ্বনি আৰু ব্ৰজাৱলীৰ শব্দমালা
কানুপ্ৰিয়া ডেকা
স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী অসমীয়া বিভাগ
বৰপেটা, হাউলী
কেতিয়াবা ভাষা কেৱল কথা কোৱাৰ মাধ্যম হৈ নাথাকে; ই হৈ পৰে এটা যুগৰ আত্মা, এখন সভ্যতাৰ স্মৃতি আৰু ভক্তিৰ এক নিৰৱ নদী। ব্ৰজাৱলীও তেনে এক মধুৰ ভাষিক ধাৰা, যাৰ প্ৰতিটো শব্দৰ মাজত যেন ভাঁহি আহে ভক্তিৰ সুৰ, কৃষ্ণপ্ৰেমৰ সুবাস আৰু বৃন্দাবনৰ কুঞ্জবনৰ সেউজীয়া ছাঁ। ব্ৰজাৱলীৰ শব্দমালাত কৃষ্ণৰ পদধ্বনি শুনিবলৈ পোৱা যায়—কেতিয়াবা সেই ধ্বনি বাঁহীৰ সুৰত, কেতিয়াবা বৰগীতৰ পংক্তিত, আকৌ কেতিয়াবা নামঘৰৰ কীৰ্তনৰ মাজত।
অসমীয়া বৈষ্ণৱ সাহিত্যৰ ইতিহাসত ব্ৰজাৱলীৰ স্থান অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ ভক্তিমূলক সাহিত্য-সৃষ্টিৰ সৈতে এই ভাষাৰ নাম গভীৰভাৱে জড়িত। ব্ৰজাৱলী মূলতঃ এক সাহিত্যিক ভাষাৰূপ, য’ত ব্ৰজভাষা, অসমীয়া, মৈথিলী আৰু অন্যান্য ভাষিক উপাদানৰ এক সুন্দৰ সমন্বয় দেখা যায়। এই মিশ্ৰিত ৰূপে ভক্তিৰ অনুভূতিক এক বিশেষ মাধুৰ্য প্ৰদান কৰিছিল।
ব্ৰজাৱলীৰ কথা ভাবিলেই প্ৰথমে মনলৈ আহে কৃষ্ণ। যেন কোনোবা দূৰ বৃন্দাবনৰ কদমতলৰ পৰা ভাঁহি আহিছে বাঁহীৰ সুৰ—“কানাই আহিছে।” সেই কানাই কেতিয়াবা যশোদাৰ কোলাৰ শিশু, কেতিয়াবা গোপাল, কেতিয়াবা গোপীসকলৰ হৃদয়ৰ প্ৰিয়তম, আকৌ কেতিয়াবা সমগ্ৰ জগতৰ পৰম ঈশ্বৰ। কৃষ্ণৰ এই বহুমুখী ৰূপ ব্ৰজাৱলীৰ সাহিত্যত ভক্তিৰ বিভিন্ন ৰঙেৰে প্ৰকাশ পাইছে।
ব্ৰজাৱলী—ভক্তিৰ মধুৰ ভাষা
ভাষাৰ সৌন্দৰ্য কেৱল তাৰ শব্দত নাথাকে; শব্দই যি অনুভূতি জগাই তোলে, সেয়াহে ভাষাৰ প্ৰকৃত শক্তি। ব্ৰজাৱলীৰ ক্ষেত্ৰত এই কথাটো বিশেষভাৱে সত্য। ইয়াৰ শব্দবোৰত একধৰণৰ গীতিময়তা আছে। উচ্চাৰণ কৰিলেই যেন বাক্যবোৰ গীতলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
ব্ৰজাৱলীৰ এই মাধুৰ্য বিশেষকৈ বৰগীত আৰু অংকীয়া নাটৰ মাজেৰে অসমীয়া সমাজ-সংস্কৃতিত গভীৰভাৱে শিপাই পৰিছে। ভক্তি, দাস্য, প্ৰেম, বিৰহ আৰু আত্মসমৰ্পণৰ অনুভূতিয়ে ইয়াৰ সাহিত্যক কেৱল পঢ়িবলগীয়া বিষয় কৰি ৰখা নাই; ই শুনিবলগীয়া, গাবলগীয়া আৰু অনুভৱ কৰিবলগীয়া এক আধ্যাত্মিক অভিজ্ঞতালৈ পৰিণত কৰিছে।
কৃষ্ণৰ পদধ্বনি ক’ত শুনা যায়?
কৃষ্ণৰ পদধ্বনি হয়তো কোনোবাই কাণেৰে শুনা নাপায়, কিন্তু ভক্তৰ হৃদয়ে তাক অনুভৱ কৰে। নামঘৰৰ কীৰ্তনৰ মাজত যেতিয়া ভক্তিৰ সুৰ উথলি উঠে, তেতিয়া ব্ৰজাৱলীৰ শব্দবোৰ যেন কৃষ্ণৰ পদচিহ্ন হৈ পৰে। প্ৰতিটো শব্দই যেন কয়—কৃষ্ণ দূৰত নহয়, তেওঁ ভক্তিৰ মাজতেই আছে।
কেতিয়াবা সেই পদধ্বনি শুনা যায় বৰগীতৰ সুৰত। কেতিয়াবা অংকীয়া নাটৰ মঞ্চত কৃষ্ণৰ লীলাৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়। আকৌ কেতিয়াবা নামঘৰৰ নিৰৱ সন্ধিয়াত এজন ভক্তৰ কণ্ঠত উচ্চাৰিত নামৰ মাজত সেই পদধ্বনি অনুভূত হয়।
সেয়েহে কৃষ্ণৰ পদধ্বনি কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট স্থানৰ শব্দ নহয়; ই হৈছে ভক্তিৰ অন্তৰৰ স্পন্দন।
শংকৰদেৱ আৰু ব্ৰজাৱলীৰ সৃষ্টিশীলতা:
মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে অসমীয়া সমাজত একশৰণ নামধৰ্মৰ প্ৰচাৰ কৰাৰ লগতে সাহিত্য, সংগীত, নাট্য আৰু কলাৰ এক বিশাল পৰম্পৰা গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁৰ সাহিত্য-সৃষ্টিত ব্ৰজাৱলীৰ ব্যৱহাৰে ভক্তিৰ প্ৰকাশক এক অনন্য ৰূপ দিছিল।
শংকৰদেৱৰ অংকীয়া নাটসমূহত কৃষ্ণৰ বিভিন্ন লীলা নাট্যৰূপ লাভ কৰিছে। এই নাটসমূহৰ ভাষা, গীত, সংলাপ আৰু অভিনয়ে সাধাৰণ মানুহকো ভক্তিৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল। অৰ্থাৎ ব্ৰজাৱলী কেৱল পণ্ডিতৰ ভাষা হৈ নাথাকি জনসাধাৰণৰ হৃদয়লৈ ভক্তিৰ বাণী লৈ যোৱা এক সৃষ্টিশীল মাধ্যম হৈ উঠিছিল।
ব্ৰজাৱলী আৰু অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়:
ব্ৰজাৱলী ভাষাৰ গুৰুত্ব সাহিত্যৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। ই অসমৰ সত্ৰীয়া সংস্কৃতি, নামঘৰীয়া পৰম্পৰা, বৰগীত আৰু অংকীয়া নাটৰ সৈতে অতি নিবিড়ভাৱে জড়িত। সত্ৰসমূহত আজিও বহু পৰম্পৰাগত পৰিৱেশনত ইয়াৰ প্ৰভাৱ অনুভৱ কৰিব পাৰি।
অসমৰ মাটিত জন্ম লোৱা এই বৈষ্ণৱ সংস্কৃতিয়ে ব্ৰজাৱলীৰ মাধ্যমেৰে কৃষ্ণভক্তিক এক নিজস্ব অসমীয়া ৰূপ দিছে। বৃন্দাবনৰ কৃষ্ণ যেন ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰলৈ আহি অসমৰ মানুহৰ আপোন হৈ পৰিছে। সেইবাবেই ব্ৰজাৱলীৰ মাজত আমি কেৱল ব্ৰজভূমিৰ কথা নুশুনো; আমি অসমৰ নিজস্ব ভক্তিৰ সুৰো শুনিবলৈ পাওঁ।
শব্দমালাত জীৱন্ত কৃষ্ণ
ব্ৰজাৱলীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সৌন্দৰ্য হয়তো ইয়াতেই—ই কৃষ্ণক কেৱল দেৱতা হিচাপে দেখুওৱা নাই, তেওঁক মানুহৰ অনুভূতিৰ অতি ওচৰলৈ লৈ আহিছে। কেতিয়াবা তেওঁ মাখন চুৰি কৰা দুষ্ট শিশু, কেতিয়াবা গোপ-বালকৰ সৈতে খেলি ফুৰা গোপাল, কেতিয়াবা বাঁহী বজোৱা মনোমোহা কানাই।
এই শিশুসুলভ কৃষ্ণৰ মাজতেই ভক্তই ঈশ্বৰৰ স্নেহময় ৰূপ বিচাৰি পায়। যশোদাৰ কোলাত থকা কৃষ্ণক দেখিলে মাতৃৰ মমতা জাগে; গোপালৰ লীলাত শিশুৰ নিষ্পাপতা দেখা যায়; বাঁহীৰ সুৰত প্ৰেমৰ আকুলতা অনুভৱ হয়।
এইদৰেই ব্ৰজাৱলীৰ শব্দমালাই কৃষ্ণক শিলৰ মূৰ্তিৰ পৰা উলিয়াই মানুহৰ হৃদয়ৰ মাজলৈ লৈ আহে।
আজিৰ সময়ত ব্ৰজাৱলীৰ প্ৰাসংগিকতা:
বৰ্তমান সময়ত ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ পৰিৱৰ্তন দ্ৰুতগতিত ঘটিছে। নতুন প্ৰজন্মৰ মাজত পৰম্পৰাগত সাহিত্যৰ সৈতে দূৰত্ব বৃদ্ধি পোৱাটো স্বাভাৱিক। এনে সময়ত ব্ৰজাৱলীৰ দৰে ঐতিহ্যপূৰ্ণ সাহিত্যিক ভাষাৰ অধ্যয়ন আৰু সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা অধিক বৃদ্ধি পাইছে।
ব্ৰজাৱলী কেৱল অতীতৰ স্মৃতি নহয়; ই অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ এক মূল্যৱান অংশ। ইয়াৰ মাজত আছে আমাৰ বৈষ্ণৱ ঐতিহ্য, সত্ৰীয়া সংস্কৃতি, সংগীত, নাট্য আৰু ভক্তিৰ দীঘলীয়া ইতিহাস। নতুন প্ৰজন্মই ইয়াক জানিলে নিজৰ সাহিত্যিক শিপাডালক অধিক গভীৰভাৱে চিনিব পাৰিব।
কৃষ্ণৰ পদধ্বনি হয়তো সময়ৰ সৈতে ম্লান হোৱা নাই; কেৱল সেই পদধ্বনি শুনাৰ মাধ্যম সলনি হৈছে। ব্ৰজাৱলীৰ শব্দমালা আজিও সেই পদধ্বনিৰ এক মধুৰ প্ৰতিধ্বনি।
নামঘৰৰ চোতালত যেতিয়া কীৰ্তনৰ ধ্বনি উঠে, সত্ৰৰ মঞ্চত যেতিয়া অংকীয়া নাটৰ পৰ্দা মুকলি হয়, অথবা কোনো ভক্তৰ কণ্ঠত যেতিয়া বৰগীতৰ সুৰ জাগি উঠে—তেতিয়া যেন অতীতৰ বৃন্দাবনৰ পৰা কৃষ্ণ আকৌ আহি থিয় হয় অসমৰ মাটিত।
ব্ৰজাৱলী সেয়েহে কেৱল এটি ভাষিক ৰূপ নহয়—ই যেন বৃন্দাবনৰ পৰা ব্ৰহ্মপুত্ৰলৈ টানি অনা ভক্তিৰ এখন অদৃশ্য সাঁকো। ইয়াৰ প্ৰতিটো শব্দ যেন এটি পদচিহ্ন, প্ৰতিটো সুৰ যেন এটি বাঁহীৰ ধ্বনি, আৰু প্ৰতিটো ভক্তিৰ অনুভূতি যেন সেই নীলবৰণীয়া কানাইৰ চৰণস্পৰ্শ।
ব্ৰজাৱলীৰ শব্দমালা যেতিয়ালৈকে জীয়াই থাকিব, তেতিয়ালৈকে অসমৰ আকাশত কৃষ্ণৰ বাঁহীৰ সুৰ আৰু হৃদয়ত তেওঁৰ পদধ্বনি নিশ্চয় বাজি থাকিব।
পৰম্পৰাৰ পৰা নতুন প্ৰজন্মলৈ
ব্ৰজাৱলীৰ সৌন্দৰ্য কেৱল অতীতৰ পাতত আবদ্ধ কৰি ৰাখিবলগীয়া নহয়। ই এনে এক ঐতিহ্য, যাৰ প্ৰতিটো শব্দৰ মাজত অসমৰ বৈষ্ণৱ সংস্কৃতিৰ শিপা গভীৰভাৱে প্ৰোথিত হৈ আছে। সময়ৰ সোঁতত বহু কথা সলনি হ’লেও, ভক্তিৰ অনুভূতি কেতিয়াও পুৰণি নহয়। সেয়েহে ব্ৰজাৱলীকো নতুন প্ৰজন্মৰ হৃদয়লৈ লৈ যোৱাটো আমাৰ সাংস্কৃতিক দায়িত্ব।
আজিৰ প্ৰজন্মে যেতিয়া আধুনিক সংগীত, নতুন সাহিত্য আৰু বিভিন্ন ভাষাৰ সৈতে পৰিচিত হৈছে, তেতিয়া ব্ৰজাৱলীৰ পৰিচয়ো তেওঁলোকৰ মাজলৈ নতুন ৰূপত লৈ যাব পাৰি। বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয়, সত্ৰ, নামঘৰ আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ জৰিয়তে ব্ৰজাৱলীৰ গীত, নাট আৰু সাহিত্যক সহজভাৱে উপস্থাপন কৰিলে এই ঐতিহ্য নতুন প্ৰাণ পাব পাৰে।
কৃষ্ণৰ কাহিনী নতুন প্ৰজন্মৰ বাবে কেতিয়াও অচিনাকি নহয়। কিন্তু কৃষ্ণক ব্ৰজাৱলীৰ শব্দৰে অনুভৱ কৰাৰ অভিজ্ঞতা সুকীয়া। সেই শব্দবোৰৰ মাজত যেন আছে পুৰণি অসমৰ মাটিৰ গোন্ধ, নামঘৰৰ ধূপৰ সুবাস আৰু সত্ৰৰ খোল-তালৰ মৃদু অনুৰণন।
ভাষাৰ মাজত সংস্কৃতিৰ শিপা
এখন ভাষা হেৰাই গ’লে কেৱল শব্দ হেৰাই নাযায়; তাৰ সৈতে হেৰাই যায় বহু স্মৃতি, অনুভূতি আৰু সংস্কৃতিৰ ৰং। ব্ৰজাৱলীৰ ক্ষেত্ৰতো কথাটো গভীৰভাৱে প্ৰযোজ্য। ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৰগীত, অংকীয়া নাট আৰু বৈষ্ণৱ সাহিত্য অসমৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ অমূল্য সম্পদ।
সেয়েহে ব্ৰজাৱলীক সংৰক্ষণ কৰা মানে কেৱল এটি ভাষিক পৰম্পৰাক সংৰক্ষণ কৰা নহয়; ই আমাৰ অতীতৰ সৈতে বৰ্তমানৰ এখন জীৱন্ত সংযোগ ৰক্ষা কৰা।
যেন এখন পুৰণি বীণা—তাৰ তাঁৰবোৰত সময়ৰ ধূলি পৰিলেও, এবাৰ আঙুলি বুলাই দিলেই পুনৰ সুৰ জাগি উঠে। ব্ৰজাৱলীও তেনে এখন বীণা; নতুন প্ৰজন্মৰ স্পৰ্শ পালেই ইয়াৰ সুৰ পুনৰ অসমৰ আকাশত বিয়পি পৰিব পাৰে।
কৃষ্ণৰ পদধ্বনি—এটি চিৰন্তন অনুভৱ:
কৃষ্ণৰ পদধ্বনি আচলতে কোনো এটা যুগৰ সম্পত্তি নহয়। ই মানুহৰ অন্তৰত থকা প্ৰেম, কৰুণা, ভক্তি আৰু সত্যৰ সন্ধানৰ প্ৰতীক। ব্ৰজাৱলীয়ে সেই অনুভূতিক শব্দ দিছে, সুৰ দিছে আৰু ৰূপ দিছে।
যেতিয়া কোনো ভক্তই কৃষ্ণৰ নাম লয়, তেতিয়া হয়তো বৃন্দাবনৰ কদমগছৰ তলত ৰৈ থকা কানাইৰ কথা মনলৈ আহে। যেতিয়া বাঁহীৰ সুৰ বাজে, তেতিয়া যেন যমুনাৰ ঢৌবোৰো অলপ থমকি শুনে। আৰু যেতিয়া ব্ৰজাৱলীৰ পদ গোৱা হয়, তেতিয়া যেন সেই পুৰণি বৃন্দাবনৰ সুৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুত আহি মিলি যায়। এই মিলনেই ব্ৰজাৱলীৰ প্ৰকৃত সৌন্দৰ্য।
বৃন্দাবনৰ কৃষ্ণ আৰু অসমৰ ভক্তিৰ মাজত যি অদৃশ্য সাঁকো নিৰ্মাণ হৈছে, ব্ৰজাৱলী সেই সাঁকোৰেই মধুৰ ভাষা। আৰু সেইবাবেই— কৃষ্ণৰ পদধ্বনি থমকি নৰয়, ব্ৰজাৱলীৰ শব্দমালাও নিঃশেষ নহয়; দুয়ো মিলি যুগে যুগে ভক্তিৰ এটি নতুন অধ্যায় লিখি যায়।