কুৰুক্ষেত্ৰত গৰ্জি উঠা ন্যায়ৰ নাম ভীম
কানুপ্ৰিয়া ডেকা
স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী অসমীয়া বিভাগ
বৰপেটা, হাউলী
মহাভাৰত কেৱল এখন যুদ্ধৰ ইতিহাস নহয়; ই মানুহৰ বিবেক, ধৰ্ম, লোভ, অপমান আৰু ন্যায়ৰ এক অনন্ত সংঘাত। সেই সংঘাতৰ মাজত যিজন বীৰৰ গৰ্জনে অন্যায়ৰ বুকুত বজ্ৰপাতৰ দৰে আঘাত কৰিছিল, তেওঁ হৈছে ভীম। তেওঁৰ হাতৰ গদা কেৱল যুদ্ধৰ অস্ত্ৰ নাছিল; সেয়া আছিল ন্যায়ৰ দণ্ড, প্ৰতিজ্ঞাৰ ভাষা আৰু অপমানৰ উত্তৰ।
পৱনদেৱৰ পুত্ৰ ভীম যেন জন্মৰ পৰাই ধুমুহাৰ সন্তান। তেওঁৰ বাহুত আছিল পৰ্বত ভাঙিব পৰা শক্তি, কিন্তু সেই শক্তিৰ মূল অৰ্থ ধ্বংস নাছিল। সেই শক্তি ন্যায়ৰ পক্ষত থিয় দিয়াৰ সাহস আছিল। যেতিয়া অধৰ্মই ৰাজসিংহাসনত বহি সত্যক বন্দী কৰিছিল, তেতিয়া ভীমৰ গৰ্জনেই আকাশত ঘোষণা কৰিছিল—অন্যায় চিৰদিন জয়ী হ’ব নোৱাৰে।
দ্যুতসভাত দ্ৰৌপদীক অপমান কৰা মুহূৰ্তটো কেৱল এগৰাকী নাৰীৰ অপমান নাছিল; সেয়া আছিল সমগ্ৰ ধৰ্মবোধৰ ওপৰত আঘাত। সেই দিনা ভীমৰ অন্তৰত জ্বলি উঠা অগ্নিশিখাই প্ৰতিজ্ঞাৰ ৰূপ ল’লে। সেই প্ৰতিজ্ঞা ক্ৰোধৰ নহয়, ন্যায় পুনৰুদ্ধাৰৰ প্ৰতিজ্ঞা। সময় বাগৰিল, বনবাস পাৰ হ’ল, বহু দুখ-কষ্ট আহিল; কিন্তু ভীমৰ বুকুত জ্বলি থকা সেই শিখা কেতিয়াও নুমাই নাছিল।
কুৰুক্ষেত্ৰৰ মাটিত যেতিয়া শঙ্খধ্বনি বাজিল, তেতিয়া কেৱল অস্ত্ৰৰ সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হোৱা নাছিল; সত্য আৰু অসত্যৰ, ধৰ্ম আৰু অধৰ্মৰ, অহংকাৰ আৰু ন্যায়ৰ মুখামুখি আৰম্ভ হৈছিল। সেই ৰণক্ষেত্ৰত ভীমৰ প্ৰতিটো পদক্ষেপ বজ্ৰপাতৰ শব্দৰ দৰে কঁপাই তুলিছিল পৃথিৱীক। তেওঁৰ গদাৰ প্ৰতিটো আঘাতে যেন ঘোষণা কৰিছিল—যি অন্যায় ৰোপন কৰে, সি একদিন নিজৰ কৰ্মৰ ফল ভোগ কৰিবই।
ভীমৰ ক্ৰোধক বহুতে কেৱল উগ্ৰতা বুলি ভাবে। কিন্তু তেওঁৰ ক্ৰোধ আছিল অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে জ্বলি উঠা আগ্নেয়গিৰি। নদী যেন কেতিয়াবা বান আনি পাপ ধুই পেলায়, তেনেদৰে ভীমৰ গৰ্জনেও অধৰ্মৰ অহংকাৰ ধূলিসাৎ কৰিছিল। তেওঁৰ শক্তিৰ লক্ষ্য কেতিয়াও নিৰপৰাধক আঘাত কৰা নাছিল; তেওঁৰ লক্ষ্য আছিল ন্যায়ৰ পথত থিয় হৈ অন্ধকাৰ আঁতৰোৱা।
দুৰ্যোধনৰ লগত শেষ সংঘৰ্ষ কেৱল দুজন যোদ্ধাৰ যুদ্ধ নাছিল। সেয়া আছিল বহু বছৰৰ অপমান, বেদনা, অন্যায় আৰু প্ৰতিজ্ঞাৰ শেষ অধ্যায়। যেতিয়া ভীমে নিজৰ প্ৰতিজ্ঞা পূৰণ কৰিলে, তেতিয়া কেৱল এজন শত্ৰু পৰাস্ত হোৱা নাছিল; অহংকাৰৰ মুকুটো মাটিত পৰিছিল। কুৰুক্ষেত্ৰৰ ধূলিয়ে যেন সাক্ষী হৈ ক’লে—ধৰ্ম দেৰি হ’ব পাৰে, কিন্তু পৰাজিত নহয়।
ভীমৰ জীৱনে আমাক শিকায় যে শক্তি যদি বিবেকৰ অধীনত নাথাকে, তেন্তে সেয়া ভয়ৰ কাৰণ হয়; কিন্তু শক্তি যদি ন্যায়ৰ সেৱক হয়, তেন্তে সেয়াই যুগৰ পথপ্ৰদৰ্শক হয়। তেওঁৰ গদা লোহাৰে গঢ়া আছিল, কিন্তু তাৰ ভিতৰত আছিল সততা, ভাতৃপ্ৰেম, প্ৰতিজ্ঞা আৰু ধৰ্মৰ দীপ্তি।
আজিৰ সমাজতো অসত্য, অন্যায়, লোভ আৰু অত্যাচাৰে বহু ৰূপ লৈ দেখা দিয়ে। এনে সময়ত ভীমৰ চৰিত্ৰ কেৱল পুৰাণৰ পৃষ্ঠা নহয়; ই সাহসৰ আহ্বান। অন্যায়ৰ আগত নীৰৱ হৈ থকাতকৈ সত্যৰ পক্ষত থিয় দিয়াৰ শিক্ষা ভীমে আজিও দিয়ে। তেওঁৰ গৰ্জন আজিও যেন সময়ৰ বুকুত ধ্বনিত হয়—শক্তিৰ সৰ্বোচ্চ মহিমা ধ্বংসত নহয়, ন্যায় প্ৰতিষ্ঠাত।
সেয়ে কুৰুক্ষেত্ৰৰ ইতিহাস পঢ়িলে আমি কেৱল এজন মহাবলীয়াক নেদেখোঁ; আমি দেখা পাওঁ এজন ন্যায়ৰ যোদ্ধা, প্ৰতিজ্ঞাৰ প্ৰহৰী আৰু ধৰ্মৰ বজ্ৰকণ্ঠ। যেতিয়ালৈকে অন্যায়ৰ অন্ধকাৰ পৃথিৱীত থাকিব, তেতিয়ালৈকে কুৰুক্ষেত্ৰত গৰ্জি উঠা সেই নাম—ভীম—ন্যায়ৰ অনন্ত ধ্বনি হৈ মানুহৰ হৃদয়ত জীয়াই থাকিব।
কিন্তু ভীমৰ মহত্ত্ব কেৱল তেওঁৰ গদাত নাছিল; আছিল তেওঁৰ হৃদয়ত। বাহিৰৰ পৃথিৱীয়ে তেওঁক বজ্ৰসম বাহুৰ অধিকাৰী বুলি চিনিলে, কিন্তু অন্তৰৰ পৃথিৱীয়ে তেওঁক চিনিছিল এজন গভীৰ অনুভৱসম্পন্ন মানুহ হিচাপে। যি মানুহে মাতৃৰ আদেশ শিৰোধাৰ্য্য কৰিছিল, ভাতৃসকলৰ সুৰক্ষাক নিজৰ জীৱনতকৈ অধিক মূল্য দিছিল, আৰু দ্ৰৌপদীৰ চকুপানীক নিজৰ আত্মাৰ ঋণ বুলি গণ্য কৰিছিল। সেইবাবেই ভীমৰ শক্তি কেৱল পেশীত নাছিল; আছিল তেওঁৰ নৈতিক দৃঢ়তাত।
কুৰুক্ষেত্ৰৰ প্ৰতিটো ধূলিকণাই যেন আজিও ভীমৰ পদধ্বনি মনত পেলায়। সেই ধূলিৰ মাজত তেজৰ ৰঙে লিখা হৈছিল এক অবিস্মৰণীয় সত্য—অন্যায়ৰ আয়ুস দীঘল হ’ব পাৰে, কিন্তু অনন্ত নহয়। সময়ৰ গতি কেতিয়াবা ধীৰ হয়, ন্যায়ৰ পদক্ষেপ কেতিয়াবা পলম হয়, তথাপিও শেষ বিচাৰত সত্যই সূৰ্যৰ দৰে মেঘ ফালি ওলাই আহে। ভীম সেই সূৰ্যৰ প্ৰথম বজ্ৰকিৰণ।
ভীমৰ গদা আছিল যেন কালৰ ঘণ্টা। প্ৰতিটো আঘাতে অধৰ্মৰ দুৱাৰত খুন্দা মাৰিছিল, প্ৰতিটো গৰ্জনে অত্যাচাৰৰ সিংহাসন কঁপাই তুলিছিল। তেওঁ কেতিয়াও শক্তিক অহংকাৰৰ অলংকাৰ কৰা নাছিল; শক্তিক তেওঁ ধৰ্মৰ চৰণত সমৰ্পণ কৰিছিল। এইখিনিয়েই তেওঁক সাধাৰণ যোদ্ধাৰ পৰা যুগযুগান্তৰৰ আদৰ্শলৈ উন্নীত কৰিছে।
আজিৰ পৃথিৱীতো কুৰুক্ষেত্ৰ শেষ হোৱা নাই। যুদ্ধৰ ৰূপ সলনি হৈছে, কিন্তু অন্যায়, প্ৰৱঞ্চনা, লোভ, ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰ আৰু মিছাৰ আধিপত্য এতিয়াও জীয়াই আছে। এনে সময়ত প্ৰতিজন মানুহৰ অন্তৰত এজন ভীমৰ জন্ম হ’ব লাগে—যিজন অস্ত্ৰেৰে নহয়, সততা, সাহস, বিবেক আৰু ন্যায়ৰ বলত অন্ধকাৰৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে। সত্যৰ পথ কণ্টকময় হ’লেও সেই পথেই শেষত ইতিহাস গঢ়ে।
ভীমৰ জীৱন আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে ন্যায়ৰ বাবে গৰ্জন কৰা মানেই হিংসা নহয়; অন্যায়ৰ আগত নীৰৱ হৈ থকাটোৱেই কেতিয়াবা সৰ্ববৃহৎ অপৰাধ। য’ত সাহস নীৰৱ হয়, তাত অত্যাচাৰে ভাষা পায়। কিন্তু য’ত এজন ভীম উঠে, তাত ভয় পিছুৱাই যায়, আৰু ন্যায়ে নতুন পুৱা দেখে।
সেয়ে ভীম কেৱল মহাভাৰতৰ এজন চৰিত্ৰ নহয়। তেওঁ হৈছে প্ৰতিজ্ঞাৰ জ্যোতি, সাহসৰ শিখা, আৰু যুগে যুগে ন্যায়ৰ পক্ষত গৰ্জি উঠা এক অমৰ বজ্ৰধ্বনি। কুৰুক্ষেত্ৰৰ ইতিহাস হয়তো শেষ হৈছে, কিন্তু “কুৰুক্ষেত্ৰত গৰ্জি উঠা ন্যায়ৰ নাম ভীম”—এই সত্য কেতিয়াও শেষ নহ’ব।
ইতিহাসে বীৰসকলৰ বিজয় লিখে, কিন্তু তেওঁলোকৰ অন্তৰৰ যুদ্ধৰ কাহিনী খুব কমেই লিখে। ভীমো তাৰ ব্যতিক্ৰম নাছিল। যুদ্ধক্ষেত্ৰত তেওঁৰ গৰ্জনে দিগন্ত কঁপাই তুলিছিল, অথচ নিশাৰ নিস্তব্ধতাত তেওঁৰ বিবেকেও নিশ্চয় বহু প্ৰশ্ন সুধিছিল। কাৰণ প্ৰতিটো যুদ্ধৰ বিজয়ৰ আঁৰত অসংখ্য জীৱনৰ বিদায় লুকাই থাকে। ন্যায় প্ৰতিষ্ঠাৰ মূল্য কেতিয়াবা অশ্ৰু, ত্যাগ আৰু অসীম বেদনাৰে দিবলগীয়া হয়।
শ্ৰীকৃষ্ণই গীতাত কৈছিল—ধৰ্মৰ ৰক্ষাৰ বাবে কৰ্তব্য পালন কৰাই শ্ৰেষ্ঠ। ভীম সেই শিক্ষাৰ এক জীৱন্ত ৰূপ। তেওঁৰ হাতৰ গদা কেৱল বাহুবলৰ প্ৰতীক নাছিল; সেয়া আছিল কৰ্তব্যৰ শপত, সত্যৰ প্ৰহৰী আৰু অন্যায়ৰ বিচাৰৰ ঘণ্টাধ্বনি। যেতিয়া তেওঁ যুদ্ধক্ষেত্ৰত থিয় হৈছিল, তেতিয়া যেন তেওঁৰ পিছফালে কেৱল পাণ্ডৱসকল নাছিল—থিয় আছিল ধৰ্ম, ন্যায় আৰু যুগযুগ ধৰি অপমানিত সত্য।
কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধ শেষ হ’ল, কিন্তু ভীমৰ আদৰ্শ শেষ নহ’ল। কাৰণ ন্যায় কেতিয়াও এখন বিশেষ যুদ্ধত সীমাবদ্ধ নাথাকে। সমাজত যেতিয়াই দুৰ্বলৰ অধিকাৰ হৰণ হয়, যেতিয়াই সত্যক নীৰৱ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়, তেতিয়াই ভীমৰ গৰ্জন নতুন ৰূপে পুনৰ জন্ম লয়। কেতিয়াবা সেই গৰ্জন এজন শিক্ষক, এজন ন্যায়াধীশ, এজন কৃষক, এজন সৈনিক বা এজন সাধাৰণ মানুহৰ সাহসী কণ্ঠস্বৰ হৈ ধ্বনিত হয়।
ভীমে আমাক এটা অমূল্য শিক্ষা দিয়ে—শক্তিৰ সৰ্বোচ্চ সৌন্দৰ্য জয়ত নহয়, সংযমত। যিজনে নিজৰ শক্তিক কেৱল নিজৰ বাবে ব্যৱহাৰ নকৰে, বৰঞ্চ আনৰ সুৰক্ষা আৰু ন্যায় প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে উৎসৰ্গা কৰে, সঁচা অৰ্থত তেৱেঁই মহাবলী। শক্তি যেতিয়া দয়াৰে সিক্ত হয়, সাহস যেতিয়া বিবেকৰ সৈতে খোজ কাঢ়ে, তেতিয়াই জন্ম হয় এজন ভীমৰ।
এইবাবেই কুৰুক্ষেত্ৰৰ ধূলি আজিও যেন নীৰৱে কাণে কাণে কয়—অন্যায়ৰ সাম্ৰাজ্য যিমানেই বিশাল নহওক, ন্যায়ৰ এটা বজ্ৰকণ্ঠই তাক কঁপাই তুলিবলৈ যথেষ্ট। সেই বজ্ৰকণ্ঠৰ নামেই ভীম; যাৰ গৰ্জন ইতিহাসৰ সীমা পাৰ হৈ আজিও মানুহৰ বিবেকত অনুৰণিত হৈ আছে।
সময়ৰ সোঁত বাগৰি যায়, সভ্যতা সলনি হয়, সিংহাসন ভাঙে, সাম্ৰাজ্য ধূলিসাৎ হয়; কিন্তু ন্যায়ৰ বাবে গৰ্জি উঠা কণ্ঠ কেতিয়াও মৰি নাযায়। সেই কণ্ঠই যুগে যুগে নতুন ৰূপ লৈ মানুহৰ বিবেক জগাই তোলে। সেইবাবেই ভীম কেৱল অতীতৰ এখন মহাকাব্যৰ পাতাত বন্দী হৈ থকা নাম নহয়; তেওঁ হৈছে প্ৰতিটো যুগৰ অন্তৰত জ্বলি থকা প্ৰতিবাদৰ অগ্নিশিখা।
আকাশত মেঘ গৰ্জিলে পৃথিৱীয়ে বৰষুণৰ আশা কৰে। তেনেদৰে সমাজত যেতিয়া অন্যায়ে সীমা চেৰাই যায়, তেতিয়া ইতিহাসে এজন ভীমৰ অপেক্ষা কৰে। সেই ভীম হয়তো গদা হাতত লৈ নাহে, কিন্তু সত্যৰ ভাষা, সাহসৰ দীপ্তি আৰু ন্যায়ৰ সংকল্প লৈ আহে। কাৰণ অস্ত্ৰৰ ৰূপ সলনি হয়, কিন্তু ন্যায়ৰ আত্মা কেতিয়াও সলনি নহয়।
ভীমৰ জীৱন এক বিশাল বটবৃক্ষৰ দৰে। তেওঁৰ সাহস তাৰ মূল, প্ৰতিজ্ঞা তাৰ কাণ্ড, ধৰ্ম তাৰ ডাল-পাল, আৰু ন্যায় তাৰ সেউজীয়া পাত। সেই বটবৃক্ষৰ ছাঁত আশ্ৰয় পায় সত্য, সাহস আৰু আত্মসম্মান। যিজনে এই মূল্যবোধ আঁকোৱালি লয়, তেওঁৰ অন্তৰতো ভীমৰ এক অংশ জীয়াই উঠে।
মহাভাৰতৰ অন্তিম অধ্যায় শেষ হ’ল, কিন্তু মানুহৰ জীৱনত কুৰুক্ষেত্ৰ প্ৰতিদিনেই আৰম্ভ হয়। লোভৰ বিপৰীতে সততা, মিছাৰ বিপৰীতে সত্য, ভয়ৰ বিপৰীতে সাহস, আৰু অন্যায়ৰ বিপৰীতে ন্যায়—এই সংঘাত কেতিয়াও শেষ নহয়। সেই প্ৰতিটো কুৰুক্ষেত্ৰত যদি মানুহে নিজৰ বিবেকৰ মাত শুনিব পাৰে, তেন্তে ভীম পুনৰ জন্ম ল’ব—ৰক্ত-মাংসৰ মানুহ হিচাপে নহয়, এক অমৰ আদৰ্শ হিচাপে।
ভীমৰ গৰ্জন কেৱল যুদ্ধৰ ধ্বনি নাছিল; সেয়া আছিল যুগৰ বুকুত লিখা এক চিৰন্তন সত্য—অন্যায় যিমানেই শক্তিশালী নহওক, ন্যায়ৰ বজ্ৰধ্বনিৰ আগত এদিন সেয়া নিশ্চয় নত হ’ব। এই চিৰসত্যই ভীমক কেৱল এজন মহাবলী নহয়, যুগে যুগে মানৱতাৰ অন্তৰত গৰ্জি থকা ন্যায়ৰ অমৰ প্ৰতীক হিচাপে অম্লান কৰি ৰাখিছে।