প্ৰতিশ্ৰুতিৰ মিছা সোত
তৰালী বৰুৱা
লখিমপুৰ
মানুহ আশাৰে জীয়াই থাকে—এই কথাটো বহু পুৰণি, কিন্তু আজিৰ যুগত এই আশাই মানুহক আটাইতকৈ বেছি আঘাত দিয়াৰ অস্ত্ৰ হৈ পৰিছে। আশাৰ ওপৰত গঢ়ি উঠা প্ৰতিশ্ৰুতিবোৰৰ বাহিৰে উজ্জ্বল, বিশ্বাসযোগ্য আৰু আশ্বাসেৰে ভৰা যেন লাগে, কিন্তু ভিতৰত সিহঁত প্ৰায়েই মিছা, ক্ষণস্থায়ী। এই প্ৰতিশ্ৰুতিবোৰ এক প্ৰকাৰৰ মিছা সোত—যিয়ে মানুহক আগুৱাই নিয়া বুলি ভ্ৰম জগায়, কিন্তু শেষত একে ঠাইতেই ডুবাই থয়।
প্ৰতিশ্ৰুতি মূলতঃ এটা দায়িত্ব। কোনো মানুহে কথা দিয়া মানে, তেওঁ নিজৰ ভাষাক নিজৰ আচৰণৰ সৈতে জড়িত হোৱা। কিন্তু যেতিয়া প্ৰতিশ্ৰুতি আশাৰ ওপৰতহে থিয় হয়, বাস্তৱ আৰু দায়িত্বৰ ওপৰত নহয়, তেতিয়া সেয়া লাহে লাহে মিছালৈ ৰূপান্তৰ হয়। আজিকালি বহু মানুহে আনক সুখী কৰিবলৈ, ক্ষণিকৰ প্ৰশংসা পাবলৈ বা তৎকালীন পৰিস্থিতিৰ পৰা ওলাই যাবলৈ কথা দিয়ে। সেই মুহূর্তত সিহঁতৰ মুখেৰে ওলাই অহা প্ৰতিশ্ৰুতি সঁচা যেন লাগে, কিন্তু সময় পাৰ হোৱাৰ লগে লগে সেইবোৰ শব্দ হৈয়ে ৰৈ যায়—আচৰণলৈ ৰূপান্তৰ নোহোৱাকৈ।
আশা এক অতি সংবেদনশীল অনুভৱ। যেতিয়া কোনো মানুহে আশাৰ ওপৰত ভৰ দি আন কাৰোবাক বিশ্বাস কৰে, তেতিয়া তেওঁ নিজৰ দুৰ্বল অংশটো মুকলি কৰি দিয়ে। আঘাত কেৱল মনত নহয়, মানুহৰ চিন্তাধাৰাতো পৰে। এনে অভিজ্ঞতাৰ পিছত বহু মানুহে লাহে লাহে বিশ্বাস কৰা এৰি দিয়ে। ফলত সমাজত এক প্ৰকাৰৰ নীৰৱ দূৰত্ব গঢ় লৈ উঠে—য’ত সকলোৱে কথা কয়, কিন্তু বিশ্বাস নকৰে।
এই মিছা প্ৰতিশ্ৰুতিবোৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সমস্যাটো হ’ল—সিহঁতে পোনপটীয়াকৈ অস্বীকাৰ নকৰে। যদি কোনো মানুহে স্পষ্টকৈ “মই নোৱাৰোঁ” বা “মই এইটো কৰিব নোৱাৰিম” বুলি কয়, তেন্তে তাত দুখ থাকিলেও ভ্ৰান্তি নাথাকে। কিন্তু যেতিয়া কোনোবাই “চেষ্টা কৰিম”, “অলপ পাছত”, “চাই ল’ম” আদি কথাৰে আশাৰ বীজ সিঁচে, তেতিয়া সেই আশাই মানুহক বেছি দিন বান্ধি ৰাখে। এই বান্ধনটো দেখাত কোমল, কিন্তু প্ৰভাৱত অত্যন্ত কঠোৰ।
আজিৰ সমাজত ব্যস্ততাৰ সংস্কৃতি এই মিছা প্ৰতিশ্ৰুতিৰ এক ডাঙৰ উৎস। বহু মানুহে নিজকে ব্যস্ত বুলি দেখুৱাই দায়িত্বৰ পৰা আঁতৰি থাকে। ব্যস্ততা যেন এক সামাজিক অজুহাত —যাৰ আঁৰত লুকাই প্ৰতিশ্ৰুতি ভাঙিলেও লাজ নাথাকে। “সময় নাই” বুলি কোৱাটো সহজ, কিন্তু সময় নিদিয়াৰ ফলত আন এজন মানুহৰ আশা ভাঙি গৈছে—এই কথা ভাবিবলৈ আজিকালি খুব কম লোকেই ৰৈ যায়।
আশাৰ ওপৰত গঢ়ি উঠা প্ৰতিশ্ৰুতিবোৰ প্ৰায়েই একমুখী হয়। এজন মানুহে আশাৰে অপেক্ষা কৰে, আনজন মানুহে সুবিধা অনুসাৰে কথা পাহৰে। এই অসমতা সম্পৰ্কক লাহে লাহে বিষাক্ত কৰি তোলে। মৰম, বন্ধুত্ব বা আত্মীয়তাৰ নামত গঢ়ি উঠা বহু সম্পৰ্ক এই মিছা সোতৰ মাজতে নিঃশব্দে শেষ হৈ যায়।
এই প্ৰবণতাই কেৱল ব্যক্তিগত সম্পৰ্কতেই সীমাবদ্ধ নহয়; সামাজিক আৰু পেছাগত ক্ষেত্ৰতো ইয়াৰ গভীৰ প্ৰভাৱ আছে। ৰাজনীতি, ব্যৱসায়, চাকৰি, শিক্ষা—প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে আশ্বাস আৰু প্ৰতিশ্ৰুতিৰে মানুহক আকৃষ্ট কৰা হয়। কিন্তু বাস্তৱত সিহঁতৰ বহুতেই পূৰণ নহয়। ফলত মানুহৰ মাজত এক সাধাৰণ বিশ্বাসহীনতা জন্মে—য’ত সকলোৱে ধৰি লয় যে কথা মানেই মিছা, প্ৰতিশ্ৰুতি মানেই অস্থায়ী।
তথাপি এই মিছা সোতৰ বাবে কেৱল প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া মানুহবোৰেই দায়ী নহয়। বহু সময়ত আমি নিজেও অতি সহজে আশা কৰি লওঁ। শব্দৰ গভীৰতা বুজাৰ আগতেই তাত ভৰ দি দিওঁ। হয়তো আমাৰ মনত এক অভাৱ থাকে—মৰমৰ, স্বীকৃতিৰ, নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ। সেই অভাৱ পূৰণৰ আশাত আমি প্ৰতিশ্ৰুতিক প্ৰয়োজনতকৈ ডাঙৰ কৰি তোলোঁ। ফলত যেতিয়া সেয়া ভাঙে, আঘাতো বেছি হয়।
সমাধান ক’ত? হয়তো সম্পূৰ্ণ সমাধান নাই। কিন্তু সজাগতা আছে। কথা দিয়াৰ আগতে ভবা—এইটো মই সঁচাকৈ কৰিব পাৰিম নে? আৰু কথা লোৱাৰ আগতে ভাবা—এই মানুহজনৰ আচৰণে কি কৈছে? শব্দতকৈ আচৰণ বেছি সঁচা। যি মানুহে কম কথা কয় কিন্তু যি কয় সেয়া ৰাখে, তেন্তে সেই নীৰৱ সততাই হাজাৰ প্ৰতিশ্ৰুতিতকৈ মূল্যৱান।
আশা মানুহৰ জীৱনৰ প্ৰাণ। কিন্তু সেই আশাক যদি আমি মিছা প্ৰতিশ্ৰুতিৰ ওপৰত থৈ দিওঁ, তেন্তে সেই আশা নিজেই দুৰ্বল হৈ পৰে। আশাক জীয়াই ৰাখিবলৈ সঁচা কথাৰ, সীমাবদ্ধতাৰ স্বীকাৰোক্তিৰ আৰু দায়িত্বশীল নীৰৱতাৰ প্ৰয়োজন। নহ’লে আশাৰ ওপৰত গঢ়ি উঠা এই মিছা সোতে আমাক বাৰে বাৰে একেই ঠাইলৈ উভতাই আনিব—য’ত বিশ্বাস ক্লান্ত, মন ভগ্ন, আৰু শব্দসমূহ অৰ্থহীন। একেবাৰে নিঃশব্দে সলনি কৰি দিয়ে। প্ৰথমতে মানুহে অপেক্ষা কৰে, তাৰ পিছত বুজাব চেষ্টা কৰে, তাৰ পিছত নিজকে দোষী বুলি ভাবিবলৈ ধৰে। “মই বেছি আশা কৰিলোঁ নেকি?”, “মোৰ আশা কৰাটোৱেই ভুল আছিল নেকি?”—এই প্ৰশ্নবোৰে লাহে লাহে আত্মবিশ্বাস খাই পেলায়। অথচ বাস্তৱত ভুলটো বহু সময়ত আশা কৰা মানুহজনৰ নহয়, বৰং আশাৰ ওপৰত ভৰ দি দিয়া মিছা প্ৰতিশ্ৰুতিটোৰ।
আশাৰ ওপৰত গঢ়ি উঠা প্ৰতিশ্ৰুতিবোৰে মানুহক কেতিয়াও একেবাৰে একে সময়তে আঘাত নিদিয়ে। এই আঘাতটো ধীৰ, স্তব্ধ আৰু দীঘলীয়া। যেতিয়া এদিন প্ৰতিশ্ৰুতি ভাঙে, তেতিয়া মানুহে ভাবি লয়—হয়তো ব্যস্ত। দুদিন, তিনিদিন পাৰ হ’লে ভাবি লয়—হয়তো পাহৰিলে। কিন্তু সময় যিমানেই দীঘলীয়া হয়, সিমানেই মনত এটা স্পষ্ট উপলব্ধি জন্মে—এই প্ৰতিশ্ৰুতি কেতিয়াবা সঁচা আছিলেই নে? এই উপলব্ধিটোৱেই আটাইতকৈ বেদনাদায়ক, কাৰণ ইয়াত কেৱল আন এজন মানুহৰ ওপৰত নহয়, নিজৰ বুজাবুজিৰ ওপৰতো সন্দেহ জন্মে।
এই মিছা সোতে সম্পৰ্কৰ ভাষাটো সলনি কৰি পেলায়। আগতে য’ত খোলা কথা আছিল, তাত সন্দেহৰে ভৰি পৰে। আগতে য’ত অপেক্ষা আছিল, তাত আত্মৰক্ষা আহে। মানুহে লাহে লাহে কম কথা ক’বলৈ শিকে, কম আশা কৰিবলৈ শিকে। বাহিৰে চাওঁতে সেয়া পৰিপক্কতা যেন লাগে, কিন্তু ভিতৰত ই এক প্ৰকাৰৰ ক্লান্তি—বাৰে বাৰে ভঙা আশা জোৰা লগাব নোৱাৰাৰ ক্লান্তি।
আজিৰ সময়ত এই মিছা প্ৰতিশ্ৰুতি প্ৰায়ে “ভদ্ৰ আচৰণ”ৰ আৱৰণ পিন্ধি আহে। কোনোবাই স্পষ্টকৈ অস্বীকাৰ নকৰে, কাৰণ অস্বীকাৰ কৰিলে নিজকে কঠোৰ দেখুৱাব লাগিব। তাৰ সলনি মানুহে আধা-কথা, অস্পষ্ট আশ্বাস, আৰু সময়হীন বাক্য ব্যৱহাৰ কৰে। এইবোৰ শুনাত মিঠা, কিন্তু ফলত বিষাক্ত। কাৰণ ই মানুহক মুক্ত নকৰে, বান্ধি ৰাখে—এটা সম্ভাৱনাৰ লগত, যিটো কেতিয়াও পূৰণ নহয়।
আশাৰ ওপৰত গঢ়ি উঠা এই মিছা সোত বিশেষকৈ সংবেদনশীল মানুহবোৰৰ বাবে বিপজ্জনক। যিসকলে গভীৰভাৱে বিশ্বাস কৰে, সিহঁত এই সোতত সৰ্বাধিক ডুব যায়। সমাজে প্ৰায়ে সিহঁতক “বেছি আশা কৰা”, “অতি সৰল” বুলি ক’ব খোজে। কিন্তু সৰলতা দোষ নহয়; দোষ হ’ল সৰলতাৰ ওপৰত খেলি যোৱা মানসিকতা।
লাহে লাহে এই প্ৰবণতাই সমাজখনক এক অদ্ভুত ঠাইলৈ লৈ যায়—য’ত সততাই অদ্ভুত যেন লাগে। কথা দি কথা ৰখা মানুহক বিৰল বুলি কোৱা হয়। যি মানুহে প্ৰতিশ্ৰুতি ৰাখে, তেওঁক “বিশেষ” বুলি ধৰা হয়। এসময়ত কথা ৰখাটোৱেই মানুহৰ সাধাৰণ গুণ আছিল। এই পৰিৱৰ্তনটোৱেই দেখুৱাই দিয়ে—মিছা প্ৰতিশ্ৰুতি কেনেকৈ লাহে লাহে নৈতিক মানদণ্ড সলনি কৰি পেলাইছে।
এই মিছা সোতৰ পৰা ওলাই আহিবলৈ মানুহে শিকিব লাগিব—আশাক অন্ধ নকৰিবলৈ। আশাক মৰমৰ দৰে সুৰক্ষিত কৰি ৰাখিব লাগিব, সকলো শব্দৰ হাতত এৰি নিদিয়াকৈ। লগতে কথা দিয়াৰ আগতে সাহসিকতাৰে “নোৱাৰোঁ” বুলি ক’ব পৰা মানসিকতা গঢ়ি তুলিব লাগিব। “নোৱাৰোঁ” বুলি কোৱাটোও এটা সততাৰ বাক্য; কিন্তু “চাই ল’ম” বুলি দীৰ্ঘদিন অপেক্ষাত ৰাখা এটা নীৰৱ অন্যায়।
শেষত এইটো বুজাটো অতি প্ৰয়োজনীয়—আশাৰ ওপৰত গঢ়ি উঠা প্ৰতিশ্ৰুতি যদি সঁচা নহয়, তেন্তে সেয়া কেৱল এটা মিছা সোত। আৰু মিছা সোতত বাৰে বাৰে ভাঁহি থাকিলে মানুহে কেৱল গন্তব্য হেৰুৱাই নহয়, নিজৰ ওপৰত থকা বিশ্বাসো হেৰুৱাই পেলায়। সেইবাবে হয়তো আজিৰ সময়ত আটাইতকৈ ডাঙৰ বিপ্লৱ হ’ব—কম কথা কোৱা, কিন্তু যি কথা কোৱা সেয়া সম্পূৰ্ণকৈ পালন কৰা।