ৰাজপথত ‘ভিআইপি’ সংস্কৃতি আৰু সাধাৰণ জনতাৰ অধিকাৰ: এক চিন্তনীয় বিষয়
শচীন্দ্ৰ কুমাৰ দাস,পলাশবাৰী
বৰ্তমান সময়ত আমাৰ সমাজ জীৱনৰ এটা অত্যন্ত চৰ্চিত আৰু স্পৰ্শকাতৰ বিষয় হৈছে—নেতা বা মন্ত্ৰীৰ যাতায়াতৰ বাবে ৰাজপথ স্তব্ধ কৰি দিয়া প্ৰথা। যেতিয়াই কোনোবা ভিআইপি (VIP) ৰাজপথেৰে পাৰ হৈ যায়, প্ৰশাসনে সাধাৰণ জনতাৰ গাড়ী-মটৰ ১০-১৫ মিনিট বা কেতিয়াবা তাতকৈও অধিক সময়ৰ বাবে ৰখাই দিয়ে। ৰাজপথত সৃষ্টি হয় এক হাহাকাৰ পৰিৱেশৰ। প্ৰচণ্ড ৰ’দ বা বৰষুণৰ মাজতে স্তব্ধ হৈ পৰে শ শ সাধাৰণ নাগৰিকৰ মূল্যবান সময়। আনকি অতি জৰুৰীকালীন সেৱা যেনে এম্বুলেন্স বা ফায়াৰ ব্ৰিগেডৰ দৰে বাহনো কেতিয়াবা এই যান-জঁটত আবদ্ধ হৈ পৰা দেখা যায়। গণতান্ত্ৰিক দেশ এখনত এই ব্যৱস্থা কিমানদূৰ গ্ৰহণযোগ্য, তাক লৈ আজি সমগ্ৰ সমাজতে প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে।
আইনগত দিশ আৰু মৌলিক অধিকাৰ
ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৯(১)(ডি) অনুচ্ছেদ অনুসৰি, দেশৰ যিকোনো ঠাইতে মুক্তভাৱে যাতায়াত কৰাটো প্ৰতিজন নাগৰিকৰ এক মৌলিক অধিকাৰ। প্ৰচলিত আইন অনুসৰি, দেশৰ ৰাষ্ট্ৰপতি বা প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ দৰে কেইগৰাকীমান নিৰ্দিষ্ট সাংবিধানিক পদাধিকাৰীৰ বাদে আন কাৰো বাবে ৰাজপথ সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰি ৰখাৰ কোনো স্থায়ী আইন নাই। মটৰ বাহন আইন (Motor Vehicles Act) বা কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰালয়ৰ নিৰ্দেশনাতো কোৱা হোৱা নাই যে এজন মন্ত্ৰীৰ বাবে ৰাইজক হাৰাশাস্তি কৰিব লাগিব। আৰক্ষী প্ৰশাসনক কেৱল ‘ট্ৰেফিক মেনেজমেণ্ট’ আৰু ভিআইপি সুৰক্ষাৰ বাবেহে সাময়িকভাৱে যান-বাহন নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ অধিকাৰ দিয়া হয়। কিন্তু বহু সময়ত স্থানীয় প্ৰশাসনৰ অতি-সক্ৰিয়তাৰ বাবে ই সাধাৰণ ৰাইজৰ মৌলিক অধিকাৰ খৰ্ব কৰা এক প্ৰথালৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
সন্মান নে নিৰাপত্তা?
সাধাৰণতে ভাব হয় যে মন্ত্ৰী-বিধায়কসকলক এক বিশেষ সন্মান দেখুৱাবলৈকে হয়তো এনেকৈ ৰাস্তা খালি কৰি দিয়া হয়। কিন্তু আচলতে এই ব্যৱস্থা কোনো সন্মান প্ৰদৰ্শনৰ বাবে নহয়, ই কেৱল নিৰাপত্তাৰ নিয়ম (Security Protocol) ৰ বাবেহে কৰা হয়। চোৰাংচোৱা সংস্থাৰ প্ৰতিবেদন আৰু ভাবুকিৰ মাত্ৰা (Threat Perception) ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি নেতাসকলক বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ সুৰক্ষা দিয়া হয়। সুৰক্ষা বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, এখন চলন্ত গাড়ী যেতিয়া ট্ৰেফিক জামত আৱদ্ধ হৈ পৰে, তেতিয়া তাৰ ওপৰত আক্ৰমণ বা আকস্মিক দুৰ্ঘটনা হোৱাৰ সম্ভাৱনা আটাইতকৈ বেছি থাকে। সেইবাবে তেওঁলোকৰ কনভয় নোৰোৱাকৈ পাৰ কৰি দিয়াৰ বাবে ৰাস্তা সাময়িকভাৱে খালি কৰা হয়।
জনতাৰ মৰম বনাম নিৰাপত্তাৰ প্ৰয়োজনীয়তা
গণতন্ত্ৰত জনপ্ৰতিনিধি এজন ৰাইজৰ ভোটেৰেহে নিৰ্বাচিত হয়। ৰাইজে তেওঁলোকক মৰম কৰে আৰু বিশ্বাস কৰিয়েই শাসনৰ গাদী সঁপি দিয়ে। গতিকে প্ৰশ্ন উঠিবই পাৰে—যিজন নেতাক ৰাইজে মৰম কৰে, তেওঁক আকৌ কাৰ পৰা নিৰাপত্তা লাগে? আচলতে এই নিৰাপত্তা সাধাৰণ ৰাইজৰ বিৰুদ্ধে নহয়। আমাৰ সমাজত থকা একাংশ দেশবিৰোধী শক্তি, সন্ত্ৰাসবাদী বা অপৰাধী চক্ৰৰ পৰা সুৰক্ষা দিবলৈহে এই চৰকাৰী নিয়মসমূহ পালন কৰা হয়। ই ৰাইজক অবিশ্বাস কৰাৰ কথা নহয়, বৰঞ্চ পদমৰ্যাদা অনুসৰি থকা এক বাধ্যতামূলক চৰকাৰী প্ৰক্ৰিয়াহে।
মানৱীয়তাৰ সংকট: এম্বুলেন্সৰ পথৰুদ্ধতা
এই ভিআইপি সংস্কৃতিৰ আটাইতকৈ ক’লা আৰু বেদনাদায়ক দিশটো হ’ল জৰুৰীকালীন বাহন বা এম্বুলেন্স ৰখাই দিয়াটো। মন্ত্ৰীৰ গাড়ী পাৰ কৰিবলৈ গৈ জীৱন-মৃত্যুৰ যুঁজত থকা ৰোগী কঢ়িওৱা এম্বুলেন্স ৰখাই থোৱাটো সম্পূৰ্ণ অবৈধ, অমানৱিক আৰু অপৰাধমূলক। উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ স্পষ্ট নিৰ্দেশনা আছে যে যিকোনো ভিআইপি কনভয়তকৈ সদায় এম্বুলেন্স বা জৰুৰীকালীন সেৱাক প্ৰথম প্ৰাধান্য দিব লাগিব। প্ৰশাসনিক গাফিলতি আৰু আৰক্ষীৰ ভুল সমন্বয়ৰ বাবে কেতিয়াবা এনে কৰুণ ঘটনা ঘটে য’ত ৰোগীৰ সময়মতে চিকিৎসালয় নোপোৱাৰ বাবে মৃত্যুও হ’বলগীয়া হয়।
পৰিৱৰ্তনৰ সময় আৰু সমাধানৰ পথ
সাম্প্ৰতিক সময়ত এই ‘ভিআইপি কালচাৰ’ৰ বিৰুদ্ধে দেশজুৰি জনসাধাৰণ সজাগ আৰু সৰব হৈ উঠিছে। আনকি অসম চৰকাৰেও শেহতীয়াকৈ মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু অন্যান্য মন্ত্ৰীসকলৰ কনভয়ৰ গাড়ীৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰিবলৈ আৰু কোনো পৰিস্থিতিতে যাতে সাধাৰণ ৰাইজ বা এম্বুলেন্সক বাধা দিয়া নহয়, তাৰ বাবে নতুন নিৰ্দেশনা জাৰি কৰিছে।
এই সমস্যাটো সম্পূৰ্ণৰূপে সমাধান কৰিবলৈ হ’লে প্ৰশাসনে আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সহায় ল’ব লাগিব। গ্ৰীণ কৰিডৰ (Green Corridor), বিকল্প পথৰ ব্যৱহাৰ আৰু ডিজিটেল ট্ৰেফিক ট্ৰেকিং ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে সাধাৰণ ৰাইজক আমনি নকৰাকৈও সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিব পৰা যায়।
সামৰণি:
গণতন্ত্ৰত ৰাইজেই সৰ্বেসৰ্বা। জনপ্ৰতিনিধিসকল ৰাইজৰ ‘প্ৰধান সেৱক’হে, শাসক নহয়। গতিকে সমাজৰ পৰা এই পুৰণি সামন্তবাদী ভিআইপি মানসিকতা আঁতৰাই এখন নাগৰিক-অনুকূল সমাজ গঢ়ি তোলাটো আজিৰ সময়ৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰয়োজনীয়তা। চৰকাৰ আৰু প্ৰশাসনে সুৰক্ষাৰ নামত মানৱীয়তা আৰু সাধাৰণ নাগৰিকৰ জীৱনৰ অধিকাৰক কেতিয়াও বলিসাল কৰিব নোৱাৰে।