মানুহৰ বাবে মানুহ – এক চিৰন্তন প্ৰয়াস
প্ৰেম বৈষ্ণৱ,বিহালী, বিশ্বনাথ
মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাসলৈ চালে দেখা যায় যে, প্ৰত্যেকটো যুগতেই কিছুমান ব্যক্তিয়ে নিজৰ এক সুকীয়া পৃথিৱী গঢ়ি তুলিবলৈ প্ৰয়াস কৰে। এই পৃথিৱীখনৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত থাকে কেৱল ব্যক্তিজনৰ নিজৰ অস্তিত্ব আৰু স্বাৰ্থ। যদিও মানুহৰ জীৱন যাত্ৰা আৰম্ভ হয় মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণৰ তাগিদাৰে, তথাপি এক শ্ৰেণীৰ মানুহৰ ক্ষেত্ৰত এই প্ৰয়োজনসমূহ কেৱল শাৰীৰিক পৰিসৰত আবদ্ধ নাথাকি মানসিক সংকীৰ্ণতাৰ ৰূপ লয়। এই প্ৰৱণতাৰ ফলত মানুহৰ সামাজিক অৱস্থান আৰু সামষ্টিক দায়বদ্ধতাৰ মাজত এক গভীৰ ফাট মেলে। ব্যক্তি এজনে যেতিয়া নিজৰ সুখ-দুখক সাৰথি কৰি জগতখনৰ পৰা দূৰত্ব বঢ়ায়, তেতিয়া সমাজৰ পৰা মানৱতাৰ চৰ্চা লাহে লাহে বিলুপ্ত হ’বলৈ ধৰে। মানুহৰ সামাজিক অৱস্থিতিৰ মূল ভেটিটো হৈছে সহানুভূতি, যিটো আজিৰ যান্ত্ৰিক যুগত এক বিৰল সম্পদত পৰিণত হৈছে।
যিসকল ব্যক্তিয়ে নিজৰ চৌপাশে এক অদৃশ্য দেৱাল নিৰ্মাণ কৰে, তেওঁলোকৰ দৃষ্টিত বাহিৰৰ জগতখনৰ কোনো মূল্য নাই। তেওঁলোকে কাৰোবাৰ হাঁহিৰ কাৰণ বা কাৰোবাৰ চকুলোৰ কাৰণ বিচাৰি উলিয়াবলৈ সময় ব্যয় কৰিব নিবিচাৰে। এনে মানসিকতাৰ ব্যক্তিসকলৰ বাবে জীৱনৰ অৰ্থ হৈছে – নিজৰ সুবিধাৰ বাবে পথ প্ৰশস্ত কৰা। যি প্ৰকৃতিৰ মানুহে আনৰ দুখত ব্যথিত নহয়, তেওঁলোকে নিজৰ স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবে যিকোনো পৰ্যায়লৈ যাবলৈ কুণ্ঠাবোধ নকৰে। তেওঁলোকৰ বাবে পৃথিৱীখন এক ধৰণৰ অৰণ্য, য’ত শক্তিশালীজনে নিজৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰে আৰু দুৰ্বলজনে নিষ্পেষিত হয়। এই চিন্তাধাৰাই মানুহৰ বিবেকক ধীৰে ধীৰে গ্ৰাস কৰে আৰু এক সময়ত বিবেকহীনতাৰ চৰম পৰ্যায়ত উপনীত কৰায়।
সামাজিক সম্পৰ্কবোৰ যিহেতু আৱেগ আৰু বিশ্বাসৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠে, সেয়ে স্বাৰ্থৰ তুলাচনীৰে জোখা সম্পৰ্কবোৰ প্ৰায়ে ক্ষণস্থায়ী হয়। যিসকল ব্যক্তিয়ে আত্মকেন্দ্ৰিকতাক জীৱনৰ মন্ত্ৰ হিচাপে গ্ৰহণ কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে বন্ধুত্ব, আত্মীয়তা আৰু প্ৰেম একোটা ব্যৱসায়িক লেনদেনৰ দৰে। তেওঁলোকে ভাবে যে যিজন ব্যক্তিৰ পৰা কোনো ধৰণৰ পাৰ্থিৱ লাভ নহয়, তেওঁলোকৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰখাটো সময়ৰ অপচয়। এনে এক মানসিক কাঠামোক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা সমাজত মানৱতাৰ জয়গান গাই লাভ নাই। ইয়াৰ ফলত মানুহৰ পৰস্পৰৰ মাজত থকা আত্মীয়তাৰ বন্ধনবোৰ ঢিলা হৈ পৰে। পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ মাজতো যেতিয়া এই স্বাৰ্থপৰতা প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া সেই পৰিয়ালটোৰ ভিতৰত থকা আন্তৰিকতাৰ সোঁত শুকাই যায়।
প্ৰকৃতিয়ে মানুহক সমাজবদ্ধ জীৱ হিচাপে সৃষ্টি কৰিছে। য’ত আনক সহায় কৰাৰ মাজেৰে নিজৰ পৰিচয় গঢ়িব লাগে, তাৰ বিপৰীতে কিছুমানে নিজক পৃথিৱীৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্ন কৰি ৰাখিব বিচাৰে। এই বিচ্ছিন্নতাৰ পৰিণাম স্বৰূপে ব্যক্তিজনৰ মনত এক ধৰণৰ নিসংগতাৰ সৃষ্টি হয়। যদিও তেওঁলোকে এই নিসংগতাৰ পৰা বাচি থাকিবলৈ সামগ্ৰিক সম্পদ বা ক্ষমতাৰ আশ্ৰয় লয়, তথাপিও আত্মাৰ প্ৰশান্তি তেওঁলোকে কেৱল আনক দিয়াৰ মাজত পোৱা তৃপ্তিৰ পৰাহে আহৰণ কৰিব পাৰে। যিজনে নিজৰ বাবে মাথোঁ সাঁচিব জানে, তেওঁৰ ভৰালটো কোনোদিনেই পূৰ্ণ নহয়। এই সত্যটো বুজি পোৱাৰ অভাৱত মানুহে জীৱনৰ আচল লক্ষ্যৰ পৰা বহু দূৰৈত অৱস্থান কৰে।
পৃথিৱীৰ বিশালতা আৰু মানুহৰ ক্ষুদ্রত্বৰ মাজত থকা সামঞ্জস্যক আমি কেৱল ব্যক্তিগত কৰ্মত সীমাবদ্ধ ৰাখিব নোৱাৰোঁ। আমি যি বাতাবৰণত জীয়াই আছোঁ, তাৰ প্ৰতি আমাৰ কিছু নৈতিক দায়িত্ব থাকে। সমাজৰ একোটা অংশ যি দুৰ্ভোগ ভুগিছে, তাৰ বাবে আমি যদি নিজকে দায়ী বুলি নাভাবোঁ, তেন্তে আমি সমাজৰ অংগ হৈ থাকিব নোৱাৰোঁ। আজিৰ যুগত মানুহে আনৰ কান্দোন শুনিও নিজৰ বাটত আগবাঢ়ি যোৱাটোক পৰিপক্কতা বুলি ভাবে। কিন্তু এই মানসিকতাৰ পৰিবৰ্তন নহ’লে মানৱতাৰ ভৱিষ্যত অন্ধকাৰ হ’ব। জীৱন পৰিবৰ্তনশীল; আজি যাৰ হাতত ক্ষমতা আছে, কাইলৈ তেওঁ হয়তো অসহায় অৱস্থাত পৰিব পাৰে। আত্মকেন্দ্ৰিকতাৰ পৰিধি ইমানেই সংকীৰ্ণ যে ইয়াৰ ভিতৰত সোমাই থকাসকলে জগতৰ বিশালতা আৰু মানৱীয় মূল্যবোধৰ ধাৰণাটো কেৱল ভৌতিক আহিলা সংগ্ৰহ কৰাত সীমাবদ্ধ বুলি ভাবে।
সামাজিক প্ৰেক্ষাপটত লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে, যিসকল ব্যক্তিয়ে নিজৰ বাবে জীয়াই থাকে, তেওঁলোকে সমাজৰ পৰা যি পায়, তাৰ বিপৰীতে সমাজক একোৱেই দি যাব নোৱাৰে। এই পৰজীৱী আচৰণে সমাজৰ উন্নয়নত প্ৰতিবন্ধকতা সৃষ্টি কৰে। মানুহৰ প্ৰতি থকা দায়বদ্ধতাই সমাজক গতিশীল কৰি ৰাখে। ইয়াৰ বিপৰীতে যিখন সমাজত প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে আনৰ প্ৰতি অন্ধকাৰ দৃষ্টিৰে চাই, তাত কোনো মহৎ কাম সম্পন্ন হোৱা সম্ভৱ নহয়। এনে পৰিৱেশত মানুহে আনক আগুৱাই যোৱা দেখাটো সহ্য কৰিব নোৱাৰে। এই বিকৃত মনোভাৱে ব্যক্তিজনক নিজৰ অৱস্থানৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি পেলায় আৰু তেওঁলোকৰ হৃদয়ত এক ধৰণৰ পাষাণতা গঢ় লৈ উঠে।
ব্যক্তিৰ এই স্খলনৰ প্ৰভাৱ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ ওপৰতো পৰে। যিসকল পিতৃ-মাতৃয়ে নিজৰ স্বাৰ্থক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে, তেওঁলোকৰ সন্তানসকলেও অজানিতে একেই পথ অনুসৰণ কৰে। শিক্ষা-দীক্ষাৰ জৰিয়তে আমি যি নৈতিক মূল্যবোধ লাভ কৰিব লাগে, তাৰ স্থান আজি ব্যক্তিগত উন্নতিৰ অংকই দখল কৰিছে। আজিৰ যুগৰ মানুহে ভাবে যে সফলতাৰ অৰ্থ হ’ল – আনৰ ওপৰত খোজ দি আগবাঢ়ি যোৱা। এই ধাৰণাটোৱে সমাজৰ ভেটি দুৰ্বল কৰে। যিখন সমাজত নৈতিকতাৰ স্থান নাই, তাত কেৱল অৰ্থৰ জয়গান হয়। এই অৰ্থ কেন্দ্ৰিক জগতখনত মানুহৰ চকুলোৰ দাম নাই, হৃদয়ৰ কোনো স্থান নাই।
জীৱনৰ অৰ্থপূৰ্ণ যাত্ৰাত সংগীৰ প্ৰয়োজন হয়। কিন্তু স্বাৰ্থপৰ ব্যক্তিসকলে কাকো নিজৰ কাষ চাপিবলৈ নিদিয়ে। তেওঁলোকৰ মনৰ দুৱাৰবোৰ বন্ধ হৈ থাকে। এই বন্ধ দুৱাৰবোৰৰ ভিতৰত তেওঁলোকে নিজৰ সুখবোৰ লুকুৱাই ৰাখে। কিন্তু সেই সুখবোৰ স্থায়ী নহয়। মানুহৰ জীৱন যিহেতু পৰিৱৰ্তনশীল, সেয়ে আজি থকা সম্পদ বা সা-সুবিধা কাইলৈ নাথাকিব পাৰে। তেতিয়া তেওঁলোকে অনুভৱ কৰে যে সমাজৰ মানুহৰ পৰা তেওঁলোক কিমান দূৰৈত অৱস্থান কৰিছে। বিপদৰ সময়ত মানুহে বিচাৰে কাৰোবাৰ সহায়, কোনোবা এজনৰ আৱেগিক সমৰ্থন। কিন্তু যিসকলে নিজে কেতিয়াও আনক সহায় কৰা নাই, তেওঁলোকে সহায় বিচাৰিবলৈ সাহস কৰিব নোৱাৰে। তেওঁলোকৰ বাবে পৃথিৱীখন এক নিৰ্জন দ্বীপৰ দৰে হৈ পৰে। এই নিৰ্জনতাই তেওঁলোকক বিষাদৰ গৰাহত পেলায়।
সমাজৰ পৰা এই মানসিক প্ৰদূষণ আঁতৰাবলৈ হ’লে আমি আমাৰ চিন্তাৰ পৰিৱৰ্তন কৰিব লাগিব। নিজৰ পৰিধি ভাঙি আনৰ কাষলৈ যাবলৈ শিকিব লাগিব। সহানুভূতি আৰু মৰমৰ সেঁতু সাজিব লাগিব। আমাৰ কৰ্মই যদি আনক হাঁহি দিব পাৰে, তেন্তে সেইখিনিয়েই আমাৰ প্ৰকৃত সফলতা। নিজৰ বাবে জীয়াই থকাটো কেৱল জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া, কিন্তু আনৰ বাবে জীয়াই থকাটো এক ধৰণৰ আৱেগিক সাধনা। এই সাধনাৰ মাজেৰেই আমি মানৱতাৰ আচল পৰিচয় লাভ কৰোঁ। অন্ধকাৰৰ আৱৰণ ভেদ কৰি পোহৰৰ দিশে যাত্ৰা কৰাটো মানুহৰ চিৰন্তন ধৰ্ম। যিসকলে নিজৰ ক্ষুদ্ৰ স্বাৰ্থৰ পৰিধিত আৱদ্ধ হৈ থাকি জীৱনৰ অৰ্থ হেৰুৱাই পেলায়, তেওঁলোকেও এদিন অন্তৰৰ গভীৰৰ পৰা এক পৰিৱৰ্তনৰ আহ্বান অনুভৱ কৰে। এই আহ্বান হৈছে মানৱতাৰ চিৰসেউজ আহ্বান।
এতিয়া সময় আহিছে এক ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰাৰ, য’ত মানুহে নিজৰ অহংকাৰ বিসৰ্জন দি আনৰ জীৱনলৈ পোহৰ কঢ়িয়াই অনাৰ ব্ৰত ল’ব পাৰে। জীৱন কেৱল নিজৰ বাবে জীয়াই থকাৰ নাম নহয়। এই পৃথিৱীখনত আমি যিমানখিনি সম্পদ বা সুযোগ লাভ কৰোঁ, তাৰ এক বৃহৎ অংশ আমাৰ চৌপাশৰ সমাজখনৰ অৱদান। সেয়ে, আমাৰ কৰ্মৰাজিৰ মাজেৰে যদি সমাজক একো দিব নোৱাৰোঁ, তেন্তে আমাৰ অস্তিত্বৰ কোনো সাৰ্থকতা নাথাকে। মানুহৰ প্ৰকৃত পৰিচয় তেওঁৰ ধনে বা সম্পদে নিৰ্ধাৰণ নকৰে, তেওঁৰ সহানুভূতিয়েহে নিৰ্ধাৰণ কৰে। যিজনে আনৰ চকুলো মচিব জানে, তেওঁৰ হৃদয়ত ঈশ্বৰৰ অৱস্থান থাকে।
পৰিৱৰ্তন অহাৰ উপায়সমূহ হ’ল – নিজৰ মনৰ দুৱাৰ মুকলি কৰা। আমি যিমানেই আনৰ দুখৰ সৈতে একাত্ম হ’ম, সিমানেই আমাৰ সংকীৰ্ণতা হ্ৰাস পাব। কাৰোবাৰ বিপদত কাষত থিয় দিয়াটো এক ডাঙৰ দান নহয়, এয়া এক নৈতিক দায়িত্ব। আমি পাহৰি গৈছোঁ যে আমি সকলোৱে এক প্ৰকাণ্ড মানৱ শৃঙ্খলৰ অংগ। যদি এজন ব্যক্তিয়ে এই শৃঙ্খলৰ পৰা নিজকে বিচ্ছিন্ন কৰি লয়, তেন্তে সমগ্ৰ সমাজখনৰ ভাৰসাম্য নষ্ট হয়। পোহৰৰ যাত্ৰাত বাধা নিদিবলৈ আমি প্ৰতিজ্ঞাবদ্ধ হ’ব লাগে। জ্ঞানৰ অৰ্থ কেৱল কিতাপৰ পাতত সীমাবদ্ধ নহয়, জ্ঞান হৈছে আনক বুজি পোৱাৰ ক্ষমতা। যিজনে আনৰ পৰিস্থিতিক নিজৰ পৰিস্থিতি বুলি ভাবিব পাৰে, তেওঁ এই পৃথিৱীত কেতিয়াও অকলে থাকিব লগা নহয়।
জীৱনৰ শেষৰ ফালে মানুহে অনুভৱ কৰে যে তেওঁ যিখিনি টকা-পইচা উপাৰ্জন কৰিলে, তাৰ মূল্য তেনেই নগণ্য। আচল মূল্য হৈছে তেওঁ আনৰ হৃদয়ত কিমানখিনি ঠাই দখল কৰিব পাৰিলে। যিসকলে নিজৰ স্বাৰ্থৰ বাবে জীয়াই থাকে, তেওঁলোকৰ মৃত্যুৰ পিছত কোনেও তেওঁলোকক মনত ৰাখিবলৈ আগ্ৰহী নহয়। বিপৰীতে, যিসকলে আনৰ জীৱন পোহৰালে, তেওঁলোক চিৰদিন জীয়াই থাকে মানুহৰ স্মৃতিৰ মণিকোঠাত। এই অমৰত্ব লাভ কৰাটোৱেই হৈছে জীৱনৰ সৰ্বোচ্চ লক্ষ্য। আমি প্ৰত্যেকেই এই লক্ষ্যৰ দিশে ধাৱিত হোৱা উচিত। অন্ধকাৰৰ দিনবোৰ শেষ হ’বই, যদি আমি নিজৰ অন্তৰৰ পোহৰ জ্বলাবলৈ আৰম্ভ কৰোঁ। আপোনাৰ এটি সৰু সহায় হয়তো কাৰোবাৰ বাবে এক নতুন জীৱনৰ সন্ধান হ’ব পাৰে। নিজৰ সুখক আনৰ মাজত বিলাই দিয়ক, দেখিবা আপোনাৰ সুখ দুগুণ হৈ বৃদ্ধি পাব। মানৱতাৰ এই যাত্ৰা কেতিয়াও স্তব্ধ নহওক। আমি সকলোৱে লগ লাগি এখন মৰমৰ সমাজ গঢ়িবলৈ অংগীকাৰবদ্ধ হওঁ। য’ত কোনো ব্যক্তিয়ে অকলশৰীয়া অনুভৱ নকৰিব, য’ত প্ৰতিজন মানুহে আনৰ প্ৰতি সহানুভূতিশীল হৈ জীয়াই থাকিব।
শেষত এটাই অনুৰোধ – জীৱনটো অতি চুটি। এই চুটি সময়খিনি ঘৃণা বা স্বাৰ্থত কটাই দিয়াৰ পৰিৱৰ্তে, প্ৰেম আৰু মৰমেৰে ভৰাই তোলাটোৱেই হ’ল বুদ্ধিমানৰ কাম। আহক, আমি আজিৰ পৰাই নিজৰ স্বাৰ্থক ত্যাগ কৰি আনৰ বাবে জীয়াই থকাৰ শপত লওঁ। ইয়াৰ মাজেৰেই আমি পৃথিৱীখনক এখন সুন্দৰ বাগিচা কৰি তুলিব পাৰিম। প্ৰতিটো মানুহৰ হাঁহিৰ আঁৰত যদি আমি নিজৰ অৱদান ৰাখিব পাৰোঁ, তেন্তে আমাৰ জীৱন সৰ্থক হ’ব। এই ধৰাৰ বুকুত আমি অতিথি হিচাপে আহিছোঁ, সেয়ে ইয়াত এনে কিবা চিহ্ন থৈ যাব লাগে যাতে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মই আমাক গৌৰৱেৰে স্মৰণ কৰে। পোহৰৰ এই যাত্ৰা নিৰন্তৰ চলি থাকক, আৰু মানৱতাৰ জয়গান সদায় উচ্চস্বৰত বাজি থাকক।