একপক্ষীয় প্ৰেম নে অসুস্থ অধিকাৰবোধ?
(A Psychological Perspective)
ধনশ্ৰী শৰ্মা, মঙলদৈ
মনোবিজ্ঞানৰ দৃষ্টিৰে চাবলৈ গ‘লে, প্ৰেম কেৱল এক আৱেগিক অনুভূতি নহয় । ই হৈছে পাৰস্পৰিক সন্মান, বিশ্বাস, গ্ৰহণযোগ্যতা, ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু আৱেগিক পৰিপক্বতাৰ এক সমন্বয়। কাৰোবাৰ প্ৰতি গভীৰ আকৰ্ষণ অনুভৱ কৰা, তেওঁক লৈ ভৱিষ্যতৰ সপোন দেখা অথবা তেওঁৰ উপস্থিতিক জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে কল্পনা কৰাটো মানৱীয় আৱেগৰ স্বাভাৱিক প্ৰকাশ। কিন্তু এই অনুভূতিয়ে কেতিয়াও আন এজন মানুহৰ জীৱনৰ ওপৰত অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰাৰ নৈতিক বা মানসিক অনুমতি প্ৰদান নকৰে।
কাৰণ, কাৰোবাক ভালপোৱা আৰু কাৰোবাক নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিব বিচৰাটো সম্পূৰ্ণ পৃথক দুটা মনস্তাত্ত্বিক অৱস্থা।
একপক্ষীয় প্ৰেম (Unrequited Love) হৈছে এনে এক আৱেগিক অৱস্থা, য‘ত এজন ব্যক্তিৰ আন এজনৰ প্ৰতি গভীৰ প্ৰেম বা আকৰ্ষণ থাকে, কিন্তু সেই অনুভূতিৰ প্ৰত্যুত্তৰ সমানভাৱে লাভ কৰা নাযায়। এনে অভিজ্ঞতাই দুখ, হতাশা, একাকিত্ব, উদ্বিগ্নতা আৰু মানসিক অস্থিৰতাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। কেতিয়াবা ব্যক্তিজনে নিজৰ কল্পনাত আনজনৰ সৈতে এক আৱেগিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলে, যিটো বাস্তৱত হয়তো কেতিয়াও পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কলৈ ৰূপান্তৰিত নহয়।
কিন্তু মনোবৈজ্ঞানিকভাৱে এটা কথা স্পষ্ট—অনুভূতিৰ গভীৰতাই আনজনৰ ওপৰত অধিকাৰ সৃষ্টি নকৰে।
প্ৰতিজন মানুহৰ নিজস্ব আৱেগ, পছন্দ, ব্যক্তিত্ব, ব্যক্তিগত পৰিসৰ (Personal Space) আৰু জীৱন সম্পৰ্কে নিজস্ব সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰাৰ অধিকাৰ আছে। আপুনি কাৰোবাক যিমানেই ভাল নাপাওক কিয়, তেওঁ আপোনাৰ অনুভূতিক একে ধৰণে গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য নহয়। প্ৰেমৰ ক্ষেত্ৰত পাৰস্পৰিক সন্মতি (Mutual Consent) আৰু আৱেগিক স্বতন্ত্ৰতা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
১. প্ৰেমৰ আঁৰত লুকাই থকা অধিকাৰবোধ
সমস্যাৰ সৃষ্টি তেতিয়াই হয়, যেতিয়া কোনো ব্যক্তিয়ে নিজৰ আৱেগিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু নিৰাপত্তাহীনতাক প্ৰেম বুলি ব্যাখ্যা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে—
– আনজন ক‘লৈ গৈছে, কাৰ সৈতে আছে, সেই সকলো কথা জানিবলৈ বাধ্য কৰা।
– ফোন বা মেছেজৰ উত্তৰ পলম হ‘লে সন্দেহ আৰু অভিযোগ কৰা।
– আনজনৰ বন্ধুত্ব আৰু সামাজিক সম্পৰ্ক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা।
– নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি আনজনৰ সিদ্ধান্ত সলনি কৰিবলৈ মানসিক হেঁচা প্ৰয়োগ কৰা।
– প্ৰত্যাখ্যানৰ পিছতো বাৰে বাৰে যোগাযোগ কৰি তেওঁৰ ব্যক্তিগত পৰিসৰত হস্তক্ষেপ কৰা।
মনোবিজ্ঞানৰ ভাষাত এনে আচৰণক Controlling Behaviour বা নিয়ন্ত্ৰণমূলক আচৰণ বুলি কোৱা হয়।
এই আচৰণৰ আঁৰত কেতিয়াবা গভীৰ নিৰাপত্তাহীনতা (Insecurity), পৰিত্যক্ত হোৱাৰ ভয় (Fear of Abandonment), অতিমাত্ৰা আৱেগিক নিৰ্ভৰশীলতা (Emotional Dependency) অথবা অনিৰাপদ সংলগ্নতাৰ ধৰণ (Insecure Attachment) জড়িত থাকিব পাৰে।
অৱশ্যে, এইবোৰ সম্ভাৱ্য কাৰণহে; কোনো এটা আচৰণৰ ভিত্তিত কাৰোবাক মানসিক ৰোগী বুলি অভিহিত কৰাটো উচিত নহয়।
২. প্ৰেম আৰু Obsessive Possessiveness-ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য
প্ৰকৃত প্ৰেমত আনজনৰ ব্যক্তিত্ব আৰু স্বাধীনতাক স্বীকাৰ কৰা হয়। কিন্তু অসুস্থ অধিকাৰবোধত আনজনক নিজৰ আৱেগিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ এক মাধ্যম হিচাপে চোৱা হয়।
য‘ত সুস্থ প্ৰেমে কয়—’তুমি নিজৰ মতে সুখী হোৱা‘, তাত অসুস্থ অধিকাৰবোধে কয়—’তুমি মোৰ ইচ্ছামতে চলিব লাগিব।‘
য‘ত সুস্থ সম্পৰ্কত বিশ্বাস থাকে, তাত নিয়ন্ত্ৰণমূলক সম্পৰ্কত সন্দেহ আৰু নিৰীক্ষণৰ প্ৰৱণতা দেখা যায়।
য‘ত প্ৰেমে ব্যক্তিগত স্বাধীনতাক সন্মান কৰে, তাত অধিকাৰবোধে স্বাধীনতাক নিজৰ বাবে ভাবুকি হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।
এনে অৱস্থাত ব্যক্তিজনে আনজনৰ স্বাধীনতাক স্বীকাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে নিজৰ ভয় আৰু অনিশ্চয়তা দূৰ কৰিবলৈ তেওঁক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ চেষ্টা কৰে।
ইয়াত এটা কথা বুজি পোৱা প্ৰয়োজন—কাৰোবাক হেৰুৱাৰ ভয় অনুভৱ কৰাটো মানৱীয়, কিন্তু সেই ভয়ৰ বাবে আনজনৰ স্বাধীনতা কাঢ়ি লোৱাটো কেতিয়াও গ্ৰহণযোগ্য নহয়।
৩. প্ৰত্যাখ্যান মানি ল‘ব নোৱাৰা: এক আৱেগিক অপৰিপক্বতা
Rejection বা প্ৰত্যাখ্যান মানুহৰ বাবে এক কষ্টদায়ক অভিজ্ঞতা। বিশেষকৈ যেতিয়া কোনো ব্যক্তিয়ে নিজৰ ভৱিষ্যতৰ বহুতো সপোন আন এজনক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি তোলে, তেতিয়া সেই সপোন ভাঙি পৰাৰ যন্ত্ৰণা যথেষ্ট গভীৰ হ‘ব পাৰে।
কিন্তু প্ৰত্যাখ্যানক ব্যক্তিগত অপমান, আত্মসন্মানৰ ওপৰত আঘাত অথবা প্ৰতিশোধ লোৱাৰ কাৰণ হিচাপে গ্ৰহণ কৰাটো সুস্থ আৱেগিক প্ৰতিক্ৰিয়া নহয়।
কোনোবাই আপোনাৰ প্ৰেম গ্ৰহণ নকৰাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে আপোনাৰ অনুভূতিৰ কোনো মূল্য নাই। ইয়াৰ অৰ্থ কেৱল এয়াই যে আপোনালোকৰ অনুভূতি আৰু সম্পৰ্কৰ প্ৰতি থকা ইচ্ছা একে নহয়।
মনোবৈজ্ঞানিকভাৱে Emotional Maturity বা আৱেগিক পৰিপক্বতাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ লক্ষণ হৈছে নিজৰ অনুভূতিক স্বীকাৰ কৰাৰ লগতে আনজনৰ সিদ্ধান্তকো সন্মান কৰিব পৰা ক্ষমতা।
আপুনি কাৰোবাক ভাল পাব পাৰে, তেওঁৰ অনুপস্থিতিত কষ্ট অনুভৱ কৰিব পাৰে, তেওঁৰ স্মৃতিত আৱেগিক হ‘ব পাৰে। কিন্তু এইবোৰৰ কোনোটোৱেই তেওঁক আপোনাৰ সৈতে সম্পৰ্কত থাকিবলৈ বাধ্য কৰাৰ যুক্তি হ‘ব নোৱাৰে।
৪. Emotional Dependency আৰু প্ৰেমৰ মাজৰ সীমাৰেখা
কেতিয়াবা মানুহে নিজৰ সুখ, মানসিক শান্তি আৰু আত্মমূল্য সম্পূৰ্ণৰূপে আন এজন ব্যক্তিৰ উপস্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল কৰি তোলে।
তেওঁৰ এটা ফোনে মন ভাল কৰে, এটা মেছেজে দিনটো সুন্দৰ কৰি তোলে, কিন্তু তেওঁৰ নীৰৱতাই গভীৰ উদ্বিগ্নতা আৰু মানসিক অস্থিৰতাৰ সৃষ্টি কৰে।
এনে অৱস্থাত ব্যক্তিজনে ক্ৰমান্বয়ে নিজৰ আৱেগিক ভাৰসাম্য হেৰুৱাব পাৰে।
ইয়াক আৱেগিক নিৰ্ভৰশীলতাৰ (Emotional Dependency) সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি বিবেচনা কৰিব পাৰি।
সুস্থ প্ৰেমত দুজন মানুহে পৰস্পৰৰ জীৱন সমৃদ্ধ কৰে; কিন্তু তেওঁলোকে নিজৰ অস্তিত্ব, আত্মপৰিচয় আৰু মানসিক স্থিৰতা সম্পূৰ্ণৰূপে ইজনে সিজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল কৰি নাৰাখে।
নিজৰ সুখৰ দায়িত্ব নিজে ল‘ব পৰা, ব্যক্তিগত জীৱন বজাই ৰখা আৰু সম্পৰ্কৰ বাহিৰতো নিজৰ পৰিচয় অক্ষুণ্ণ ৰখাটো সুস্থ সম্পৰ্কৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি।
৫. Boundary বা ব্যক্তিগত সীমাৰেখাক সন্মান কৰা
প্ৰতিজন মানুহৰ জীৱনত একোটা ব্যক্তিগত সীমাৰেখা থাকে। এই সীমাৰেখাই নিৰ্ধাৰণ কৰে তেওঁ কিমানখিনি ব্যক্তিগত তথ্য ভাগ–বতৰা কৰিব বিচাৰে, কাৰ সৈতে সময় কটাব বিচাৰে আৰু নিজৰ জীৱনৰ সিদ্ধান্ত কেনেদৰে গ্ৰহণ কৰিব বিচাৰে।
সুস্থ সম্পৰ্কত এই সীমাৰেখাক সন্মান কৰা হয়।
কাৰোবাৰ ফোন পৰীক্ষা কৰা, তেওঁৰ অনুমতি অবিহনে ব্যক্তিগত তথ্য বিচৰা, তেওঁৰ বন্ধুত্বত বাধা দিয়া অথবা তেওঁক অপৰাধবোধত ভোগাই নিজৰ ইচ্ছামতে চলাবলৈ চেষ্টা কৰাটো Boundary Violation বা ব্যক্তিগত সীমাৰেখা উলংঘন কৰাৰ অন্তৰ্গত।
প্ৰেমৰ নামত এনে আচৰণক স্বাভাৱিক কৰি তোলা উচিত নহয়।
বিশেষকৈ কোনো ব্যক্তিয়ে স্পষ্টভাৱে সম্পৰ্ক নিবিচৰাৰ কথা জনোৱাৰ পিছত তেওঁৰ সিদ্ধান্তক সন্মান কৰি যোগাযোগ বন্ধ কৰা বা প্ৰয়োজনীয় দূৰত্ব বজাই ৰখাটো অত্যন্ত জৰুৰী।
৬. প্ৰত্যাখ্যানৰ পিছত আঁতৰি অহাটোও আত্মসন্মানৰ পৰিচয়
একপক্ষীয় প্ৰেমৰ পৰা ওলাই অহাটো সহজ নহয়। কেতিয়াবা স্মৃতি, আশা আৰু অপূৰ্ণ সপোনে মানুহক দীৰ্ঘদিনলৈ আৱেগিকভাৱে আৱদ্ধ কৰি ৰাখে।
কিন্তু Healing বা মানসিক আৰোগ্যৰ প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰথম পদক্ষেপটো হ‘ল বাস্তৱতাক গ্ৰহণ কৰা।
নিজৰ অনুভূতিক অস্বীকাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই। দুখ অনুভৱ কৰক, প্ৰয়োজন হ‘লে কান্দক, নিজৰ মনৰ কথাবোৰ লিখি ৰাখক, বিশ্বাসযোগ্য মানুহৰ সৈতে আলোচনা কৰক। কিন্তু সেই যন্ত্ৰণাৰ দায়িত্ব আন এজনৰ ওপৰত জাপি নিদিব।
যদি এই আৱেগিক অৱস্থাই দৈনন্দিন জীৱন, টোপনি, কাম–কাজ অথবা মানসিক স্বাস্থ্যত গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পেলায়, তেন্তে মনোবিজ্ঞানী বা মানসিক স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞৰ পৰামৰ্শ লোৱাটো উপকাৰী হ‘ব পাৰে।
আনহাতে, যদি নিজৰ আচৰণত অত্যধিক ঈৰ্ষা, সন্দেহ, নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰৱণতা অথবা প্ৰত্যাখ্যান মানি ল‘ব নোৱাৰাৰ লক্ষণ দেখা পায়, তেন্তে সেইবোৰক ন্যায্যতা প্ৰদান কৰাৰ পৰিৱৰ্তে আত্মবিশ্লেষণ কৰা উচিত।
কাৰণ, নিজৰ আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ শিকাটোও ব্যক্তিগত বিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
৭. প্ৰকৃত প্ৰেমৰ মনোবৈজ্ঞানিক ভিত্তি
এটা সুস্থ প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক কেইটামান মৌলিক উপাদানৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত—
– Mutual Respect: পৰস্পৰৰ ব্যক্তিত্ব, মতামত আৰু সিদ্ধান্তক সন্মান কৰা।
– Trust: সন্দেহ আৰু নিৰীক্ষণৰ পৰিৱৰ্তে বিশ্বাসৰ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলা।
– Emotional Security: ভয়, হেঁচা অথবা অপৰাধবোধৰ পৰিৱৰ্তে মানসিক নিৰাপত্তা প্ৰদান কৰা।
– Healthy Boundaries: পৰস্পৰৰ ব্যক্তিগত পৰিসৰ আৰু স্বাধীনতাক স্বীকাৰ কৰা।
– Mutual Consent: সম্পৰ্কৰ প্ৰতিটো গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশত দুয়োপক্ষৰ ইচ্ছা আৰু সন্মতিৰ গুৰুত্ব দিয়া।
– Emotional Maturity: নিজৰ আৱেগৰ দায়িত্ব নিজে লোৱা আৰু আনজনৰ অনুভূতিকো গুৰুত্ব দিয়া।
এই উপাদানসমূহৰ অনুপস্থিতিত সম্পৰ্কটো ক্ৰমান্বয়ে মানসিক চাপ, সংঘাত আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ এক পৰিৱেশলৈ পৰিণত হ‘ব পাৰে।
শেষৰ কেইটামান কথা —
কাৰোবাক ভালপোৱাটো আপোনাৰ আৱেগিক অধিকাৰ, কিন্তু সেই ভালপোৱাৰ প্ৰত্যুত্তৰ লাভ কৰাটো আপোনাৰ অধিকাৰ নহয়।
কাৰোবাৰ সৈতে জীৱন কটোৱাৰ সপোন দেখাটো স্বাভাৱিক, কিন্তু তেওঁক সেই সপোনৰ অংশ হ‘বলৈ বাধ্য কৰাটো অনৈতিক।
কাৰোবাৰ অনুপস্থিতিত কষ্ট পোৱাটো মানৱীয়, কিন্তু সেই কষ্টৰ অজুহাতত তেওঁৰ স্বাধীনতা কাঢ়ি লোৱাটো মানৱীয়তা নহয়।
কাৰোবাক হেৰুৱাৰ ভয় থাকিব পাৰে, কিন্তু সেই ভয়ৰ নামত তেওঁক মানসিকভাৱে বন্দী কৰি ৰখাৰ কোনো অধিকাৰ নাই।
মনত ৰাখিব—প্ৰেমত Attachment থাকিব পাৰে, কিন্তু Unhealthy Possessiveness থাকিব নালাগে। প্ৰেমত Emotional Connection থাকিব পাৰে, কিন্তু Emotional Manipulation থাকিব নালাগে। প্ৰেমত আশা থাকিব পাৰে, কিন্তু আনজনৰ ওপৰত জোৰ–জবৰদস্তি থাকিব নালাগে।
প্ৰকৃত প্ৰেমে মানুহক মানসিকভাৱে মুক্ত অনুভৱ কৰায়, বন্দী নহয়। ই আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰে, আত্মপৰিচয় ধ্বংস নকৰে। ই দুজন মানুহক ওচৰ চপাই আনে, কিন্তু কাৰো ব্যক্তিত্ব আৰু স্বাধীনতা কাঢ়ি নলয়।
সেয়েহে, একপক্ষীয় প্ৰেমক অসুস্থ বুলি কোৱাটো শুদ্ধ নহয়; অসুস্থতা দেখা দিয়ে তেতিয়া, যেতিয়া সেই একপক্ষীয় অনুভূতিক আনজনৰ ওপৰত অধিকাৰ, নিয়ন্ত্ৰণ আৰু মানসিক হেঁচা প্ৰয়োগৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
কাৰণ, প্ৰেম কোনো অধিকাৰ নহয়, ই এক পাৰস্পৰিক অনুভূতি। প্ৰেম কোনো বন্দিত্ব নহয়, ই স্বাধীনতাৰ মাজত গঢ়ি উঠা এক আৱেগিক সম্পৰ্ক। আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ‘ল—কাৰোবাক সঁচাকৈ ভালপোৱাৰ অৰ্থ কেৱল তেওঁক নিজৰ জীৱনত বিচৰাই নহয়, তেওঁ নিজৰ জীৱনৰ সিদ্ধান্ত নিজে ল‘ব পৰা অধিকাৰকো সন্মান কৰা।
