সন্তানক কি দি যাব: সাঁচতীয়া ধন নে সৎ সংস্কাৰ?
প্ৰেম বৈষ্ণৱ,বিহালী, বিশ্বনাথ
পৃথিৱীৰ প্ৰতিগৰাকী পিতৃ-মাতৃৰ হৃদয়ৰ আটাইতকৈ গভীৰ আৰু পৱিত্ৰ হেঁপাহটোৱেই হ’ল নিজৰ সন্তানৰ ভৱিষ্যত সুৰক্ষিত কৰা। সন্তানৰ নিষ্পাপ মুখখনলৈ চাই প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে সংকল্প লয় যে জীৱনত তেওঁ যিবোৰ অভাৱ-অনাটন আৰু সংগ্ৰামৰ সন্মুখীন হৈছিল, সেই দুখ-যন্ত্ৰণাৰ ছাঁটোও যেন নিজৰ সন্তানৰ গাত নপৰে। এই মহৎ সপোনক সাৰথি কৰিয়েই মানুহে জীৱনৰ সমস্ত সুখ, শান্তি আৰু জিৰণি বিসৰ্জন দি দিন-ৰাতি একাকাৰ কৰি ধন সঞ্চয় কৰাত মগ্ন হৈ পৰে। কিন্তু জীৱনৰ কঠিন বাস্তৱ আৰু সময়ৰ নিষ্ঠুৰ ইতিহাসে আমাক বাৰে বাৰে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন কৰায়- আমি আমাৰ সন্তানৰ বাবে উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে প্ৰকৃততে কি এৰি থৈ যাম? এক বিশাল সাঁচতীয়া ধনৰ ভঁৰাল, নে সংগ্ৰাম কৰি মূৰ তুলি জীয়াই থাকিব পৰা সৎ সংস্কাৰৰ সুদৃঢ় ভেটি?
মানৱ সভ্যতাৰ বুকুত পুৰুষানুক্ৰমিক উত্থান-পতনক লৈ এক অতি মৰ্মন্তুদ আৰু তাৎপৰ্যপূৰ্ণ আপ্তবাক্য প্ৰচলিত আছে- “এক পুৰুষে কৰে ধন, এক পুৰুষে খায়, আন এটা পুৰুষে আহি দেখে খাবলৈ একোৱেই নাই।” এই বাক্যশাৰী মাথোঁ অতীতৰ কোনো সাধাৰণ প্ৰবচন নহয়; এইয়া হৈছে মানৱ মনস্তত্ত্ব, অৰ্থনৈতিক অন্ধতা আৰু উপযুক্ত সংস্কাৰহীনতাৰ ফলত ঘটা পুৰুষানুক্ৰমিক বিনাশৰ এক জীৱন্ত দলিল। সংসাৰৰ এই চিৰন্তন সত্যই সকীয়াই দিয়ে যে উত্তৰাধিকাৰীক অকল সম্পত্তি দিলে তেওঁলোক সুৰক্ষিত নহয়; উপযুক্ত সংস্কাৰ অবিহনে লাভ কৰা প্ৰাচুৰ্যই পৰৱৰ্তী সময়ত সন্তানৰ জীৱনলৈ চৰম অধঃপতন মাতি আনে।
যিকোনো এটা বংশ বা পৰিয়ালত প্ৰথমজন ব্যক্তি, যিয়ে শূন্যৰ পৰা আৰম্ভ কৰি নিজৰ পৰিয়ালক এক আৰ্থিক নিৰাপত্তা প্ৰদান কৰে, তেওঁৰ জীৱনটো হয় সংগ্ৰাম আৰু আত্মনিয়োগৰ এক জ্বলন্ত মহাকাব্য। তেওঁ মৰ্মে মৰ্মে উপলব্ধি কৰে দৰিদ্ৰতাৰ জ্বালা কিমান বিষাক্ত আৰু অভাৱৰ ৰাতিবোৰ কিমান ভয়ংকৰভাৱে যন্ত্ৰণাদায়ক। শৈশৱ আৰু কৈশোৰত পোৱা অনাদৰ, অৱহেলা আৰু ভোকৰ তাড়নাই তেওঁৰ অন্তৰত এক অদম্য সংকল্প গঢ়ি তোলে যে তেওঁ নিজৰ ভাগ্য নিজেই সলনি কৰিব। সেইবাবেই তেওঁ জীৱনৰ প্ৰতিটো ক্ষণত অপচয়ক অতি কঠোৰভাৱে বৰ্জন কৰিছিল। নিজৰ সমস্ত ব্যক্তিগত ইচ্ছা-আকাঙ্ক্ষাক দমন কৰি, ৰ’দ-বৰষুণ নেওচি তেওঁ সঞ্চয় কৰিছিল উপাৰ্জিত প্ৰতিটো পইচা।
পুৱাৰ প্ৰথম কিৰণৰ পৰা মাজনিশালৈকে অক্লান্ত শ্ৰম আৰু অপাৰ ত্যাগৰ বিনিময়ত তেওঁ নিজৰ ঘামৰ টোপালেৰে একো একোটা ভেটি নিৰ্মাণ কৰিছিল। তেওঁৰ বাবে ধন কেৱল বিলাসী সামগ্ৰী নাছিল; ধন আছিল আত্মসন্মানৰ প্ৰতীক, পৰিয়ালৰ মেৰুদণ্ড আৰু নিষ্ঠুৰ সংসাৰৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াৰ একমাত্ৰ ঢাল। তেওঁ এটুকুৰা কাপোৰ বা এগৰাহ অন্নও অপচয় হ’বলৈ দিয়া নাছিল, কাৰণ তেওঁ প্ৰতিটো সম্পদৰ আঁৰত লুকাই থকা তেজ আৰু ঘামৰ মূল্য জানিছিল। তেওঁ পিন্ধিছিল অতি সাধাৰণ বস্ত্ৰ, খাইছিল মিতব্যয়ী আহাৰ, কেৱল এই আশাতে যে তেওঁৰ সন্তানে যেন সমাজত মূৰ তুলি গৌৰৱেৰে জীয়াই থাকিব পাৰে। কিন্তু এই গভীৰ পিতৃস্নেহৰ মাজতেই লুকাই থাকিল এক চৰম ঐতিহাসিক ভুল। তেওঁ সন্তানৰ বাবে প্ৰচুৰ সম্পত্তি সাঁচিলে ঠিকেই, কিন্তু সেই সন্তানৰ অন্তৰত ঘামৰ মূল্য বুজি পোৱাৰ সংস্কাৰ আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ শিক্ষা গঢ়ি তুলিবলৈ তেওঁ পাহৰি গ’ল।
এই জীৱন-নাট্যৰ মূল বিষাদৰ আৰম্ভণি ঘটে দ্বিতীয়টো প্ৰজন্মৰ হাতত। এই পুৰুষটোৰ জন্ম হৈছিল সোণৰ চামুচ মুখত লৈ। তেওঁলোকে জন্মৰ পৰাই দেখিলে দেউতাকৰ বিশাল প্ৰাসাদ, সুসজ্জিত সা-সম্পত্তি আৰু আগে-পিছে ঘূৰি থকা তোষামোদকাৰী স্তাৱকসকলৰ ভিৰ। কিন্তু সেই প্ৰাসাদটো গঢ়াৰ আঁৰত দেউতাকে সহিবলগীয়া হোৱা বিনিদ্ৰ ৰজনী, অপমানৰ তিতা সোৱাদ আৰু ভৰিৰ তলুৱা ফটাৰ যন্ত্ৰণা তেওঁলোকে কেতিয়াও অনুভৱ নকৰিলে। কোনো সংগ্ৰাম নকৰাকৈ, কোনো ত্যাগ স্বীকাৰ নকৰাকৈ সকলো বস্তু হাতৰ মুঠিত পোৱাৰ ফলত তেওঁলোকৰ অন্তৰত জন্ম হ’ল এক অলীক আৰু অন্ধ অহংকাৰ। তেওঁলোকে ভাবি ল’লে যে এই ঐশ্বৰ্য চিৰন্তন, ইয়াৰ কোনো শেষ নাই আৰু ই সদায় এনেদৰেই অক্ষয় হৈ ৰ’ব।
সেয়েহে আৰম্ভ হ’ল অপচয় আৰু বিলাসিতাৰ এক উন্মাদ উৎসৱ। এই পুৰুষটোৰ দায়িত্বহীন মানসিকতাক বুজাবলৈ আমাৰ সমাজত এটা অতি মৰ্মস্পৰ্শী আৰু বাস্তৱসন্মত কথা কোৱা হয়- “দেউতাকৰ চাদৰ, পুতেকৰ জোতা মোছা কাপোৰ।” যিখন চাদৰ বুকুত মেৰিয়াই দেউতাকে জীৱনৰ সমস্ত ঘাত-প্ৰতিঘাত সহ্য কৰি নিজৰ আত্মসন্মান ৰক্ষা কৰিছিল, সেইখন পৱিত্ৰ চাদৰেই পুতেকৰ হাতত পৰি জোতা চাফ কৰা কাপোৰলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল। অৰ্থাৎ পূৰ্বপুৰুষৰ জীৱনজোৰা সাধনা, আত্মমৰ্যাদা আৰু পৱিত্ৰ সংগ্ৰামক দ্বিতীয় প্ৰজন্মই ক্ষন্তেকীয়া ভোগবিলাসৰ বাবে ভৰিৰে মোহাৰি পেলালে। সুৰা, অপব্যয়ী বন্ধুবৰ্গৰ মিথ্যা প্ৰশংসা আৰু অন্ধ আড়ম্বৰত মত্ত হৈ তেওঁলোকে পানীৰ দৰে ধন ভাঙিবলৈ ধৰিলে। উপাৰ্জনৰ কোনো নতুন পথ সৃষ্টি নকৰি কেৱল দেউতাকৰ ভঁৰাল উদং কৰাত ব্যস্ত থকা এই পুৰুষটোৱে কেতিয়াও নাভাবিলে যে অপচয়ৰ জুইয়ে এদিন সকলো ভস্মীভূত কৰি পেলাব।
যেতিয়া দ্বিতীয় প্ৰজন্মৰ উন্মত্ত অপচয়ৰ নাটকৰ যৱনিকা পৰে, তেতিয়া সংসাৰৰ শূন্য মঞ্চত প্ৰৱেশ ঘটে অসহায় তৃতীয়টো পুৰুষৰ। এই প্ৰজন্মই যেতিয়া বাস্তৱ জগতখনত ভৰি দিয়ে, তেতিয়া তেওঁলোকে চাৰিওফালে দৃষ্টি নিক্ষেপ কৰি দেখে যে উপভোগ কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ বাবে আৰু একোৱেই বাকী নাই। পূৰ্বজৰ ভঁৰাল উদং, কোষাগাৰ সম্পূৰ্ণ নিঃশেষ আৰু দেউতাক-ককাকৰ সেই তথাকথিত আভিজাত্যৰ ঠাইত কেৱল ৰৈ গৈছে এক ভয়াৱহ ঋণৰ পাহাৰ আৰু দিশহাৰা দাৰিদ্ৰ্য। তেওঁলোকৰ নামৰ পিছফালে পূৰ্বপুৰুষৰ এক ডাঙৰ উপাধি থাকে ঠিকেই, কিন্তু সেই নামটো জীয়াই ৰাখিবলৈ হাতত এটি ফুটা কড়িও নাথাকে।
তেতিয়া আৰম্ভ হয় আটাইতকৈ বেদনাদায়ক মানসিক অন্তৰ্দাহ আৰু হাহাকাৰ। সমাজত ধনী পৰিয়ালৰ সন্তান হিচাপে চিনাকি থকা ব্যক্তিয়ে যেতিয়া হঠাৎ দুবেলা দুমুঠি অন্নৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰিবলগীয়া হয়, সেই লাঞ্ছনা আৰু অপমান সহ্য কৰিব পৰা নাযায়। তেতিয়া এই তৃতীয় প্ৰজন্মই নিজৰ দুৰৱস্থাৰ বাবে দিনে-ৰাতি অন্তৰৰ পৰা অভিশাপ দিবলৈ ধৰে সেই পূৰ্বপুৰুষসকলক, যিসকলে ধন উৰুৱাই তেওঁলোকৰ বাবে কেৱল ধ্বংসস্তূপ এৰি থৈ গ’ল। তেওঁলোকৰ অন্তৰত পূৰ্বজৰ প্ৰতি কোনো শ্ৰদ্ধা নাথাকে; থাকে কেৱল তীব্ৰ ক্ষোভ, ঘৃণা আৰু আক্ষেপ। কিয়নো তেওঁলোকে পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা নাপালে জীৱন-যুদ্ধত যুঁজিব পৰা উপযুক্ত শিক্ষা, নাপালে স্বাৱলম্বনৰ কোনো সৎ সংস্কাৰ। তেওঁলোকৰ কপালত কেৱল লিখা ৰ’ল পূৰ্বজৰ কৰ্মফলৰ সামাজিক লাঞ্ছনা, ঋণৰ বোজা আৰু অভাৱৰ চৰম দহন।
এই তিনি পুৰুষৰ চক্ৰ কেৱল সাধাৰণ পৰিয়ালৰ মাজতে আবদ্ধ নহয়; ইতিহাসৰ সুউচ্চ ৰাজপ্ৰাসাদতো ইয়াৰ নিষ্ঠুৰ প্ৰমাণ বাৰে বাৰে প্ৰতিফলিত হৈছে। ভাৰত বুৰঞ্জীৰ পাত লুটিয়াই চালে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ কৰুণ কাহিনীয়ে এই সত্যক আটাইতকৈ হৃদয়স্পৰ্শী ৰূপত দাঙি ধৰে। সম্ৰাট বাবৰৰ সাহসিকতা, আকবৰৰ সুদৃঢ় প্ৰশাসন আৰু শ্বাহজাহানৰ অপৰিসীম ঐশ্বৰ্যই গঢ়ি তুলিছিল বিশ্ব কঁপোৱা মোগল সাম্ৰাজ্য। ময়ূৰ সিংহাসনৰ মণি-মুকুতা আৰু হীৰাৰ উজ্জ্বলতা, তাজমহলৰ শুভ্ৰ সৌন্দৰ্য, লালকিল্লাৰ বিশাল প্ৰাচীৰ আৰু অফুৰন্ত কোষাগাৰে সমগ্ৰ পৃথিৱীকে চমক খুৱাইছিল। একালত এই সম্ৰাটসকলৰ পদপ্ৰান্তত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ ভাগ্য নত হৈ পৰিছিল।
কিন্তু পৰৱৰ্তী মোগল বংশধৰসকলৰ অনেকেই ভোগবিলাস, সুৰাপান আৰু অন্ধ অপচয়ৰ একো একোগৰাকী প্ৰতিমূৰ্তি হৈ পৰিল। ভোগ-বিলাসৰ ক্ষণিক আনন্দ, আত্মকলহ আৰু সীমাহীন বিলাসিতাত বুৰ গৈ তেওঁলোকে পাহৰি গ’ল প্ৰজাৰ কথা, পাহৰি গ’ল সাম্ৰাজ্যৰ অৰ্থনৈতিক ভেটি সুদৃঢ় কৰি ৰখাৰ দায়িত্ব। সংস্কাৰহীন এই সন্ততিসকলৰ অপকৰ্মৰ ফলতেই এটা সময়ত বিশাল মোগল সাম্ৰাজ্য নিঃশব্দে খহি পৰিল।
সময়ৰ কি নিষ্ঠুৰ প্ৰতিশোধ! যি বংশৰ সম্ৰাটৰ এটা সামান্য ইংগিতত লাখ লাখ মানুহৰ ভাগ্য নিৰ্ধাৰণ হৈছিল, সেই বিশ্বখ্যাত মোগল সম্ৰাটৰ উত্তৰপুৰুষৰ সন্ধান যেতিয়া আধুনিক যুগত উলিওৱা হ’ল, তেতিয়া সমগ্ৰ মানৱ সমাজৰ চকু কঁপাই তোলা এক হৃদয়বিদাৰক ছবি উন্মোচিত হ’ল। সেই মোগল সম্ৰাটসকলৰ প্ৰত্যক্ষ বংশধৰক কলিকতাৰ জুপুৰিসদৃশ অন্ধকাৰ গলিত অতি নিঃকিন অৱস্থাত বিচাৰি পোৱা গ’ল। যাৰ এজনে কলিকতাৰ ৰাজপথত খালী ভৰিৰে, প্ৰচণ্ড ৰ’দ আৰু বৰষুণত ঘাম পেলাই মানুহক পিঠিত কঢ়িয়াই লৈ ফুৰা টানা ৰিক্সা চলাই পেটৰ ভাত মোকলাইছিল; আৰু আনজনে লোকৰ ঘৰৰ কাপোৰ নৈৰ ঘাটত ধুই কোনোমতে জীৱন নিৰ্বাহ কৰা ধোবাৰ কাম কৰিছিল।
ক’ত সেই ময়ূৰ সিংহাসনৰ স্বৰ্ণিল অহংকাৰ, আৰু ক’ত কলিকতাৰ ধূলিময় পথত এখন টানা ৰিক্সাৰ যন্ত্ৰণাদগ্ধ আৰ্তনাদ! ক’ত সেই হীৰা-মুকুতা খটোৱা ৰাজকীয় পোছাক, আৰু ক’ত লোকৰ লেতেৰা কাপোৰ ধুই পোৱা সামান্য কেইটামান পইচাৰ হাহাকাৰ! ইতিহাসে এই জ্বলন্ত উদাহৰণৰ জৰিয়তে সমগ্ৰ মানৱ জাতিক বুজাই দিলে যে সংস্কাৰ আৰু পৰিশ্ৰম অবিহনে কেৱল পূৰ্বপুৰুষৰ সাঁচতীয়া ধনে আকাশ চুব খোজা সম্ৰাটৰ বংশকো এদিন ধূলিৰ ভিক্ষাৰী কৰি তুলিব পাৰে।
সন্তানৰ বাবে প্ৰকৃত উত্তৰাধিকাৰ: ধন নে সংস্কাৰ? – এই চৰম ঐতিহাসিক সত্যই আজি প্ৰতিজন সচেতন পিতৃ-মাতৃৰ বিবেকক জোকাৰি যায়। সন্তানৰ বাবে কেৱল সম্পত্তি সাঁচি থৈ যোৱাটোৱেই পিতৃ-মাতৃৰ প্ৰধান কৰ্তব্য হ’ব নোৱাৰে। এই প্ৰসংগত নীতিশাস্ত্ৰৰ এটা অতি প্ৰণিধানযোগ্য শ্লোক সদায় মনত ৰখা উচিত-
“পুত্ৰ যদি গুণবান হয়, তেন্তে ধন সাঁচি থোৱাৰ কি প্ৰয়োজন?
আৰু পুত্ৰ যদি গুণহীন হয়, তেন্তে ধন সাঁচি থৈ কি লাভ?”
বাস্তৱিকতে, পুত্ৰ যদি গুণবান আৰু সংস্কাৰী হয়, তেন্তে তেওঁ শূন্যৰ পৰাও নিজৰ পৰিশ্ৰম আৰু মেধাৰে এক বিশাল সম্পত্তিৰ সৌধ গঢ়ি তুলিব পাৰে। আনহাতে, পুত্ৰ যদি গুণহীন, দায়িত্বহীন আৰু অপব্যয়ী হয়, তেন্তে পিতৃ-মাতৃয়ে সাঁচি থোৱা কুবেৰৰ অফুৰন্ত ভঁৰালো তেওঁ পলকতে ধূলিসাৎ কৰি পেলাব পাৰে। সেয়েহে পৰিয়ালত সম্পত্তি হস্তান্তৰ কৰাতকৈ সংস্কাৰ, শ্ৰমৰ মৰ্যাদা আৰু মিতব্যয়ী জীৱনযাপনৰ শিক্ষা দিয়াটো হাজাৰ গুণে অধিক জৰুৰী। যি সন্তানে পিতৃ-মাতৃৰ ঘামৰ মূল্য বুজি নাপায়, তেওঁ কেতিয়াও জীৱনত স্থায়ী স্থিতি লাভ কৰিব নোৱাৰে। কষ্ট নকৰাকৈ পোৱা সম্পদে মানুহক ক্ৰমান্বয়ে এলেহুৱা, কৰ্মবিমুখ আৰু অহংকাৰী কৰি তোলে। যেতিয়া মনত অহংকাৰ প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া বিবেকৰ দুৱাৰ চিৰদিনৰ বাবে বন্ধ হৈ পৰে।
সেয়েহে আজিৰ অভিভাৱকসকলে নিজৰ বুকুত হাত থৈ চিন্তা কৰাৰ সময় আহি পৰিছে। আমি আমাৰ সন্তানক কি দি যাম? কেৱল কেইটামান বেংক একাউণ্ট, মাটি-সম্পত্তি আৰু সোণৰ অলংকাৰ; নে এক সুদৃঢ় চৰিত্ৰ, পৰিশ্ৰম কৰাৰ আত্মবল আৰু নৈতিক মূল্যবোধ? মনত ৰখা উচিত, ধন কাঢ়ি ল’ব পাৰি, সম্পত্তি ধ্বংস হৈ যাব পাৰে, কিন্তু এজন মানুহৰ অন্তৰত ৰোপণ কৰা সৎ সংস্কাৰক পৃথিৱীৰ কোনো শক্তিয়েই কাঢ়ি ল’ব নোৱাৰে।
সময় কাৰো প্ৰতি সদয় নহয়। সময়ৰ চকৰি যেতিয়া নিষ্ঠুৰভাৱে ঘূৰে, তেতিয়া অহংকাৰী ধনী আৰু নিঃকিন দুখীয়াৰ মাজৰ ব্যৱধান সম্পূৰ্ণৰূপে মচি যায়। সেয়েহে সন্তানৰ হাতত ধনৰ পাহাৰ তুলি দিয়াৰ পূৰ্বে তেওঁলোকক পৰিশ্ৰমৰ মহত্ত্ব শিকাওক, পইচাৰ সঠিক ব্যৱহাৰ শিকাওক আৰু জীৱনৰ প্ৰতিটো ক্ষণত অপচয়ৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰক। যদি আমি আমাৰ সন্তানক পূৰ্বজৰ ত্যাগক শ্ৰদ্ধা কৰিবলৈ নিশিকিয়াওঁ, তেন্তে নিশ্চিতভাৱে এদিন সেই আত্মমৰ্যাদাৰ চাদৰখনেই পুতেকৰ জোতা মোছা কাপোৰলৈ পৰিণত হ’ব।
মহাকালৰ বিচাৰ অতি নিৰ্দয়। সম্পদৰ অহংকাৰেৰে অন্ধ হৈ ইতিহাসৰ এই মহান শিক্ষাক যিয়ে উপেক্ষা কৰিব, ইতিহাসে তেওঁৰ নাম আৰু ঠিকনাকো মচি পেলাবলৈ তিলমানো পলম নকৰিব। গতিকে আহক, সন্তানৰ বাবে কেৱল সাঁচতীয়া ধনৰ পাহাৰ নগঢ়ি, তেওঁলোকৰ আত্মাক শ্ৰম, সংযম, বিনম্ৰতা আৰু মানৱতাৰ সৎ সংস্কাৰেৰে উজলাই তোলোঁ। কিয়নো সংসাৰত সাঁচি থোৱা ধন এদিন শেষ হৈ যায়, কিন্তু সন্তানে লাভ কৰা সৎ সংস্কাৰৰ সুবাস যুগ যুগলৈ অমৰ হৈ জিলিকি থাকে।