অস্পৃশ্যতা : মানৱতাৰ কপালত বৈষম্যৰ ক’লা দাগ
স্মৃতা শইকীয়া
মাজুলী,বনগাঁও
আইনৰ নিষেধাজ্ঞাৰ পাছতো সমাজ-চেতনাৰ গভীৰত কিয় এতিয়াও জীয়াই আছে অস্পৃশ্যতাৰ ছায়া?
মানুহে চন্দ্ৰৰ বুকুত নিজৰ পদচিহ্ন আঁকিছে, মহাকাশৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি অজ্ঞতাৰ জ্ঞানৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিছে; বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ অভূতপূৰ্ব অগ্ৰগতিয়ে সভ্যতাৰ পৰিসৰক অভাৱনীয়ভাৱে বিস্তৃত কৰিছে। কিন্তু এই একবিংশ শতিকাৰ তথাকথিত সভ্য সমাজখনৰ অন্তঃকৰণত আজিও কেতিয়াবা উকি মাৰে এক আদিম অন্ধকাৰ—অস্পৃশ্যতা। আধুনিকতাৰ উজ্জ্বল আভাৰ আঁৰত লুকাই থকা এই বৈষম্য যেন মানৱতাৰ কপালত লাগি থকা এক ক’লা দাগ, যি মানুহৰ মাজত মানুহৰেই অদৃশ্য প্ৰাচীৰ নিৰ্মাণ কৰি আহিছে।
অস্পৃশ্যতা কেৱল এটি সামাজিক কু-প্ৰথা নহয়; ই মানুহৰ মৰ্যাদা, সমতা, স্বাধীনতা আৰু অস্তিত্বৰ ওপৰত কৰা এক নিৰ্মম আঘাত। জন্ম, জাতি বা সামাজিক পৰিচয়ৰ ভিত্তিত কোনো ব্যক্তিক হেয় জ্ঞান কৰা, সামাজিক সম্পৰ্কৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা, উপাসনাস্থলী, পানীৰ উৎস, শিক্ষাৰ অধিকাৰ অথবা সামাজিক জীৱনৰ সমান অংশীদাৰিত্বৰ পৰা বঞ্চিত কৰা—এই সকলোবোৰেই অস্পৃশ্যতাৰ বিভিন্ন ৰূপ। কাৰোবাৰ স্পৰ্শক ‘অশুচি’ বুলি গণ্য কৰা মানসিকতা আচলতে কেৱল দেহৰ মাজত দূৰত্ব সৃষ্টি নকৰে; ই মানুহৰ হৃদয়ৰ পৰা মানুহক আঁতৰাই নিয়ে, বিবেকৰ দুৱাৰত টানি দিয়ে বিভাজনৰ কপাট।
ভাৰতীয় সংবিধানে সমতা আৰু মানৱীয় মৰ্যাদাক গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ অন্যতম মূল আধাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়াৰ লগতে ১৭ নং অনুচ্ছেদত অস্পৃশ্যতা বিলোপৰ স্পষ্ট ঘোষণা কৰিছে। আইন আছে, অধিকাৰ আছে, অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে শাস্তিৰ ব্যৱস্থাও আছে। তথাপি সমাজৰ কিছুমান স্তৰত যদি বৈষম্যমূলক আচৰণৰ অৱশেষ আজিও পৰিলক্ষিত হয়, তেন্তে ই আমাক এটা গভীৰ সত্যৰ সন্মুখীন কৰায়—আইনে বাহ্যিক আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে, কিন্তু মানুহৰ মনৰ ভিতৰত গোট খাই থকা সংকীৰ্ণতা আঁতৰাবলৈ প্ৰয়োজন চেতনাৰ পৰিৱৰ্তন।
অস্পৃশ্যতাৰ শিপা কেৱল অশিক্ষাৰ মাটিতেই নহয়; বহু সময়ত ই অন্ধ পৰম্পৰা, কুসংস্কাৰ, সামাজিক সংকীৰ্ণতা আৰু প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ সঞ্চাৰিত হোৱা ভুল ধাৰণাৰ গভীৰতাত ৰোপিত হৈ থাকে। সেয়েহে ইয়াৰ বিৰুদ্ধে যুঁজখন কেৱল আইন-কানুনৰ সীমাৰ ভিতৰত আবদ্ধ ৰাখিলে নহ’ব। শিক্ষা হ’ব লাগিব ইয়াৰ প্ৰথম প্ৰতিষেধক, সচেতনতা হ’ব লাগিব শক্তিশালী অস্ত্ৰ আৰু মানৱীয়তা হ’ব লাগিব পথৰ একমাত্ৰ দিশদৰ্শক।
বিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পৰিয়াল, সামাজিক অনুষ্ঠান আৰু জনজীৱনৰ প্ৰতিটো স্তৰলৈকে সমতা, সহমৰ্মিতা, ভাতৃত্ববোধ আৰু মানৱীয় মৰ্যাদাৰ মূল্যবোধ প্ৰোথিত কৰিব লাগিব। কাৰণ শিশুৰ কোমল মনত যদি ‘উচ্চ’ আৰু ‘নীচ’ৰ কৃত্ৰিম বিভাজনৰ সলনি ‘আমি সকলো মানুহ সমান’—এই চিৰসত্যটো ৰোপণ কৰিব পৰা যায়, তেন্তে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মই হয়তো বৈষম্যৰ সেই পুৰণি দেৱালবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি পেলাব পাৰিব।
এখন সমাজৰ প্ৰকৃত উন্নতি কেৱল সুউচ্চ অট্টালিকা, উন্নত প্ৰযুক্তি অথবা অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধিৰে নিৰ্ণয় নহয়। সমাজ কিমান সভ্য, তাৰ প্ৰকৃত পৰিচয় পোৱা যায়—সেই সমাজে আটাইতকৈ অৱহেলিত মানুহজনক কিমান মৰ্যাদা, সন্মান আৰু সম অধিকাৰ প্ৰদান কৰে তাৰ মাজত। যি সমাজত এজন মানুহে জন্মৰ পৰিচয়ৰ বাবে মূৰ নত কৰিবলগীয়া হয়, সেই সমাজৰ উন্নতি এতিয়াও অসম্পূৰ্ণ।
সেয়েহে অস্পৃশ্যতাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজখন কোনো এক ব্যক্তি, সম্প্ৰদায় বা চৰকাৰৰ একক দায়িত্ব নহয়; ই প্ৰতিজন সচেতন নাগৰিকৰ নৈতিক আৰু মানৱীয় দায়িত্ব। অন্যায় দেখিও নীৰৱ হৈ থকাটোও এক প্ৰকাৰৰ বৈষম্যক প্ৰশ্ৰয় দিয়া। আমাৰ কথা, কৰ্ম আৰু চিন্তাৰ মাজেৰে সমতাৰ পক্ষত থিয় দিয়াটোৱেই হ’ব প্ৰকৃত সামাজিক দায়বদ্ধতা।
মানুহৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰিচয় তেওঁৰ জাতি, বৰ্ণ, জন্ম বা বংশত নহয়—তেওঁৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰিচয় তেওঁৰ মানৱতাত। সেয়ে অস্পৃশ্যতাৰ দেৱাল ভাঙি, বৈষম্যৰ ক’লা ছায়া আঁতৰাই, সমতা আৰু ভাতৃত্ববোধৰ পোহৰেৰে সমাজখন আলোকিত কৰাটোৱেই হওক আমাৰ সামূহিক সংকল্প।
যিদিনা কোনো মানুহে আন এজন মানুহৰ কাষত থিয় হ’বলৈ নিজৰ জন্মৰ পৰিচয়ৰ ব্যাখ্যা দিব নালাগিব, যিদিনা ‘উচ্চ-নীচ’ৰ সীমাৰেখা মচি মানুহে মানুহক কেৱল ‘মানুহ’ হিচাপেই চাবলৈ শিকিব—সেইদিনাই অস্পৃশ্যতাৰ ওপৰত মানৱতাৰ প্ৰকৃত বিজয় সাব্যস্ত হ’ব। সেইদিনাৰ অপেক্ষাই নহয়, সেইদিনা আনিবলৈ আজিৰ পৰাই আমাৰ চিন্তা, চেতনা আৰু আচৰণৰ পৰিৱৰ্তনেই হওক সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ অঙ্গীকাৰ।