প্ৰাচীন সভ্যতাৰ অলৌকিক গাঁথা আৰু ইতিহাসৰ দলিল
কানুপ্ৰিয়া ডেকা
স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী অসমীয়া বিভাগ
শিক্ষয়িত্ৰী
বৰপেটা, হাউলী
মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাস কেৱল যুদ্ধ, ৰাজনীতি, ৰজা-মহাৰজা অথবা সাম্ৰাজ্যৰ উত্থান-পতনৰ কাহিনী নহয়; ই এক বিশাল যাত্ৰাৰ নাম, য’ত মানুহে নিজৰ অস্তিত্ব, বিশ্বাস, কল্পনা আৰু জ্ঞানৰ সন্ধানত যুগে যুগে আগবাঢ়ি আহিছে। এই যাত্ৰাৰ পথত জন্ম লৈছে অসংখ্য অলৌকিক গাঁথা, কিংবদন্তি আৰু পৌৰাণিক কাহিনী। আনহাতে, সেই সময়ৰ শিলালিপি, মুদ্ৰা, পুৰাতাত্ত্বিক অৱশেষ, স্থাপত্য আৰু লিখিত তথ্যসমূহে ইতিহাসৰ দলিল হিচাপে আমাৰ সন্মুখত অতীতৰ এক বাস্তৱ ছবি দাঙি ধৰে। সেয়েহে প্ৰাচীন সভ্যতাৰ অলৌকিক গাঁথা আৰু ইতিহাসৰ দলিল—এই দুয়োটা দিশ একেলগে অধ্যয়ন কৰিলেহে আমি অতীতক অধিক গভীৰভাৱে বুজিব পাৰোঁ।
প্ৰাচীন কালৰ মানুহৰ জীৱন আজিৰ দৰে বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ পোহৰে আলোকিত নাছিল। প্ৰকৃতিৰ নানান ৰহস্য, বজ্ৰপাত, ভূমিকম্প, সূৰ্যগ্ৰহণ, চন্দ্ৰগ্ৰহণ আদি ঘটনাৰ ব্যাখ্যা দিব নোৱাৰি তেওঁলোকে বহু অলৌকিক কাহিনীৰ সৃষ্টি কৰিছিল। এই কাহিনীসমূহে কেৱল বিনোদনেই দিয়া নাছিল; ই মানুহৰ বিশ্বাস, নৈতিকতা আৰু সামাজিক মূল্যবোধ গঢ়ি তোলাতো গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। সেইবাবে অলৌকিক গাঁথাসমূহক কেৱল কল্পনাৰ সৃষ্টি বুলি উলাই কৰিব নোৱাৰি; ইয়াৰ মাজত সেই সময়ৰ সমাজৰ মানসিকতা আৰু জীৱনবোধ প্ৰতিফলিত হৈ থাকে।
মিচৰীয় সভ্যতা এই ক্ষেত্ৰত এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ। মিচৰৰ ফাৰাওসকলক সাধাৰণ শাসক নহয়, দেৱতাৰ অৱতাৰ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। মৃত্যুৰ পিছতো তেওঁলোকৰ আত্মা জীৱিত থাকে বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল। এই বিশ্বাসৰ ফলতেই পিৰামিডসমূহ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পিৰামিডসমূহক লৈ আজিও বহু অলৌকিক কাহিনী প্ৰচলিত আছে। কোনোবাই কয়, এই বিশাল স্থাপত্য মানুহে নিৰ্মাণ কৰিব নোৱাৰিলে; কোনো অজানা শক্তিয়ে ইয়াক নিৰ্মাণ কৰিছিল। কিন্তু ইতিহাস আৰু পুৰাতত্ত্বৰ দলিলে দেখুৱাইছে যে হাজাৰ হাজাৰ দক্ষ শ্ৰমিক, স্থপতি আৰু কাৰিগৰে দীৰ্ঘ সময় ধৰি পৰিশ্ৰম কৰি এই আশ্চৰ্য স্থাপত্য গঢ়ি তুলিছিল। অৰ্থাৎ অলৌকিক গাঁথাৰ আঁৰত এক বাস্তৱ ইতিহাস লুকাই আছে।
মেছোপটেমিয়া সভ্যতাতো বহু কিংবদন্তি আৰু অলৌকিক কাহিনী দেখা যায়। “গিলগামেছ” মহাকাব্যত অমৰত্বৰ সন্ধান, দেৱ-দেৱীৰ হস্তক্ষেপ আৰু মহাপ্লাৱনৰ কাহিনী বৰ্ণিত হৈছে। দীৰ্ঘদিন ধৰি এই কাহিনীসমূহক কেৱল পৌৰাণিক বুলি ধৰা হৈছিল। কিন্তু পুৰাতাত্ত্বিক অনুসন্ধানত বহু তথ্য উদ্ধাৰ হোৱাৰ পিছত বুজা গ’ল যে এই কাহিনীবোৰৰ কিছু অংশ বাস্তৱ ঐতিহাসিক ঘটনাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৰচিত। ইয়াৰ ফলত ইতিহাস আৰু কিংবদন্তিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অধিক স্পষ্ট হৈ পৰে।
ভাৰতীয় সভ্যতাৰ ক্ষেত্ৰতো পুৰাণ, মহাভাৰত আৰু ৰামায়ণৰ দৰে গ্ৰন্থসমূহত অসংখ্য অলৌকিক ঘটনার উল্লেখ আছে। আকাশপথে চলা ৰথ, অসীম শক্তিৰ অস্ত্ৰ, দেৱতাৰ অৱতাৰ আদি বিষয়সমূহ যুগ যুগ ধৰি মানুহক আকৰ্ষিত কৰি আহিছে। যদিও এই ঘটনাসমূহৰ আক্ষৰিক সত্যতা প্ৰমাণ কৰা কঠিন, তথাপি এই গ্ৰন্থসমূহত সেই সময়ৰ সমাজ, ৰাজনীতি, সংস্কৃতি, যুদ্ধনীতি আৰু নৈতিক আদৰ্শৰ বহু মূল্যবান তথ্য সংৰক্ষিত হৈ আছে। ইতিহাসবিদসকলে এই সাহিত্যসমূহক ঐতিহাসিক উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিষয়ে বহু তথ্য লাভ কৰিছে।
চীন সভ্যতাত ড্ৰেগনৰ কাহিনী, স্বৰ্গৰ পুত্ৰ হিচাপে সম্ৰাটৰ ধাৰণা আৰু বিভিন্ন অলৌকিক কিংবদন্তিয়ে সমাজ জীৱনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। আজিও ড্ৰেগন চীনৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। যদিও ড্ৰেগনৰ অস্তিত্বৰ কোনো ঐতিহাসিক প্ৰমাণ নাই, তথাপি এই প্ৰতীকে চীনা সমাজৰ আশা, শক্তি আৰু ঐক্যৰ প্ৰতিফলন ঘটাইছে। ইতিহাসৰ দলিলে দেখুৱায় যে এই কিংবদন্তিসমূহে ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক সংহতি ৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
গ্ৰীক সভ্যতাতো জিউছ, এথেনা, প’ছাইডন আদি দেৱ-দেৱীৰ অসংখ্য কাহিনী আছে। এই কাহিনীবোৰত অলৌকিকতা আৰু বাস্তৱতাৰ এক আশ্চৰ্য সংমিশ্ৰণ দেখা যায়। ট্ৰয় যুদ্ধক একসময় কেৱল কিংবদন্তি বুলি ধৰা হৈছিল। কিন্তু পুৰাতাত্ত্বিক খননত ট্ৰয় নগৰীৰ অৱশেষ উদ্ধাৰ হোৱাৰ পিছত বুজা গ’ল যে এই কাহিনীৰ কিছু ঐতিহাসিক ভিত্তিও আছিল। এই ঘটনাই দেখুৱাইছে যে বহু সময়ত কিংবদন্তিৰ আঁৰত ইতিহাসৰ বাস্তৱ বীজ লুকাই থাকে।
ইতিহাসৰ দলিলসমূহ অতীতৰ সত্য অনুসন্ধানৰ অন্যতম ভেটি। শিলালিপি, তাম্ৰলিপি, মুদ্ৰা, স্থাপত্য, সমাধিক্ষেত্ৰ, সাহিত্য আৰু পুৰাতাত্ত্বিক নিদৰ্শনে অতীতৰ বিষয়ে নিৰ্ভৰযোগ্য তথ্য প্ৰদান কৰে। এই দলিলসমূহে আমাক জনায় যে কোনো সভ্যতা কেনেকৈ গঢ় লৈ উঠিছিল, কেনেকৈ বিকাশ লাভ কৰিছিল আৰু কিয় পতনৰ মুখামুখি হৈছিল। অলৌকিক গাঁথাই মানুহৰ কল্পনাশক্তিক জীয়াই ৰাখে, কিন্তু ইতিহাসৰ দলিলে সেই কল্পনাৰ মাজত লুকাই থকা সত্যক উন্মোচন কৰে।
অৱশ্যে ইতিহাস আৰু অলৌকিক গাঁথাক পৰস্পৰৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী বুলি গণ্য কৰাটো ভুল হ’ব। দুয়োটাই অতীতক বুজিবলৈ সহায় কৰে, যদিও পদ্ধতি বেলেগ। অলৌকিক গাঁথাই আমাক সেই সময়ৰ মানুহৰ বিশ্বাস, আশা আৰু অনুভূতিৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়ে; আনহাতে ইতিহাসৰ দলিলে বাস্তৱ ঘটনাৰ প্ৰমাণ দাঙি ধৰে। সেয়েহে দুয়োটাক সমান গুৰুত্ব দি অধ্যয়ন কৰিলেহে অতীতৰ পূৰ্ণাংগ ছবি আমাৰ সন্মুখত উন্মোচিত হয়।
বৰ্তমান যুগত বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ অভূতপূৰ্ব উন্নতিৰ ফলত বহু ৰহস্যৰ সমাধান হৈছে। তথাপি প্ৰাচীন সভ্যতাৰ বহু অলৌকিক গাঁথা আজিও মানুহৰ কৌতূহল জগাই ৰাখিছে। নতুন নতুন পুৰাতাত্ত্বিক আবিষ্কাৰে বহু কিংবদন্তিৰ নতুন ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছে। ফলস্বৰূপে অতীতৰ কল্পনা আৰু বাস্তৱতাৰ মাজৰ সীমাৰেখা অধিক আকৰ্ষণীয় হৈ পৰিছে। প্ৰাচীন সভ্যতাৰ অলৌকিক গাঁথা আৰু ইতিহাসৰ দলিল মানৱ জাতিৰ ঐতিহ্যৰ দুটা অমূল্য সম্পদ। এফালে এই গাঁথাসমূহে আমাৰ কল্পনাৰ আকাশ বিস্তৃত কৰে, আনফালে ইতিহাসৰ দলিলে সত্যৰ মাটি দৃঢ় কৰি ৰাখে। অতীতক জানিবলৈ, সভ্যতাৰ বিকাশ বুজিবলৈ আৰু ভৱিষ্যতৰ পথ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ এই দুয়োটা দিশৰ সমন্বিত অধ্যয়ন অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। কাৰণ কেতিয়াবা অলৌকিক কাহিনীৰ মাজতেই ইতিহাসৰ বীজ লুকাই থাকে, আৰু ইতিহাসৰ শিলালিপিৰ মাজতো মানুহৰ সপোন, বিশ্বাস আৰু কল্পনাৰ অনুৰণন শুনা যায়।
মানুহে অতীতক সদায় দুটা চকুৰে চায়—এটা হৈছে বিশ্বাসৰ চকু, আনটো হৈছে যুক্তিৰ চকু। বিশ্বাসৰ চকুত অতীত অলৌকিক, ৰহস্যময় আৰু বিস্ময়কৰ; কিন্তু যুক্তিৰ চকুত সেই একেই অতীত অনুসন্ধানৰ বিষয়। এই দুয়োটা দৃষ্টিভংগীৰ মাজতেই প্ৰাচীন সভ্যতাসমূহৰ প্ৰকৃত ৰূপ লুকাই আছে। সেয়েহে যেতিয়া আমি কোনো প্ৰাচীন গাঁথা পঢ়োঁ, তেতিয়া কেৱল কাহিনী হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ সেই কাহিনীৰ অন্তৰালত থকা সমাজ, সংস্কৃতি আৰু ইতিহাসকো বুজিবলৈ চেষ্টা কৰা উচিত।
পৃথিৱীৰ প্ৰায় প্ৰতিটো প্ৰাচীন সভ্যতাই নিজৰ উৎপত্তি আৰু অস্তিত্বৰ সৈতে জড়িত কিছুমান অলৌকিক কাহিনী গঢ়ি তুলিছিল। এই কাহিনীবোৰে মানুহক ঐক্যবদ্ধ কৰিছিল, জাতিগত পৰিচয় গঢ়ি তুলিছিল আৰু সামাজিক নিয়ম-নীতিৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিছিল। যেতিয়া লিখিত ইতিহাসৰ প্ৰচলন নাছিল, তেতিয়া এই মৌখিক গাঁথাবোৰেই এক প্ৰজন্মৰ পৰা আন প্ৰজন্মলৈ অতীতৰ স্মৃতি কঢ়িয়াই লৈ গৈছিল। সেই অৰ্থত এই গাঁথাসমূহ কেৱল কল্পনা নহয়, বৰং এক প্ৰকাৰৰ ঐতিহাসিক স্মৃতিও।
আশ্চৰ্যজনকভাৱে বহু সময়ত ইতিহাসে সেই গাঁথাসমূহৰ মাজত লুকাই থকা সত্যক উদ্ঘাটন কৰিছে। কোনো কিংবদন্তিৰ সম্পূৰ্ণ সত্যতা নাথাকিবও পাৰে, কিন্তু তাৰ মাজত বাস্তৱ ঘটনাৰ প্ৰতিফলন থাকিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, বহু সভ্যতাৰ মহাপ্লাৱনৰ কাহিনীসমূহৰ সৈতে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ঐতিহাসিক স্মৃতি জড়িত থকা বুলি গৱেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। অৰ্থাৎ মানুহে দেখা বাস্তৱ ঘটনাক কল্পনাৰ ৰং সানি এক বিস্ময়কৰ ৰূপ দিছিল।
আনহাতে, ইতিহাসৰ দলিলসমূহো সদায় সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষ নহয়। অধিকাংশ ক্ষেত্ৰতে সেইবোৰ ক্ষমতাশালী শাসক বা বিজয়ী পক্ষৰ দ্বাৰা ৰচিত হৈছিল। ফলত বহু সময়ত ইতিহাসৰ দলিলসমূহত সাধাৰণ মানুহৰ জীৱন, তেওঁলোকৰ আশা-আকাংক্ষা আৰু দুখ-কষ্টৰ বিৱৰণ অনুপস্থিত থাকে। এই ক্ষেত্ৰত লোককথা, কিংবদন্তি আৰু অলৌকিক গাঁথাসমূহে ইতিহাসৰ শূন্যস্থান পূৰণ কৰাত সহায় কৰে। ই আমাৰ সন্মুখত অতীতৰ এক মানৱীয় ছবি দাঙি ধৰে।
আজিৰ আধুনিক পুৰাতত্ত্ব, নৃতত্ত্ব আৰু ইতিহাসচৰ্চাই প্ৰমাণ কৰিছে যে কোনো সভ্যতাক বুজিবলৈ কেৱল লিখিত দলিল যথেষ্ট নহয়। স্থাপত্য, শিল্পকলা, ধৰ্মীয় আখ্যান, লোকবিশ্বাস আৰু কিংবদন্তিসমূহকো সমানে গুৰুত্ব দিব লাগে। কাৰণ সভ্যতা মানে কেৱল ৰাজনীতি বা অৰ্থনীতি নহয়; সভ্যতা হৈছে মানুহৰ সামূহিক সপোন, বিশ্বাস আৰু চিন্তাৰ সমষ্টি। সেই সপোনৰ ভাষা বহু সময়ত অলৌকিক গাঁথাৰ ৰূপত প্ৰকাশ পায়।
অসমৰ ক্ষেত্ৰতো আমি একে ধৰণৰ চিত্ৰ দেখা পাওঁ। অসমৰ বিভিন্ন স্থান, মন্দিৰ, নদী-পাহাৰ আৰু ঐতিহাসিক নিদৰ্শনক কেন্দ্ৰ কৰি বহু লোককথা আৰু অলৌকিক কাহিনী প্ৰচলিত আছে। এই কাহিনীবোৰে অসমৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যক সমৃদ্ধ কৰিছে। একে সময়তে বুৰঞ্জী, শিলালিপি আৰু অন্যান্য ঐতিহাসিক উৎসসমূহে সেই অঞ্চলসমূহৰ বাস্তৱ ইতিহাসো সংৰক্ষণ কৰি ৰাখিছে। ফলত লোকবিশ্বাস আৰু ইতিহাস একেলগে অসমৰ অতীতক অধিক জীৱন্ত আৰু অৰ্থবহ কৰি তোলে।
বিশ্বায়নৰ এই যুগত বহু প্ৰাচীন কাহিনী আৰু ঐতিহ্য হেৰাই যোৱাৰ আশংকা দেখা দিছে। নতুন প্ৰজন্মৰ বহুতে এই গাঁথাসমূহক কেৱল কুসংস্কাৰ বুলি ভাবি উপেক্ষা কৰে। কিন্তু এই ধাৰণাও সম্পূৰ্ণ সঠিক নহয়। অলৌকিক গাঁথাসমূহৰ আক্ষৰিক সত্যতা নাথাকিলেও, ইয়াৰ সাংস্কৃতিক আৰু ঐতিহাসিক মূল্য অপৰিসীম। এইবোৰ হৈছে আমাৰ সামূহিক স্মৃতিৰ ভঁৰাল, য’ত অতীতৰ অভিজ্ঞতা, শিক্ষা আৰু অনুভূতি সংৰক্ষিত হৈ আছে।
সেয়েহে প্ৰয়োজন হৈছে যুক্তিবাদী মনোভাৱেৰে এই গাঁথাসমূহক পুনৰ পঢ়া আৰু বুজা। অন্ধবিশ্বাসেৰে গ্ৰহণ কৰাটো যেনেকৈ উচিত নহয়, তেনেকৈ সম্পূৰ্ণৰূপে অস্বীকাৰ কৰাটোও উচিত নহয়। ইতিহাসৰ দলিল আৰু বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানৰ সহায়ত যেতিয়া আমি এই কাহিনীবোৰ বিশ্লেষণ কৰোঁ, তেতিয়া বহু নতুন সত্যৰ সন্ধান পাওঁ। এই প্ৰক্ৰিয়াই অতীতক অধিক সমৃদ্ধ, অধিক বোধগম্য আৰু অধিক আকৰ্ষণীয় কৰি তোলে।
প্ৰাচীন সভ্যতাৰ অলৌকিক গাঁথা আৰু ইতিহাসৰ দলিল হৈছে একেটা মুদ্ৰাৰ দুটা পিঠি। এফালে আছে মানুহৰ কল্পনা, বিশ্বাস আৰু সপোন; আনফালে আছে তথ্য, প্ৰমাণ আৰু বাস্তৱতা। এই দুয়োটাৰ সমন্বয়তেই গঢ় লৈ উঠিছে মানৱ সভ্যতাৰ মহাকাব্যিক ইতিহাস। অতীতৰ এই অমূল্য ঐতিহ্য সংৰক্ষণ কৰা আৰু নতুন প্ৰজন্মৰ ওচৰত সঠিকভাৱে উপস্থাপন কৰাটো আমাৰ সকলোৰে দায়িত্ব। তেতিয়াহে আমি বুজিব পাৰিম যে ইতিহাস কেৱল শিলালিপিত খোদিত শব্দ নহয়, বৰং মানুহৰ হৃদয়ত জীয়াই থকা অসংখ্য কাহিনী, বিশ্বাস আৰু স্মৃতিৰ এক চিৰন্তন যাত্ৰা।