সুধাকণ্ঠ ড° ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতত মানৱতাবাদ: এটি আলোকপাত
মনোৰঞ্জন বৰা
গোলাঘাট, দেৰগাঁও
বিংশ শতিকাৰ অসমীয়া সমাজ তথা সাংস্কৃতিক জীৱনৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী আৰু যুগান্তকাৰী কাণ্ডাৰী গৰাকীয়েই হৈছে ড° ভূপেন হাজৰিকা। কেৱল এজন গায়ক, সুৰকাৰ বা গীতিকাৰ হিচাপেই নহয়, তেওঁ আছিল এজন বিশ্ব নাগৰিক, মানৱতাৰ চিৰন্তন বাৰ্তাবাহক আৰু শোষিত-বঞ্চিত জনসাধাৰণৰ বলিষ্ঠ কণ্ঠস্বৰ। ভূপেন হাজৰিকাৰ সমগ্ৰ সংগীত সাধনাৰ মূল চালিকা শক্তি আছিল ‘মানুহ’ আৰু ‘মানৱতা’। তেওঁৰ বাবে সংগীত কেৱল ক্ষন্তেকীয়া বিনোদনৰ মাধ্যম নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল সমাজ পৰিৱৰ্তনৰ আৰু মানুহক মানুহ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়াৰ এক শক্তিশালী সঁজুলি। তেওঁৰ গীতত ভৌগোলিক সীমা অতিক্ৰম কৰি বিশ্বজনীন মানৱতাবাদে যি ৰূপত প্ৰকাশ পাইছিল, সেয়া বিশ্ব সংগীতৰ ইতিহাসতে বিৰল।
সাধাৰণ অৰ্থত মানৱতাবাদ হ’ল মানুহৰ মূল্য, মৰ্যাদা আৰু সম্ভাৱনাক সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া এক জীৱন দৰ্শন। জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ বা লিংগৰ প্ৰাচীৰ ভাঙি প্ৰতিগৰাকী মানুহক সমানে মৰ্যাদা দিয়াটোৱেই ইয়াৰ মূল লক্ষ্য। ড° ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতত এই মানৱতাবাদে এক অনন্য মাত্ৰা লাভ কৰিছিল। তেওঁ ধৰ্মীয় সংকীৰ্ণতা, জাতিভেদ প্ৰথা আৰু সামাজিক শ্ৰেণী বিভাজনক তীব্ৰ ভাষাৰে প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। তেওঁৰ দৃষ্টিত মানুহৰ তেজৰ ৰং এক, সকলোৰে সুখ-দুখৰ অনুভূতি একে। তেওঁ গাইছিল—
“মানুহে মানুহৰ বাবে,
যদিহে অকণো নাভাবে,
অকণো সহানুভূতিৰে,
ভাবিব কোনেনো কোৱা…
সমনীয়া?”
এই কালজয়ী গীত ফাঁকিৰ জৰিয়তে তেওঁৰ সমগ্ৰ মানৱ সমাজক এক গভীৰ আত্ম-অনুসন্ধানৰ বাবে আহ্বান জনাইছিল। মানুহ যদি মানুহৰ সুখ-দুখৰ সমভাগী হ’ব নোৱাৰে, তেন্তে মানৱ সভ্যতাৰ কোনো অৰ্থই নাথাকে— এই সত্য তেওঁ অতি সৰল কিন্তু হৃদয়স্পৰ্শীভাৱে দাঙি ধৰিছিল। ড° ভূপেন হাজৰিকাৰ মানৱতাবাদ কেৱল এক কাল্পনিক দৰ্শন নাছিল, ই আছিল বাস্তৱমুখী আৰু শ্ৰমিক-কৃষক তথা সমাজৰ নিস্পেষিত শ্ৰেণীৰ জীৱন সংগ্ৰামৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত। তেওঁ সমাজৰ একেবাৰে নিম্ন স্তৰৰ মানুহবোৰৰ মাজত ভগৱানৰ অস্তিত্ব বিচাৰি পাইছিল।
‘দোলা হে দোলা’ গীতটিত তেওঁ দোলা কঢ়িওৱা শ্ৰমিকসকলৰ কৰুণ আৰ্তনাদ আৰু শোষক শ্ৰেণীৰ নিষ্ঠুৰতাক যি দৰে চিত্ৰিত কৰিছে, সেয়া মানৱতাবাদী চেতনাৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। ধনী শ্ৰেণীৰ বিলাসিতাৰ বোজা কঢ়িওৱা শ্ৰমিকজনৰ দেহাটো যেতিয়া ভাগৰি পৰে, তেতিয়া গীতিকাৰে প্ৰশ্ন কৰে—
“মৰমে নেজানে জাত-অজাতৰ ভেদাভেদ,
তোমাৰ বুকুৰ তেজেৰে মোৰ বুকুৰে নাই প্ৰভেদ।”
ঠিক সেইদৰে, ‘পৰহি পুৱাৰে পৰা’ গীতটিত এজন সাধাৰণ ৰিক্সাৱালাৰ দৈনিক সংগ্ৰাম আৰু সমাজৰ উচ্চ শ্ৰেণীৰ মানুহে তেওঁলোকক কৰা অৱহেলাৰ ছবিখন ফুটি উঠিছে। হাড়ভঙা পৰিশ্ৰম কৰা শ্ৰমিকসকলৰ প্ৰতি থকা এই গভীৰ সমবেদনা ভূপেনদাৰ মানৱতাবাদৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল দিশ। ড° ভূপেন হাজৰিকা দেৱৰ গীতবোৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৈশিষ্ট্যটো হ’ল ইয়াৰ বিশ্বজনীনতা। তেওঁ অসমৰ বুকুৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল যদিও তেওঁৰ চিন্তাই গোটেই বিশ্ব বিয়পি পৰিছিল। আমেৰিকাৰ মিছিছিপি নদীৰ বুকুত ক’লা মানুহৰ ওপৰত হোৱা অন্যায় দেখি তেওঁ লুইতৰ পাৰলৈ উভতি আহি বুঢ়া লুইতক প্ৰশ্ন কৰিছিল। ‘বিৰহী মিছিছিপি’ক লুইতৰ সৈতে একাত্ম কৰি তেওঁ ৰচনা কৰিলে—
“বিস্তীৰ্ণ পাৰৰে,
অসংখ্য জনৰে,
হাহাকাৰ শুনিও,
নিঃশব্দে নীৰৱে,
বুঢ়া লুইত তুমি…
বুঢ়া লুইত বোৱা কিয়?”
এই গীতটো কেৱল নদী এখনৰ বৰ্ণনা নহয়, ই আছিল সমাজৰ অন্যায়-অবিচাৰৰ বিৰুদ্ধে এক প্ৰচণ্ড বিদ্ৰোহ। গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ, মিছিছিপি বা ভল্গা— সকলো নদীৰ পাৰৰ মানুহৰে যন্ত্ৰণা যে একেই, সেই কথা তেওঁ বুজি পাইছিল। নেলছন মেণ্ডেলাৰ বৰ্ণবাদ বিৰোধী সংগ্ৰামক লৈ তেওঁ গীত ৰচনা কৰিছিল, যাৰ জৰিয়তে তেওঁ প্ৰতিপন্ন কৰিছিল যে ক’লা হওক বা বগা, সকলো মানুহৰে মৰ্যাদা সমান। বৰ্তমান যুগৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সংকট হ’ল ধৰ্মীয় মেৰুকৰণ আৰু সাম্প্ৰদায়িকতা। ড° ভূপেন হাজৰিকাই আজিৰ পৰা দশক দশক পূৰ্বেই এই বিপদৰ কথা অনুভৱ কৰিছিল। তেওঁৰ গীতত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ এক সুন্দৰ আৰু উদাৰ ৰূপ প্ৰকাশ পাইছিল। শংকৰ-আজানৰ দেশ অসমৰ সমন্বয়ৰ চানেকি তেওঁ গীতৰ মাজেৰে জীয়াই ৰাখিছিল। তেওঁ হিন্দু আৰু ইছলাম ধৰ্মৰ মাজত কোনো প্ৰভেদ দেখা নাছিল। তেওঁৰ বাবে মানৱ ধৰ্মই আছিল সৰ্বোচ্চ ধৰ্ম। ধৰ্মৰ নামত হোৱা ৰাজনীতি আৰু হিংসাক তেওঁ তীব্ৰ ভাষাৰে গৰিহণা দিছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে মন্দিৰ বা মছজিদত নহয়, বৰঞ্চ মানুহৰ সেৱাৰ মাজতহে প্ৰকৃত ঈশ্বৰ উপাসনা লুকাই থাকে। এই সম্প্ৰীতিৰ বাৰ্তাই তেওঁৰ গীতসমূহক আজিও প্ৰাসংগিক আৰু শক্তিশালী কৰি ৰাখিছে। ড° ভূপেন হাজৰিকাৰ মানৱতাবাদৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তম্ভ বুলি কʼবলৈ গ’লে কব পাৰি যে নাৰীৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ সন্মান আৰু মৰ্যাদা। সমাজত অৱহেলিত আৰু নিৰ্যাতিত নাৰীসকলৰ দুখ-বেদনা তেওঁৰ গীতত অত্যন্ত সংবেদনশীলতাৰে প্ৰকাশ পাইছে। তেওঁ পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজ ব্যৱস্থাৰ বন্ধন ছিঙি নাৰীক নিজৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল।
‘প্ৰতিধ্বনি শুনো মই’ গীতটিত পাহাৰীয়া সমাজৰ এগৰাকী সৰল নাৰীৰ ওপৰত হোৱা অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিধ্বনিৰ মাজেৰে এক প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰা হৈছে। আকৌ ‘সাগৰ সংগমত কতনা….’ গীতটিত গংগা নদীৰ পাৰৰ পৰম্পৰাগত কু সংস্কাৰ আৰু নাৰীৰ আত্মত্যাগৰ কথা ফুটি উঠিছে। তেওঁ নাৰীক কেৱল ভোগৰ বস্তু হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ সমাজ গঠনৰ সমানে শক্তিশালী অংশীদাৰ হিচাপে গীতত প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ জনজাতীয় সমন্বয় অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বিভিন্ন জাতি-জনগোষ্ঠীৰ মাজত একতা আৰু ভাতৃত্ববোধ গঢ়ি তোলাত ভূপেন হাজৰিকাৰ ভূমিকা আছিল অনন্য। তেওঁ পাহাৰ আৰু ভৈয়ামৰ মাজৰ দূৰত্ব দূৰ কৰিবলৈ সাংস্কৃতিক দলং গঢ়ি তুলিছিল। গাৰো, খাচী, নগাবদ্ধা, মিচিং, কাৰ্বি আদি প্ৰতিটো জনগোষ্ঠীৰে সুৰ আৰু জীৱনশৈলীক তেওঁ আপোন কৰি লৈছিল। তেওঁৰ গীতত কেৱল মানৱতাবাদ বা বৌদ্ধিক চৰ্চাতে সীমাবদ্ধ নাছিল, ই আছিল ব্যৱহাৰিক। তেওঁ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মাজৰ বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত থকা মানৱীয় একতাডালক চিনি পাইছিল আৰু তাক সুৰেৰে বান্ধি ৰাখিছিল। ভূপেন হাজৰিকাৰ মানৱতাবাদী দৰ্শনৰ পৰিসৰ ইমানেই ব্যাপক আছিল যে তাত পৰিৱেশ চেতনায়ো ঠাই পাইছিল। মানুহ জীয়াই থাকিবলৈ প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষা কিমান প্ৰয়োজন, সেই কথা তেওঁ গীতত স্পষ্ট কৰি দিছিল। প্ৰকৃতি ধ্বংস হ’লে যে মানৱ সভ্যতাও বিপদাপন্ন হ’ব, সেই বিশ্বজনীন সংকটৰ কথা তেওঁ ‘চিৰকাল একেই বতাহ নাজাগে’ বা ‘লুইতৰ পানী ….’ আদি গীতৰ জৰিয়তে সতৰ্ক কৰি দিছিল। মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজৰ এই মিত্ৰতাও তেওঁৰ মানৱতাবাদৰে এক অবিচ্ছেদ্য অংগ আছিল।
আজিৰ একবিংশ শতিকাৰ সমাজখন যিমানেই প্ৰযুক্তিগতভাৱে আগুৱাই গৈছে, সিমানেই যেন মানুহৰ মাজৰ পৰা মানৱীয় মূল্যবোধ হেৰাই যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। স্বাৰ্থপৰতা, হিংসা, ধৰ্মীয় উন্মাদনা আৰু যান্ত্ৰিকতাই সমগ্ৰ বিশ্বক গ্ৰাস কৰি আনিছে। এনে এক জটিল আৰু অস্থিৰ সময়ত ড° ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতৰ প্ৰাসংগিকতা পূৰ্বতকৈ বহুত বেছি বৃদ্ধি পাইছে। যেতিয়াই সমাজত শোষণে সীমা অতিক্ৰম কৰে, যেতিয়াই ধৰ্মৰ নামত ৰক্তপাত হয়, তেতিয়াই ভূপেনদাৰ গীতে আমাক সঠিক পথৰ সন্ধান দিয়ে। তেওঁৰ গীতসমূহ কেৱল অতীতৰ সম্পত্তি নহয়, বৰঞ্চ বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে এক জীয়াই থকাৰ মন্ত্ৰ। তেওঁৰ গীতে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে বিজ্ঞানৰ নতুন আৱিষ্কাৰেৰে পৃথিৱীখন সুন্দৰ কৰিব পাৰি, কিন্তু মানুহৰ বুকুত যদি মৰম নাথাকে, তেন্তে সেই সুন্দৰতা ব্যৰ্থ।
শেষত ক’ব পাৰি যে ড° ভূপেন হাজৰিকা কেৱল অসমৰে নহয়, তেওঁ সমগ্ৰ বিশ্বৰে এগৰাকী মহান মানৱতাবাদী শিল্পী আছিল। তেওঁৰ কণ্ঠত আছিল এক যাদুকৰী শক্তি, যাৰ দ্বাৰা তেওঁ বিশ্বৰ প্ৰতিজন মানুহৰ হৃদয় স্পৰ্শ কৰিব পাৰিছিল। তেওঁ দি যোৱা মানৱতাৰ বাৰ্তা, সম্প্ৰীতিৰ সুৰ আৰু শোষিতৰ প্ৰতি থকা সহমৰ্মিতা সদায় অমৰ হৈ থাকিব ।যেতিয়ালৈকে এই পৃথিৱীত মানুহ থাকিব, যেতিয়ালৈকে লুইতৰ বুকুত পানী থাকিব, তেতিয়ালৈকে সুধাকণ্ঠৰ এই মানৱতাবাদী সুৰ বতাহত বাজি থাকিব আৰু মানৱ সমাজক এক সুস্থ, সুন্দৰ আৰু উদাৰ পৃথিৱী গঢ়াৰ বাবে অনুপ্ৰাণিত কৰি যাব। তেওঁৰ দৰ্শনক বুকুত বান্ধি লোৱাটোৱেই হ’ব এই মহান শিল্পীগৰাকীৰ প্ৰতি আমাৰ প্ৰকৃত শ্ৰদ্ধাঞ্জলি।