পোহৰৰ উৎসৱ নে ধোঁৱাৰ উৎসৱ
অংকুৰজ্যোতি হাতীমূৰীয়া
জয়সাগৰ,শিৱসাগৰ
ভাৰতত ফটকা ব্যৱহাৰক লৈ বিতৰ্ক যোৱা দশকটোত অধিক তীব্ৰ হৈ পৰিছে। প্ৰতি বছৰে যেতিয়া দীপাৱলী উৎসৱ আহে আৰু লগে লগে শীতকাল আৰম্ভ হয়, ভাৰতৰ প্ৰধান চহৰবোৰ আক্ষৰিক অৰ্থত শ্বাসৰুদ্ধকৰ পৰিৱেশলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। বায়ুৰ গুণগত সূচক বিপদজনক স্তৰলৈ নামি যায়, দৃশ্যমানতা কমি যায়, আৰু চিকিৎসালয়ত শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত গুৰুতৰ ৰোগত ভোগা ৰোগীৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। এই বাৰে বাৰে হোৱা সংকটৰ কেন্দ্ৰত এটা বিতৰ্কিত প্ৰশ্ন আছে। ভাৰতত ফটকা সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰা উচিত নে, নে পৰম্পৰা নিয়ন্ত্ৰণৰ মাজেৰে ৰক্ষা কৰা উচিত? এই বিষয়টো এটা জটিল সংযোগস্থলত আছে য’ত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য, জনস্বাস্থ্য, পৰিৱেশ বিজ্ঞান আৰু অৰ্থনৈতিক জীৱিকা একেলগে লগ হৈছে। কোনো কোনোৱে যুক্তি দিয়ে যে ফটকা ফুটোৱাটো ধৰ্মীয় উৎসৱ আৰু সামূহিক বন্ধনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ। তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰে যে সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞাই সাংস্কৃতিক প্ৰকাশত বাধা দিয়ে আৰু পৰম্পৰাগত ফটকা উদ্যোগৰ লাখ লাখ শ্ৰমিকৰ জীৱিকাত ভাবুকি কঢ়িয়ায়। ইয়াৰ বিপৰীতে জনস্বাস্থ্যৰ হিতৈষী, পৰিৱেশবিদ আৰু ন্যায়পালিকাই বিষাক্ত ধোঁৱা আৰু শব্দ প্ৰদূষণৰ ফলত হোৱা ভয়াৱহ স্বাস্থ্য সংকটৰ কথা আঙুলিয়াই দিয়ে। তেওঁলোকে যুক্তি দিয়ে যে বিশুদ্ধ বায়ু আৰু সুস্থ জীৱনৰ মৌলিক অধিকাৰ ব্যাপক ক্ষতি কৰা উদযাপনৰ পদ্ধতিতকৈ ওপৰত থাকিব লাগে। এই দ্বিধা সমাধানৰ বাবে সমাজে মেৰুকৃত যুক্তিৰ পৰা ওলাই আহিব লাগিব। ইয়াৰ বাবে বৈজ্ঞানিক তথ্য, অৰ্থনৈতিক বাস্তৱতা আৰু ভাৰতত ফটকা ব্যৱহাৰৰ আইনী নজিৰৰ গভীৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰয়োজন।
ফটকা সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ কৰাৰ পক্ষত আটাইতকৈ শক্তিশালী যুক্তিটো হ’ল ইয়াৰ ফলত হোৱা গুৰুতৰ জনস্বাস্থ্য আৰু পৰিৱেশ সংকট। আধুনিক ফটকা অতীতৰ সাধাৰণ ফুলজাৰি নহয়। ইহঁত ৰাসায়নিক মিশ্ৰণ য’ত সীহ, তাম, কেডমিয়াম, মেগনেছিয়াম, জিংকৰ দৰে গধুৰ ধাতুৰ লগতে ছালফাৰ আৰু পটাছিয়াম নাইট্ৰেট থাকে। জ্বলোৱাৰ সময়ত এই ৰাসায়নিক পদাৰ্থবোৰে বিষাক্ত কণা পদাৰ্থ, বিশেষকৈ PM2.5 আৰু PM10 নিৰ্গত কৰে, যিবোৰ মানুহৰ হাওঁফাওঁৰ গভীৰলৈ সোমাই তেজত মিহলি হয়। নতুন দিল্লী, কলকাতা আৰু মুম্বাইৰ দৰে চহৰত উৎসৱৰ নিশাৰ পিছত বায়ুৰ গুণগত সূচকে নিয়মীয়াকৈ ভয়াৱহ সীমা অতিক্ৰম কৰে। চিকিৎসা প্ৰতিষ্ঠানৰ অধ্যয়ন অনুসৰি উৎসৱৰ বতৰত হাঁপানি, ব্ৰংকাইটিছ আৰু হৃদৰোগৰ বাবে জৰুৰী বিভাগলৈ অহা ৰোগীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পায়। শিশু আৰু বৃদ্ধসকল বিশেষভাৱে দুৰ্বল, এই বিষাক্ত ধোঁৱাৰ সংস্পৰ্শত তেওঁলোকৰ হাওঁফাওঁৰ দীৰ্ঘম্যাদী ক্ষতি হয়। বায়ু প্ৰদূষণৰ উপৰিও ফটকাই ভয়াৱহ শব্দ প্ৰদূষণৰ সৃষ্টি কৰে। শব্দৰ মাত্ৰা প্ৰায়ে নিৰাপদ সীমা অতিক্ৰম কৰে, যাৰ ফলত কেঁচুৱা, বৃদ্ধ আৰু ৰাস্তাৰ জীৱ-জন্তুৰ বহুত কষ্ট হয়। পৰিৱেশৰ ক্ষতি বায়ুমণ্ডলৰ বাহিৰলৈকো বিস্তৃত। ব্যৱহৃত ফটকাৰ ৰাসায়নিক অৱশিষ্ট মাটিত পৰে আৰু বৰষুণৰ সময়ত পানীত মিহলি হৈ স্থানীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰ আৰু ভূগৰ্ভৰ পানী প্ৰদূষিত কৰে। ঘন জনবসতিপূৰ্ণ চহৰীয়া অঞ্চলত ফটকাৰ মনোৰঞ্জনমূলক ব্যৱহাৰক ন্যায্যতা প্ৰদান কৰাটো এই সামগ্ৰিক পৰিৱেশ আৰু জৈৱিক ক্ষতিৰ বাবে কঠিন।
সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞাৰ বিৰোধীসকলে প্ৰায়ে ফটকাৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞাক ভাৰতীয় সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ ওপৰত আক্ৰমণ হিচাপে দেখুৱায়। দীপাৱলী, পোহৰৰ উৎসৱ, ভগৱান ৰামৰ অযোধ্যালৈ উভতি অহাৰ উদযাপন, আৰু ঐতিহাসিক বিৱৰণত পোহৰ আৰু উদযাপনৰ শব্দৰ ব্যৱহাৰৰ উল্লেখ আছে। কিন্তু সাংস্কৃতিক নৃতত্ত্ববিদ আৰু ইতিহাসবিদসকলে আঙুলিয়াই দিয়ে যে আধুনিক ফটকাৰ পৰিমাণ আৰু ৰাসায়নিক প্ৰকৃতিৰ লগত ঐতিহাসিক প্ৰথাৰ কোনো মিল নাই। বাৰুদ ভিত্তিক ফটকা বহু পিছতহে আহিছিল আৰু ই এতিয়া বিশাল বাণিজ্যিক সামগ্ৰীলৈ পৰিণত হৈছে। পৰম্পৰা গতিশীল আৰু সমসাময়িক নৈতিক আৰু সামাজিক মানদণ্ডৰ সৈতে খাপ খাবলৈ সময়ৰ লগে লগে বিকশিত হয়। যিদৰে সমাজে প্ৰগতিৰ নামত বাল্য বিবাহ বা পশু বলিৰ দৰে ক্ষতিকাৰক প্ৰথা সফলতাৰে বন্ধ কৰিছে, সাংস্কৃতিক প্ৰকাশো পৰিৱেশৰ বাস্তৱতাৰ সৈতে খাপ খাব লাগিব। তদুপৰি বহু ধৰ্মীয় পণ্ডিত আৰু সমাজৰ নেতাই যুক্তি দিয়ে যে দীপাৱলীৰ প্ৰকৃত সাৰাংশ মাটিৰ চাকি জ্বলোৱা, মিঠাই ভাগ কৰা আৰু শুভেচ্ছা বৃদ্ধি কৰাতহে আছে, কোলাহলপূৰ্ণ আৰু প্ৰদূষণকাৰী প্ৰদৰ্শনত নহয়। বিষাক্ত ফটকাক পৰম্পৰাৰ এক অপৰিহাৰ্য চিহ্ন হিচাপে জোৰ দিয়াটোৱে বায়ু আৰু শব্দ প্ৰদূষণৰ জৰিয়তে সহ-নাগৰিকক দিয়া কষ্টক আওকাণ কৰে। সংস্কৃতি ৰক্ষা কৰিবলৈ জনস্বাস্থ্যৰ লগত আপোচ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই। বহুতো জনসাধাৰণে সামূহিক পোহৰৰ প্ৰদৰ্শন, লেজাৰ শ্ব’, আৰু সংগীতৰ অনুষ্ঠানেৰে উৎসৱৰ আনন্দ বিষাক্ত প্ৰভাৱ অবিহনে বজাই ৰাখিব পাৰে।
ফটকা নিষিদ্ধ বিতৰ্কৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ল উৎপাদন খণ্ডৰ ওপৰত অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ। ভাৰতত তামিলনাডু ৰাজ্যৰ শিৱকাশীক কেন্দ্ৰ কৰি ফটকা উৎপাদনৰ এক বিশাল গোট আছে। এই উদ্যোগে লাখ লাখ শ্ৰমিকক, বিশেষকৈ মহিলাসকলক নিয়োগ দিয়ে আৰু কেঁচামাল যোগান, পৰিবহণ আৰু খুচুৰা বিক্ৰীৰ জৰিয়তে লাখ লাখ পৰোক্ষ জীৱিকাক সমৰ্থন কৰে। উদ্যোগটোৰ সমৰ্থকসকলে যুক্তি দিয়ে যে হঠাৎ আৰু সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞাই স্থানীয় অৰ্থনীতিক ধ্বংস কৰি পৰিয়ালবোৰক দৰিদ্ৰতালৈ ঠেলি দিব আৰু ব্যাপক নিবনুৱা সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব। এয়া এক বৈধ মানৱীয় উদ্বেগ যাক নীতিনিৰ্ধাৰকসকলে আওকাণ কৰিব নোৱাৰে। পৰিৱৰ্তন পৰিকল্পনা অবিহনে সাধাৰণ নিষেধাজ্ঞা শিৱকাশীৰ বাবে সঁচাকৈয়ে ধ্বংসাত্মক হ’ব। কিন্তু সমাধান ক্ষতিকাৰক উদ্যোগ এটাক স্থায়ী কৰি ৰখাত নহয়, সক্ৰিয় অৰ্থনৈতিক পুনৰ্গঠনতহে আছে। কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰে দক্ষতা বিকাশ কাৰ্যসূচী আৰু আৰ্থিক পেকেজত বিনিয়োগ কৰি উৎপাদকসকলক পৰিৱেশ-অনুকূল সামগ্ৰী বা বিকল্প উদ্যোগলৈ পৰিৱৰ্তন হোৱাত সহায় কৰিব লাগে। কিছুমান প্ৰগতিশীল উৎপাদকে সেউজ ফটকা বিকশিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে, যিয়ে তাত্ত্বিকভাৱে কম নিৰ্গমন কৰে। সেউজ ফটকাৰ কাৰ্যকাৰিতা আৰু বলৱৎকৰণ বিতৰ্কিত হৈ থাকিলেও, শ্ৰমিকসকলক বহনক্ষম উৎপাদনৰ দিশলৈ পৰিৱৰ্তন কৰাটো এক প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপ। অৰ্থনৈতিক অস্তিত্ব বৃহৎ সামাজিক ক্ষতি কৰা কাৰ্যৰ ওপৰত স্থায়ীভাৱে নিৰ্ভৰ কৰিব নোৱাৰে। যিদৰে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ ৰাষ্ট্ৰসমূহে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ পৰা আঁতৰি আহিছে, ভাৰতেও ফটকা শিল্পীসকলক বহনক্ষম জীৱিকাৰ দিশলৈ পৰিৱৰ্তন হোৱাত সহায় কৰিব লাগিব।
ফটকা বিতৰ্ক প্ৰায়ে ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ মজিয়াত উপনীত হৈছে, যিয়ে কাৰ্যবাহী বলৱৎকৰণৰ ব্যৰ্থতাক প্ৰতিফলিত কৰে। বছৰ বছৰ ধৰি ন্যায়পালিকাই বিভিন্ন নিৰ্দেশনাৰে হস্তক্ষেপ কৰিছে, প্ৰদূষণৰ শীৰ্ষ সময়ত সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সীমিত সময়ৰ সৈতে সেউজ ফটকাৰ চৰ্তযুক্ত অনুমতিলৈকে। উচ্চতম ন্যায়ালয়ে বাৰে বাৰে গুৰুত্ব দিছে যে সংবিধানৰ ২১ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত জীৱনৰ অধিকাৰৰ ভিতৰত পৰিষ্কাৰ আৰু স্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশৰ অধিকাৰো আছে, যি যিকোনো বাণিজ্যিক বা উদযাপনমূলক স্বাৰ্থতকৈ ওপৰত। এই স্পষ্ট ৰায়দানৰ পিছতো, ভূমি পৰ্যায়ত নিয়ন্ত্ৰণৰ ব্যৰ্থতাই আংশিক নিষেধাজ্ঞাক বহুলাংশে অকাৰ্যকৰী কৰি তুলিছে। স্থানীয় ব্যৱসায়িক সংস্থাসমূহে বিশাল উৎসৱৰ সময়ত নিয়ম মানি চলাৰ নিৰীক্ষণ কৰাত প্ৰায়ে অসুবিধাৰ সন্মুখীন হয়। বজাৰখনত এতিয়াও অবৈধ, অত্যন্ত বিষাক্ত ফটকাৰে ভৰি থাকে যিবোৰ চুবুৰীয়া অঞ্চলৰ পৰা সৰবৰাহ কৰা হয় বা গোপনে তৈয়াৰ কৰা হয়। সেউজ ফটকাৰ ধাৰণাটোৱেও ৰূপায়ণৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুতৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে। গ্ৰাহক আৰু আৰক্ষী বিষয়াৰ বাবে সাধাৰণ প্ৰদূষণকাৰী ফটকা আৰু প্ৰমাণিত সেউজ ফটকাৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰাটো কঠিন। নকল সেউজ লেবেলৰ ব্যাপক উপলব্ধতাই এক নিয়ন্ত্ৰণৰ ফাঁক সৃষ্টি কৰিছে যিয়ে ন্যায়িক নিৰ্দেশনাৰ উদ্দেশ্যকে ব্যৰ্থ কৰে। এই বলৱৎকৰণৰ বাধাবোৰে দৃঢ়ভাৱে সূচায় যে আংশিক নিষেধাজ্ঞা আৰু নিয়ন্ত্ৰণমূলক কাঠামো অপৰ্যাপ্ত। যেতিয়া বিশাল আৰু জনবহুল দেশ এখনত এটা নিয়ম ফলপ্ৰসূভাৱে বলৱৎ কৰিব নোৱাৰি, তেতিয়া জনসাধাৰণৰ সুৰক্ষাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞাই একমাত্ৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰশাসনিক হাতিয়াৰ হৈ পৰে।
অন্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে কেনেকৈ একেধৰণৰ সমস্যাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰে সেয়া পৰীক্ষা কৰিলে ফটকা বিতৰ্কৰ ওপৰত মূল্যৱান দৃষ্টিভংগী পোৱা যায়। বহু উন্নত দেশত গ্ৰাহক ফটকাৰ ওপৰত কঠোৰ নিয়ম বা সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞা আছে, ইয়াৰ ব্যৱহাৰ পেছাদাৰীভাৱে পৰিচালিত ৰাজহুৱা প্ৰদৰ্শনতহে সীমাবদ্ধ। অষ্ট্ৰেলিয়া, কানাডা আৰু আমেৰিকাৰ কিছু অংশৰ দৰে দেশত জুইৰ বিপদ আৰু প্ৰদূষণৰ আশংকাৰ বাবে ব্যক্তিক আবাসিক অঞ্চলত উচ্চ বিস্ফোৰক ফটকা কিনা আৰু ফুটোৱাত আইনগতভাৱে নিষেধ কৰা হৈছে। স্থানীয় পৌৰসভাৰ দ্বাৰা আয়োজিত ৰাজহুৱা প্ৰদৰ্শনসমূহ পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ কম কৰিবলৈ আৰু সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ সাৱধানে পৰিকল্পনা, সময় নিৰ্ধাৰণ আৰু নিৰীক্ষণ কৰা হয়। ভাৰতে জনকল্যাণৰ সৈতে উদযাপনৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ একেধৰণৰ মডেল গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। বিকেন্দ্ৰীকৃত, ব্যক্তিগতভাৱে ফটকা ফুটোৱাৰ পৰা সম্প্ৰদায় নেতৃত্বাধীন পোহৰ আৰু শব্দৰ শ্ব’লৈ পৰিৱৰ্তন হ’লে উৎসৱৰ মনোভাৱ বজাই ৰাখি বিষাক্ত নিৰ্গমন যথেষ্ট হ্ৰাস কৰিব পাৰি। পৌৰসভাই ঘন আবাসিক অঞ্চলৰ বাহিৰত মুকলি ঠাইত সমন্বিত ড্ৰ’ন শ্ব’, লেজাৰ প্ৰজেকচন আৰু সম্প্ৰদায় অনুমোদিত পেছাদাৰী ফটকা প্ৰদৰ্শনৰ আয়োজন কৰিব পাৰে। এই পদ্ধতিয়ে উদযাপনক গণতান্ত্ৰিক কৰে, যাৰ ফলত সকলোৱে সুৰক্ষিতভাৱে দৃশ্য উপভোগ কৰিব পাৰে, দুৰ্বল চুবুৰীয়াক নিজৰ ঘৰৰ ভিতৰতে বিষাক্ত বায়ু আৰু কাণ তাল মৰা শব্দ সহ্য কৰিবলৈ বাধ্য নকৰাকৈ। আন্তৰ্জাতিক উত্তম পদ্ধতিৰ পৰা শিকিলে দেখা যায় যে উদযাপন আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণ পৰস্পৰ বিৰোধী নহয়।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে ভাৰতত ফটকা সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰা উচিত নে নহয় সেই বিতৰ্কটো এটা বহুমুখী প্ৰত্যাহ্বান য’ত পৰম্পৰা, জনস্বাস্থ্য আৰু অৰ্থনৈতিক স্থিৰতাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ প্ৰয়োজন। বহুতো প্ৰমাণে স্পষ্টভাৱে দেখুৱাইছে যে ৰাসায়নিক ফটকাৰ অনিয়ন্ত্ৰিত ব্যৱহাৰে জনস্বাস্থ্যৰ গুৰুতৰ ক্ষতি কৰে, বায়ুৰ গুণগত মান অৱনমিত কৰে আৰু পৰিৱেশৰ ক্ষতি কৰে। সাংস্কৃতিক অনুভূতি আৰু ফটকা শিল্পীসকলৰ জীৱিকা বৈধ উদ্বেগ যিয়ে সহানুভূতিশীল নীতিৰ হস্তক্ষেপৰ দাবী কৰে যদিও, ই নাগৰিকৰ বিশুদ্ধ বায়ু উশাহ লোৱা আৰু সুৰক্ষিত পৰিৱেশত বাস কৰাৰ মৌলিক অধিকাৰক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে। বলৱৎকৰণৰ প্ৰত্যাহ্বান আৰু ব্যাপক অনিয়মৰ বাবে আংশিক নিষেধাজ্ঞা আৰু নিয়ন্ত্ৰণমূলক ব্যৱস্থা বাৰে বাৰে অকাৰ্যকৰী বুলি প্ৰমাণিত হৈছে। সেয়েহে, প্ৰদূষণকাৰী গ্ৰাহক ফটকাৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ আৰু পৰ্যায়ক্ৰমে নিষেধাজ্ঞা কেৱল ন্যায্য নহয়, ৰাষ্ট্ৰৰ সামূহিক কল্যাণৰ বাবেও প্ৰয়োজনীয়। এই নিষেধাজ্ঞাৰ লগতে উৎপাদন কেন্দ্ৰসমূহৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে শক্তিশালী অৰ্থনৈতিক সহায় আৰু পুনৰ প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী থাকিব লাগিব যাতে ন্যায্য পৰিৱৰ্তন নিশ্চিত হয়। তদুপৰি, চৰকাৰ আৰু জনগণে উদযাপনৰ বিকল্প পদ্ধতি, যেনে সামূহিক পোহৰ উৎসৱ, লেজাৰ শ্ব’ আৰু ৰাজহুৱা ড্ৰ’ন প্ৰদৰ্শনক প্ৰচাৰ কৰিব লাগিব। বহনক্ষম আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক উদযাপনৰ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰি ভাৰতে বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ স্বাস্থ্য সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে নিজৰ চহকী সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাক সন্মান জনাব পাৰে। আগলৈ যোৱাৰ পথৰ বাবে নীতি নিৰ্ধাৰকসকলৰ সাহস, প্ৰভাৱিত শ্ৰমিকসকলৰ প্ৰতি সহানুভূতি আৰু এখন পৰিষ্কাৰ আৰু স্বাস্থ্যকৰ ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতি উমৈহতীয়া প্ৰতিশ্ৰুতিৰ প্ৰয়োজন।