দেউতা: নীৰৱে জ্বলি শেষ হোৱা এটি মমবাতি
প্ৰেম বৈষ্ণৱ,বিহালী, বিশ্বনাথ
নিস্তব্ধ আন্ধাৰ কোঠালী এটাত জ্বলি থকা মমবাতি এডাললৈ চালে মানৱ জীৱনৰ আটাইতকৈ গভীৰ আৰু মৰ্মস্পৰ্শী সত্যটো প্ৰতিভাত হৈ পৰে। মমবাতিডালে চৌপাশৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰি আনক পোহৰ উপহাৰ দিবলৈ গৈ প্ৰতিটো পলতে নিজৰ শৰীৰটো গলাই নিঃশেষ কৰি থাকে। পোহৰ বিলাই থকা সেই শিখাটোৰ অপৰূপ উজ্জ্বলতাত মুগ্ধ হৈ পৃথিৱীয়ে আনন্দ উৎসৱ পাতে; কিন্তু তললৈ নীৰৱে বাগৰি পৰা তপত মমৰ টোপালবোৰৰ বুকুত কিমান বিষাদ আৰু দহন লুকাই থাকে, তাৰ খবৰ ৰাখিবলৈ কাৰো আহৰি নাথাকে। আমাৰ সমাজত এজন দেউতাৰ অস্তিত্বও ঠিক তেনেকুৱাই। দেউতা হ’ল এক মৌন সত্তা, যাৰ ত্যাগক লৈ কোনো মহাকাব্য ৰচনা কৰা নহয়, যাৰ চকুলোক লৈ কোনো কবিয়ে সুমধুৰ গীত নিৰ্মাণ নকৰে; অথচ যাৰ দেহ-মনৰ নীৰৱ দহনে পৰিয়ালটোৰ অস্তিত্বক অন্ধকাৰৰ বুকুত চিৰদিন এক সুদৃঢ় নিৰাপত্তাৰ পোহৰ প্ৰদান কৰি ৰাখে। সন্তানৰ জীৱনক পোহৰাই তুলিবলৈ গৈ নিজকে তিল তিলকৈ নিঃশেষ কৰি দিয়া এই মমবাতিৰূপী মানুহজনৰ জীৱন-কাহিনী হৈছে নীৰৱ সাধনা আৰু আত্মবলিদানৰ এক অবিনাশী ইতিহাস।
পৃথিৱীৰ প্ৰতিজন দেউতাৰো এটা সময়ত একোখন নিজস্ব বিশাল আৰু স্বপ্নময় আকাশ আছিল। যেতিয়ালৈকে তেওঁৰ পিতৃত্বৰ সেই মহৎ মমবাতিডাল জ্বলি উঠা নাছিল, তেতিয়ালৈকে তেওঁ আছিল নিজৰ মনৰ একান্ত ৰজা। সেই আকাশত মুক্তমনে পাখি মেলি উৰি ফুৰিছিল তেওঁৰ শৈশৱৰ হেঁপাহ, কৈশোৰৰ উন্মাদনা আৰু যৌৱনৰ অগণন ৰঙীন সপোন। হয়তো কোনোবা দেউতাই এদিন নিজৰ মেধা আৰু প্ৰতিভাৰে বিশ্বজয় কৰাৰ সপোন দেখিছিল; কোনোবাই হয়তো কলা, সাহিত্য, সংগীত অথবা খেল-ধেমালিৰ মাজত নিজৰ সমগ্ৰ জীৱন উৎসৰ্গা কৰাৰ গভীৰ সংকল্প লৈছিল; নাইবা কোনোবাই হয়তো মুক্ত বতাহৰ দৰে দেশ-বিদেশ ভ্ৰমণ কৰি জীৱনটোক নিজৰ ছন্দেৰে উপভোগ কৰিব বিচাৰিছিল। তেওঁৰ অন্তৰতো আছিল বহু অপূৰ্ব আশা আৰু নিজস্ব ব্যক্তিগত আকাংক্ষাৰ এক সেউজীয়া বাগিচা।
কিন্তু সময়ৰ নিষ্ঠুৰ আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় নিয়মৰ মাজেৰে এদিন সেই ডেকা ল’ৰাজনৰ কোলাত যেতিয়া এটি সন্তানে প্ৰথমবাৰৰ বাবে চকু মেলি চালে, সেই এক পৱিত্ৰ ক্ষণতেই যেন তেওঁৰ জীৱনৰ সমগ্ৰ গতিপথ চিৰদিনৰ বাবে সলনি হৈ গ’ল। যেন এক অদৃশ্য সত্তাই আহি সেইদিনাই তেওঁৰ ভিতৰত থকা দেউতা নামৰ মমবাতিডালত আত্মত্যাগৰ প্ৰথম শিখাটো জ্বলাই দিলে। সন্তানৰ কোমল হাতৰ এটি সামান্য স্পৰ্শ, ওঁঠৰ এটি নিষ্পাপ হাঁহি আৰু বুকুৰ মাজত শুই থকা এটি ক্ষুদ্ৰ প্ৰাণে দেউতাক মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে নিজৰ সমস্ত অস্তিত্ব আৰু ব্যক্তিস্বাতন্ত্ৰ্যক পাহৰাই পেলালে। নিজৰ বাবে ইমান দিনে অতি যতনেৰে সজাই থোৱা সপোনবোৰ তেওঁ কোনো আক্ষেপ নকৰাকৈ এটা এটাকৈ সামৰি মনৰ কোনো এক অন্ধকাৰ কোঠাত চিৰদিনৰ বাবে সাঁচি থ’বলৈ বাধ্য হ’ল। সেই পৱিত্ৰ দিনটোৰ পৰাই আৰম্ভ হ’ল সন্তানৰ সোণালী ভৱিষ্যত নিৰ্মাণৰ বাবে নিজৰ সমস্ত ইচ্ছা আৰু বৈভৱক নীৰৱে গলাই নিঃশেষ কৰাৰ এক কৰুণ অথচ অপূৰ্ব মহাযাত্ৰা।
এজন পুৰুষ যেতিয়া পিতৃত্বৰ মৰ্যাদাৰে অভিষিক্ত হয়, তেতিয়া তেওঁৰ কান্ধত নামি আহে সমগ্ৰ সংসাৰখনৰ এক বিশাল দায়িত্ব। তেওঁৰ জীৱনৰ পৰা বিশ্ৰাম আৰু মানসিক আৰাম নামৰ শব্দ দুটা চিৰদিনৰ বাবে হেৰাই যায়। মমবাতিডালে যেনেকৈ বতাহৰ প্ৰচণ্ড খুন্দা সহ্য কৰিও নিজৰ শিখাটোক নুমাই যাবলৈ নিদিয়ে, ঠিক তেনেকৈয়ে দেউতাই জীৱনৰ সমস্ত প্ৰত্যাহ্বান নিজৰ বুকুপাতি গ্ৰহণ কৰে। পুৱাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ব্যস্ততাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি নিশাৰ গভীৰ ক্লান্তিলৈকে দেউতাই অহৰহ অবিৰাম সংগ্ৰাম কৰি যায়। কৰ্মক্ষেত্ৰত নিষ্ঠুৰ বিষয়াৰ অকথ্য অপমান, ব্যৱসায়ত চৰম লোকচানৰ প্ৰচণ্ড আঘাত অথবা আত্মীয়-স্বজনৰ কুটিল প্ৰৱঞ্চনা- এই সকলোবোৰ যন্ত্ৰণা তেওঁ নীৰৱে নিজৰ বুকুৰ গভীৰতাত চেপি ৰাখে। বাহিৰৰ নিষ্ঠুৰ পৃথিৱীয়ে তেওঁৰ ওপৰত যিমানেই অপমানৰ বোজা জাপি নিদিয়ক কিয়, ঘৰৰ দুৱাৰদলিয়েদি সোমাই যেতিয়াই তেওঁ সন্তানৰ নিষ্পাপ মুখখন প্ৰত্যক্ষ কৰে, তেতিয়াই সকলো অৱসাদ আৰু অপমান পাহৰি এনেদৰে হাঁহি পেলায়, যেন তেওঁৰ দৰে সুখী মানুহ এই সমগ্ৰ পৃথিৱীত দ্বিতীয়জন নাই। সন্তানে যাতে কোনোদিন অভাৱৰ কণ্টকময় বাটত খোজ পেলাবলগীয়া নহয়, সন্তানৰ কোমল মনত যাতে কোনো হীনমন্যতাৰ বিষবাষ্প সোমাব নোৱাৰে, তাৰ বাবে দেউতাই নিজৰ ঘামক তেজ আৰু তেজক পানীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি অৰ্থ উপাৰ্জন কৰে।
দেউতাৰ এই আত্মবিলীন হোৱাৰ ছবিখন দৈনন্দিন জীৱনৰ অতি সাধাৰণ দৃশ্যবোৰৰ মাজতে অতিশয় স্পষ্ট হৈ ধৰা দিয়ে। বজাৰৰ ব্যস্ত দোকানলৈ গ’লে সন্তানৰ পছন্দৰ ব্ৰেণ্ডেড কাপোৰযোৰ, দামী খেলনাটো বা বিদ্যালয়ৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীখিনি কিনিবলৈ তেওঁৰ হাত এবাৰো নকঁপে। অথচ, সেই একেখন বজাৰতে নিজৰ বাবে এডাল নতুন কাপোৰ কিনিবলৈ গ’লে তেওঁৰ অন্তৰত হাজাৰটা সংকোচে ভিৰ কৰে। “মোৰ কাপোৰযোৰ আৰু কিছুদিন চলি যাব”, “মোৰ ফটা চেণ্ডেলযোৰ মোচিয়ে চিলাই দিলেই পুনৰ পিন্ধিব পৰা হ’ব”- এনেধৰণৰ মৰ্মস্পৰ্শী অজুহাতবোৰ দেউতাৰ মুখত অতি সহজে ওলাই আহে। আচলতে তেওঁৰ কাপোৰযোৰ নতুন হৈ থকা নাছিল; তেওঁৰ চকুত সন্তানৰ মুখৰ এটি নিষ্পাপ হাঁহিৰ মূল্য নিজৰ সাজ-পোছাকৰ বাহ্যিক আড়ম্বৰতকৈ হাজাৰ গুণে বেছি আছিল। খাদ্যৰ থালখনলৈ লক্ষ্য কৰিলেও এই নিঃস্বাৰ্থ আত্মপ্ৰবঞ্চনা স্পষ্ট হৈ পৰে। মাছৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ টুকুৰাটো বা ফল-মূলৰ উৎকৃষ্ট অংশটো তেওঁ নিজৰ বাবে কেতিয়াও নাৰাখে। সদায় “মোৰ ভোক নাই” অথবা “মই এইটো বস্তু বেছি ভাল নাপাওঁ” বুলি কৈ সন্তানৰ পাতত তুলি দিয়াটোৱেই এজন দেউতাৰ সহজাত ধৰ্ম। নিজৰ শৰীৰ অসুস্থ হ’লে চিকিৎসকৰ ওচৰলৈ গৈ পইচা খৰচ কৰিবলৈ কৃপণালি কৰা দেউতাজনে সন্তানৰ সামান্য জ্বৰ-কাহ হ’লেই মাজনিশা উজাগৰে বহি থাকে আৰু পকেটৰ অন্তিমটো কড়ি খৰচ কৰি হ’লেও সৰ্বোত্তম চিকিৎসাৰ ব্যৱস্থা কৰে।
আমাৰ সমাজে পুৰুষক আৱেগ প্ৰকাশ কৰিবলৈ নিশিকায়। শৈশৱৰ পৰাই এটা ল’ৰাক শিকোৱা হয় যে পুৰুষে কান্দিব নাপায়, পুৰুষে কষ্ট পালেও চকুলো লুকুৱাই ৰাখিব লাগে। এই সামাজিক অনুশাসনৰ ফলতেই দেউতা নামৰ মানুহজন জীৱনজোৰা এক আৱেগিক নিঃসংগতাৰ মাজত বন্দী হৈ পৰে। মমবাতিৰ গাৰ পৰা নিগৰি অহা তপত মমবোৰ যেন দেউতাৰ শুকাই যোৱা চকুলোহে, যিবোৰ তেওঁ কেতিয়াও সন্তানৰ সন্মুখত প্ৰকাশ হ’বলৈ নিদিলে। মাতৃৰ স্নেহৰ প্ৰকাশ যিদৰে উমাল কোলা আৰু মমতাময়ী চকুলোৰ মাজেৰে অতি সহজে দৃশ্যমান হয়, দেউতাৰ মৰম তেনেদৰে বাহিৰত প্ৰকাশ নাপায়। দেউতাৰ মৰম থাকে এক গম্ভীৰ শাসন আৰু নীৰৱ দায়িত্বৰ আৱৰণৰ আঁৰত। সন্তান যেতিয়া গভীৰ টোপনিত নিমগ্ন হৈ থাকে, তেতিয়া এজন দেউতাই নিশাৰ আন্ধাৰত মনে মনে কোঠালৈ সোমাই আহি সন্তানৰ মূৰত হাত ফুৰাই আশীৰ্বাদ কৰে, গাত কাপোৰখন ভালকৈ জাপি দিয়ে। কিন্তু দিনৰ পোহৰত তেওঁ নিজক এক কঠোৰ আৰু অটল স্তম্ভৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰে, যাতে সন্তানে জীৱনৰ বাটত অনুশাসনৰ শিক্ষা লাভ কৰিব পাৰে। সমাজৰ কোনো লোকে কেতিয়াও দেউতাৰ অন্তৰৰ সেই মৌন ক্ৰন্দন আৰু অতল নিসংগতাক বুজিবলৈ চেষ্টা নকৰে।
সন্তানৰ শিক্ষা আৰু উচ্চাকাঙ্ক্ষা পূৰণৰ বাবে এজন দেউতাই নিজৰ শেষ সম্বলকণো বাজি লগাবলৈ কুণ্ঠাবোধ নকৰে। সন্তানক এখন ভাল বিদ্যালয় বা মহাবিদ্যালয়ত পঢ়ুৱাবলৈ গৈ বহু দেউতাই নিজৰ পৈতৃক ভেটিটো বন্ধকত থয়, কোনোবাই গাঁঠিৰ ধন ভাঙি ঋণৰ বোজা নিজৰ মূৰত তুলি লয়। সন্তানে যেতিয়া শীত-তাপ নিয়ন্ত্ৰিত শ্ৰেণীকোঠাত বহি ভৱিষ্যত গঢ়াৰ সপোন দেখে, তেতিয়া বাহিৰত প্ৰচণ্ড ৰ’দৰ উত্তাপ আৰু বৰষুণৰ ধাৰাসাৰ সোঁতত তিতি-বুৰি দেউতাই দিনহাজিৰা কৰে নাইবা কাৰ্যালয়ৰ মেজত মূৰ দোৱাই অহৰহ ফাইলৰ মাজত জীৱন ক্ষয় কৰে। সন্তানে যাতে আনৰ আগত হাত পাতিবলগীয়া নহয়, তাৰ বাবে দেউতাই নিজে আত্মীয়-স্বজনৰ ওচৰত হাত পাতি অপমানৰ বিষপান কৰে। কিন্তু সেই ঋণৰ বোজা বা অপমানৰ কণ্টকময় ইতিহাস তেওঁ কেতিয়াও সন্তানৰ কোমল মনত প্ৰকাশ হ’বলৈ নিদিয়ে। সকলো সংকট নিজৰ বুকুত শিলৰ দৰে ধাৰণ কৰি তেওঁ সদায় সন্তানৰ সন্মুখত এখন নিৰাপদ আৰু হাঁহিমুখীয়া পৃথিৱী তৈয়াৰ কৰি ৰাখে।
কিন্তু জীৱনৰ আটাইতকৈ বেদনাদায়ক পৰ্যায়টো আৰম্ভ হয় তেতিয়া, যেতিয়া সেই সন্তানেই লাহে লাহে ডাঙৰ হৈ নিজৰ বাবে এখন সুকীয়া জগত নিৰ্মাণ কৰিবলৈ শিকে। কৈশোৰ আৰু যৌৱনৰ চকচকীয়া পোহৰত ভৰি দি বহু সন্তানে দেউতাক পুৰণি ধ্যান-ধাৰণাৰ, অপ্ৰাসংগিক আৰু পুৰণিকলীয়া মানুহ বুলি ভাবিবলৈ আৰম্ভ কৰে। দেউতাৰ সেই মিতব্যয়িতাক সন্তানে কৃপণালি বুলি উপহাস কৰে, দেউতাৰ নিঃস্বাৰ্থ চিন্তাক আধুনিকতাৰ পৰিপন্থী বুলি আওকাণ কৰে। মমবাতিৰ পোহৰত বাট দেখা পোৱাৰ পিছত যেন সেই মমবাতিডালক কোঠাটোৰ চুকত পেলাই থোৱা হ’ল। যিজন মানুহে সন্তানৰ এটা এটা খোজৰ বাবে নিজৰ জীৱনৰ পথ সুগম কৰি দিছিল, সেই মানুহজনৰ সৈতেই কথা পাতিবলৈ সন্তানৰ হাতত সময়ৰ চৰম অভাৱ ঘটে। কথা-বতৰাত দূৰত্ব বাঢ়ি আহে, বাঢ়ি আহে প্ৰজন্মৰ ব্যৱধানৰ বিষাক্ত দেৱাল। সন্তানৰ বন্ধু-বান্ধৱী আৰু সামাজিক মাধ্যমৰ চাকচিক্যৰ মাজত দেউতা হৈ পৰে ঘৰৰ কোণত পৰি থকা এক এলাগী পুৰণি পুথিৰ দৰে। দেউতাই সেই অনাদৰ আৰু মৌন প্ৰত্যাখ্যান নীৰৱে লক্ষ্য কৰে, কিন্তু তেওঁৰ মুখৰ পৰা কোনো আক্ষেপ ওলাই নাহে।
এদিন সন্তান প্ৰতিষ্ঠিত হয়, উচ্চ শিক্ষাৰ ডিগ্ৰী হাতত লয় আৰু উন্নত জীৱনৰ সন্ধানত সুদূৰ চহৰ বা বিদেশলৈ যাত্ৰা কৰে। সেই যাত্ৰাৰ ক্ষণত ৰেল ষ্টেচন বা বিমানকোঠত থিয় হৈ থকা দেউতাজনৰ মুখখনলৈ চালে কোনো পাষাণ হৃদয়ৰ মানুহৰো চকু সেমেকি উঠিব। পুত্ৰ বা কন্যাৰ বিদায়ৰ পৰত আন সকলোৱে মুকলিকৈ কন্দাকটা কৰাৰ সময়তো দেউতাই চকুপানী লুকুৱাই এক গভীৰ আশীৰ্বাদসূচক হাঁহি ওঁঠত সানি লয়। তেওঁ সন্ততিৰ পিঠিত হাতখন থৈ মাত্ৰ কয়, “যোৱা বাছা, নিজৰ লক্ষ্যত উপনীত হোৱা, নিজৰ যত্ন ল’বা।” কিন্তু সেই বিদায়ৰ পিছত যেতিয়া তেওঁ নিজৰ নিস্তব্ধ ঘৰখনলৈ অকলে উভতি আহে, তেতিয়া শূন্য কোঠাটোত সোমাই তেওঁ নিজৰ লুপ্ত হৈ যোৱা চকুপানীৰে গাৰু তিয়াই পেলায়। সন্তানৰ ভৱিষ্যতৰ উজ্জ্বলতাত তেওঁ আনন্দিত হয় ঠিকেই, কিন্তু সেই সফলতাই তেওঁৰ নিৰ্জন কোলাখন চিৰদিনৰ বাবে শূন্য কৰি থৈ যায়। ঘৰৰ চোতালখন উদং হৈ পৰে, আৰু দেউতাৰ দিনবোৰ পাৰ হয় কেৱল সন্তানৰ এটি ফোন কল নাইবা এটা কুশল-বাৰ্তাৰ অন্তহীন অপেক্ষাত।
বাৰ্ধক্যৰ নিষ্ঠুৰ ক্ষণে যেতিয়া দেউতাৰ শৰীৰত আক্ৰমণ কৰে, তেতিয়া সেই মমবাতিডালৰ শেষ শিখাটো কঁপিবলৈ আৰম্ভ কৰে। শৰীৰৰ মমখিনি ইতিমধ্যে গলি প্ৰায় নিঃশেষ হৈ আহিছে। একালত যিখন বলিষ্ঠ হাতে সন্তানক আঙুলিত ধৰি পৃথিৱীৰ কণ্টকময় বাটত নিৰ্ভয়ে খোজ কাঢ়িবলৈ শিকাইছিল, সেইখন হাত আজি বাৰ্ধক্য আৰু দুৰ্বলতাত থৰথৰকৈ কঁপিবলৈ ধৰে। যি চকুযুৰিয়ে সন্তানৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে ৰাতিৰ পিছত ৰাতি বিনিদ্ৰ পহৰা দিছিল, সেই চকুৰ দৃষ্টি আজি শেঁতা আৰু ধুঁৱলী-কুঁৱলী হৈ পৰে। কিন্তু এই অসহায় সময়ছোৱাত বহু আধুনিক সন্তানে পিতৃ-মাতৃক নিজৰ তথাকথিত আধুনিক আৰু ব্যৱহাৰিক জীৱনৰ অন্তৰায় বুলি গণ্য কৰিবলৈ লয়। নিজৰ উপাৰ্জনেৰে গঢ়ি তোলা ঘৰখনৰ পৰাই দেউতাক বৃদ্ধাশ্ৰমলৈ প্ৰেৰণ কৰা অথবা ঘৰৰ এচুকত এক বোজাৰ দৰে অনাদৃত কৰি থোৱাৰ হৃদয়বিদাৰক ঘটনাই আজিৰ সমাজৰ চৰম পতনক উন্মোচিত কৰে। যিটো সুউচ্চ প্ৰাসাদ গঢ়িবলৈ দেউতাই নিজৰ যৌৱনৰ সকলো ৰং বিসৰ্জন দিছিল, সেই প্ৰাসাদৰ মজিয়াত আজি তেওঁ নিজকেই এজন অচিনাকি আশ্ৰয়হীন মানুহ যেন অনুভৱ কৰে।
জীৱনৰ কি এক নিষ্ঠুৰ বৈপৰীত্য! মানুহে দেউতা নামৰ এই মহান মানুহজনৰ মূল্য তেতিয়াহে সম্পূৰ্ণৰূপে উপলব্ধি কৰিবলৈ শিকে, যেতিয়া তেওঁ নিজেও এজন পিতৃ বা মাতৃৰ ভূমিকাত অৱতীৰ্ণ হয়। যেতিয়া নিজৰ সন্তানে অবাধ্য হৈ বুকুত আঘাত কৰে, যেতিয়া সংসাৰ চলোৱাৰ অৰ্থনৈতিক চাপে মনক ভাৰাক্ৰান্ত কৰে, তেতিয়াহে মানুহৰ মনত পৰে- “অহ, মোৰ দেউতাই কিমান দুখ পাইছিল! দেউতাই কিদৰে অকলে এই সমস্ত জুই বুকুৰ মাজত ধাৰণ কৰিছিল!” কিন্তু বহু সময়ত এই গভীৰ উপলব্ধিৰ সময়লৈ বহুত পলম হৈ যায়। নদীৰ সোঁত আৰু পাৰ হৈ যোৱা সময় কেতিয়াও ঘূৰি নাহে। যেতিয়া দেউতাৰ সেই মৰমৰ ছাঁটো চিৰদিনৰ বাবে আঁতৰি যায়, যেতিয়া ঘৰৰ চোতালত তেওঁৰ পুৰণি চকীখন শূন্য হৈ ৰয়, তেতিয়া স্মৃতিৰ বেদীত বহি শ্ৰাদ্ধৰ খৰচ বা সামাজিক প্ৰদৰ্শন কৰি কোনো লাভ নহয়।
সেয়েহে, পৃথিৱীৰ প্ৰতিজন সন্তানৰ প্ৰতি এইয়া এক অন্তৰৰ আকুল আহ্বান- আপোনাৰ দেউতাক তেওঁ জীয়াই থকা সময়তেই সন্মান দিয়ক, তেওঁৰ ত্যাগক আন্তৰিকতাৰে উপলব্ধি কৰক। তেওঁ হয়তো আধুনিক যুগৰ কঠিন ভাষা নাজানে, তেওঁ হয়তো নতুন প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰত অপটু, কিন্তু তেওঁৰ বুকুৰ ভিতৰত যিটো আত্মা আছে, সেই আত্মাই আপোনাৰ অস্তিত্ব গঢ়িবলৈ নিজক তিল তিলকৈ নিঃশেষ কৰি পেলাইছে। তেওঁৰ খহটা হাত দুখনক ঘৃণা নকৰিব, কাৰণ সেই খহটা হাত দুখনেই আপোনাৰ হাতখনক মসৃণ আৰু সুকোমল কৰি ৰাখিছিল। তেওঁৰ পুৰণি হৈ যোৱা জোতাযোৰক উপহাস নকৰিব, কিয়নো সেই ফাটি যোৱা জোতাযোৰ পিন্ধিয়েই তেওঁ আপোনাক আধুনিক সমাজৰ সুউচ্চ শিখৰত থিয় কৰাইছিল।
দেউতা কোনো পাৰ্থিৱ উপহাৰৰ প্ৰত্যাশী নহয়; তেওঁ মাত্ৰ বিচাৰে দিনটোৰ অন্তত সন্তানৰ দুষাৰ আন্তৰিক মাত, সন্মান আৰু এটি উমাল সান্নিধ্য। তেওঁৰ সেই দগ্ধ মমবাতিডাল সম্পূৰ্ণৰূপে গলি শেষ হৈ যোৱাৰ পূৰ্বেই, তেওঁৰ সেই নিৰ্বাপিত হ’ব খোজা শিখাটোৰ কাষত গৈ বহক। তেওঁৰ কঁপা হাতখন নিজৰ দুহাতৰ মাজত লৈ কওক, “দেউতা, মই তোমাক উপলব্ধি কৰোঁ। মই তোমাৰ প্ৰতিটো নীৰৱ বলিদানৰ প্ৰতি চিৰকৃতজ্ঞ।” কিয়নো সংসাৰৰ সকলো বস্তু হেৰুৱালে পুনৰ ঘূৰাই পোৱা যায়, কিন্তু যিদিনা দেউতা নামৰ সেই স্নিগ্ধ চাকিগছি চিৰদিনৰ বাবে নুমাই যাব, সিদিনা সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ সোণ-ৰূপ উবুৰিয়াই দিলেও সেই পৱিত্ৰ ছাঁটোক আৰু কেতিয়াও ঘূৰাই পোৱা নাযাব। দেউতা হৈছে আমাৰ অস্তিত্বৰ অন্ধকাৰ নাশ কৰিবলৈ নীৰৱে জ্বলি শেষ হৈ যোৱা এক পৰম পৱিত্ৰ মমবাতি, যাৰ ত্যাগৰ পোহৰত আমি চিৰকাল জীৱনৰ প্ৰকৃত পথৰ সন্ধান পাওঁ।