কবিতাৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু আধুনিকতা: সমাজৰ দাপোণ নে শব্দৰ বাণ?
শচীন্দ্ৰ কুমাৰ দাস,পলাশবাৰী
প্ৰস্তাৱনা:
মানৱ সভ্যতাৰ জন্মলগ্নৰে পৰা সাহিত্যৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন আৰু প্ৰভাৱশালী মাধ্যমটোৱেই হৈছে কবিতা। কলেজীয়া জীৱনৰ দিনবোৰত যেতিয়াই আমি চৌপাশৰ সমনীয়াক কবিতা, গল্প বা অনুগল্পৰ চৰ্চা কৰা দেখোঁ, তেতিয়াই মনলৈ প্ৰথম প্ৰশ্ন আহে— কবিতা আচলতে কি? ইয়াৰ বিষয়বস্তু কি? কবিতা লিখাটো সহজ নে টান? প্ৰথম অৱস্থাত কবিতা বুলিলে কেৱল মনৰ আবেগ, প্ৰেম, বিৰহ, আনন্দ-বেদনাৰ প্ৰকাশ বা দেশপ্ৰেমৰ কথাই মনলৈ আহে। কিন্তু সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে কবিতাৰ সংজ্ঞা, ইয়াৰ গভীৰতা আৰু সমাজত ইয়াৰ প্ৰভাৱৰ এক বৃহৎ পৰিৱৰ্তন ঘটিছে।
কবিতাৰ প্ৰকৃতি: সহজ নে কঠিন?
কবিতা লিখাটো একে সময়তে সহজ আৰু কঠিন। যদি কেৱল মনৰ কোনো এটা ভাব বা আকস্মিক আবেগত শব্দৰ ৰূপ দিয়া যায়, তেন্তে ই বহুতৰে বাবে সহজ হ’ব পাৰে। কিন্তু যেতিয়া এটা কবিতাই পাঠকৰ অন্তৰ চুই যাব লাগে, সমাজক চিন্তা কৰিবলৈ বাধ্য কৰিব লাগে, তেতিয়া ই এক কঠিন শিল্প হৈ পৰে। তাৰ বাবে প্ৰয়োজন হয় গভীৰ অধ্যয়ন, শব্দৰ তীক্ষ্ণ বাছনি আৰু এক অনন্য ক্ৰাফ্ট বা কলা। সেয়েহে কোৱা হয়, কবিতা কেৱল ভাবৰ বহিঃপ্ৰকাশ নহয়, ই হৈছে শব্দৰ এক ধ্ৰুপদী স্থাপত্য।
ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপট আৰু কবিতাৰ মহত্ত্ব:
অতীতৰ সমাজখনত কবিতাৰ ভূমিকা আছিল অতি পবিত্ৰ আৰু সুদূৰপ্ৰসাৰী। তাহানিৰ ৰাজকবিসকলে ঈশ্বৰৰ গুণ-গৰিমা গোৱাৰ লগতে ৰজা-মহাৰজা, সম্ৰাট বা বাদশাহসকলৰ সু-কীৰ্তিৰ বৰ্ণনা কৰিছিল। তেওঁলোকৰ কাব্য-সাহিত্যৰ মূল লক্ষ্য আছিল জনমানসত শান্তি, নীতিশিক্ষা আৰু একতাৰ বাৰ্তা বিলাই দিয়া। পৰৱৰ্তী সময়ত, দেশৰ সংকট কালত বিপ্লৱী কবিসকলে কলম হাতত লৈছিল। কবিতাৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে মানুহৰ মনত জাগৰণ আনিছিল, পৰাধীনতাৰ শিকলি ছিঙিবলৈ সমাজক সাহস আৰু অনুপ্ৰেৰণা যোগাইছিল। কবিতা আছিল নিসংগ মানুহৰ সাৰথি, জীৱন জীয়াই থকাৰ সঁজুলি।
আধুনিক যুগ আৰু কবিতাৰ নেতিবাচক পৰিৱৰ্তন:
সময় বাগৰাৰ লগে লগে কবিতাৰ মৰ্যাদা আৰু লক্ষ্যৰ এক আশংকাজনক স্খলন ঘটা দেখা গৈছে। আজিকালি কবিতা কেৱল প্ৰকৃতিৰ সৌন্দৰ্য (গছ-লতা, নীলা আকাশ, সাগৰ-নদী, চৰাই-চিৰিকটি) বা পবিত্ৰ প্ৰেমৰ মাজতে আবদ্ধ হৈ থকা নাই। বৰ্তমানৰ কবিতাত সোমাই পৰিছে ৰাজনৈতিক কদৰ্য ৰূপ, সাম্প্ৰদায়িকতা আৰু আধুনিকতাৰ নামত সীমাহীন অশ্লীলতা।
আজিকালি বহুতৰে হাতত কবিতা হৈ পৰিছে আনক আক্ৰমণ কৰাৰ এক কটু অস্ত্ৰ। কোনো ব্যক্তিবিশেষক, বা কোনো নেতা-মন্ত্ৰীক শব্দৰ বাণেৰে ব্যক্তিগতভাৱে আক্ৰমণ কৰা, সমাজত হিংসা বা সাম্প্ৰদায়িক দাঙ্গাৰ সৃষ্টি কৰা, আৰু জাতি-ধৰ্ম বা উচ্চ-নীচৰ ভেদাভেদ আনি মানুহৰ মাজত প্ৰাচীৰ গঢ়ি তোলাৰ বাবেও এচামে কবিতাক অপব্যৱহাৰ কৰিছে। ইয়াৰ দ্বাৰা কবিতাৰ যি স্বাভাৱিক শান্তিদায়ক ৰস, তাক যেন চেপি চেপি শেষ কৰি পেলাব খোজা হৈছে।
সামৰণি:
কবিতাৰ ক্ষমতা অসীম। কবিতাৰ দ্বাৰা যেনেকৈ সমাজ এখন ধ্বংসৰ মুখলৈ ঠেলি দিব পাৰি, ঠিক তেনেকৈ ইয়াৰ ধ্ৰুপদী সাহিত্যৰ শক্তিয়ে মানৱ জীৱনক জীয়াই থকাৰ নতুন প্ৰেৰণা, উৎসাহ আৰু সাহস দিব পাৰে। এটা সুস্থ ভাবপুষ্ট কবিতাই (আনকি এটা সৰু লিমৰিক হ’লেও) সমাজৰ এক জীৱন্ত নাটকৰ ৰূপ ল’ব পাৰে। আজিৰ সময়ত কবিতাৰ ৰস ক’ত হেৰাই গৈছে, সেয়া প্ৰতিজন সচেতন পাঠকেই বুজি পায়। কিন্তু এই আৱৰ্জনাৰ মাজতেও কবিতাৰ পবিত্ৰ ধাৰাটোক জীয়াই ৰখাৰ দায়িত্ব আজিৰ নতুন প্ৰজন্মৰ কবি আৰু চিন্তাশীল লেখকসকলৰ ওপৰত ন্যস্ত হৈছে।