শিশু বনাম যান্ত্ৰিকতা
বিউটি হাজৰিকা,কলিয়াবৰ
আধুনিকতাৰ চাকনৈয়াত হেৰাই যোৱা শৈশৱ আৰু মানৱীয়তাৰ সংকট।
শিশু হৈছে এখন সমাজৰ আটাইতকৈ কোমল, নিষ্পাপ আৰু সম্ভাৱনাপূৰ্ণ সম্পদ। শিশুৰ মাজতেই লুকাই থাকে এখন নতুন পৃথিৱীৰ সপোন, এখন উন্নত সমাজৰ ভৱিষ্যৎ আৰু মানৱ সভ্যতাৰ অংকুৰিত সম্ভাৱনা। শিশুৰ হাঁহিত থাকে জীৱনৰ নিৰ্মলতা, শিশুৰ কল্পনাত থাকে অসীম আকাশৰ বিস্তৃতি আৰু শিশুৰ প্ৰশ্নৰ মাজত নিহিত থাকে জ্ঞানৰ অন্বেষণ। শৈশৱ হৈছে মানৱ জীৱনৰ এনে এক সোণালী অধ্যায়, য’ত মানুহে প্ৰথমবাৰৰ বাবে পৃথিৱীখনক চিনি পাবলৈ শিকে, প্ৰকৃতিৰ সৈতে সম্পৰ্ক গঢ়ে, বন্ধুত্বৰ অৰ্থ বুজে আৰু মৰম, মমতা, সহানুভূতি তথা মানৱীয়তাৰ প্ৰথম পাঠ গ্ৰহণ কৰে। কিন্তু বৰ্তমানৰ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ দ্ৰুত বিকাশে মানুহৰ জীৱনলৈ যিদৰে নতুন সম্ভাৱনা কঢ়িয়াই আনিছে, সেইদৰে শিশুৰ স্বাভাৱিক জীৱনধাৰাতো এক গভীৰ পৰিৱৰ্তন আনিছে। একবিংশ শতিকাৰ এই যান্ত্ৰিক সভ্যতাত শিশুৰ হাতৰ খেলনা, কিতাপ আৰু প্ৰকৃতিৰ স্থান ক্ৰমাৎ মোবাইল ফোন, কম্পিউটাৰ, টেলিভিছন আৰু ভিডিঅ’ গেমে অধিকাৰ কৰিবলৈ ধৰিছে। যন্ত্ৰৰ সৈতে শিশুৰ সম্পৰ্ক যিমানেই নিবিড় হৈছে, সিমানেই শিশুৰ স্বাভাৱিক শৈশৱ, সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু মানৱীয় অনুভূতিৰ ওপৰত নতুন প্ৰশ্নৰ সৃষ্টি হৈছে। সেয়েহে ‘শিশু বনাম যান্ত্ৰিকতা’ কেৱল এটা বিষয়বস্তু নহয়; ই আধুনিক সভ্যতাৰ বুকুত শৈশৱৰ অস্তিত্ব, মানৱীয়তাৰ ভৱিষ্যৎ আৰু প্ৰযুক্তিৰ সঠিক ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে এক গভীৰ চিন্তাৰ বিষয়।
শিশু আৰু যান্ত্ৰিকতা—এই দুয়োটা ধাৰণাৰ মাজত এক স্বাভাৱিক বৈপৰীত্য পৰিলক্ষিত হয়। শিশু হৈছে অনুভূতি, কল্পনা, কৌতূহল, সৃষ্টিশীলতা আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ততাৰ প্ৰতীক। আনহাতে, যান্ত্ৰিকতা হৈছে নিয়ম, গতি, গণনা, কাৰ্যক্ষমতা আৰু প্ৰযুক্তিনিৰ্ভৰ জীৱন ব্যৱস্থাৰ প্ৰতিফলন। শিশুৱে পৃথিৱীখনক অনুভৱেৰে চিনি পায়, কিন্তু যন্ত্ৰই পৃথিৱীখনক তথ্য আৰু নিৰ্দেশনাৰ আধাৰত বিশ্লেষণ কৰে। শিশুৰ মনত প্ৰতিটো বস্তুৰ প্ৰতি থাকে এক নতুন কৌতূহল। এখন সৰু ফুল, এজাক বৰষুণ, এটি পখিলা অথবা আকাশত উৰি যোৱা চৰাই এটাও শিশুৰ বাবে বিস্ময়ৰ বিষয় হ’ব পাৰে। কিন্তু যান্ত্ৰিক জীৱনধাৰাই যেতিয়া শিশুৰ স্বাভাৱিক কৌতূহলৰ ঠাই অধিকাৰ কৰে, তেতিয়া শিশুৰ অভিজ্ঞতাৰ জগতখন ক্ৰমাৎ সীমাবদ্ধ হোৱাৰ আশংকা দেখা দিয়ে। অৱশ্যে প্ৰযুক্তি নিজে শিশুৰ শত্ৰু নহয়। প্ৰযুক্তিৰ সঠিক ব্যৱহাৰে শিশুৰ জ্ঞান, অনুসন্ধিৎসা আৰু সৃষ্টিশীলতাক অধিক সমৃদ্ধ কৰিব পাৰে। প্ৰকৃত সমস্যা তেতিয়াই সৃষ্টি হয়, যেতিয়া যন্ত্ৰ শিশুৰ সহায়ক হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে শিশুৰ জীৱনৰ প্ৰধান নিয়ন্ত্ৰক হৈ পৰে।
এসময়ত শিশুৰ শৈশৱ প্ৰকৃতিৰ সৈতে এক নিবিড় সম্পৰ্কত আবদ্ধ আছিল। গাঁৱৰ পথাৰত দৌৰি ফুৰা, বৰষুণত তিতি আনন্দ কৰা, গছৰ ডালত চৰাইৰ বাহ বিচৰা, নদীৰ পাৰত খেলি সময় কটোৱা, ককা-আইতাৰ মুখত সাধুকথা শুনা আৰু সমনীয়াৰ সৈতে লুকাভাকু খেলাই আছিল শিশুৰ জীৱনৰ আনন্দময় অভিজ্ঞতা। সেই সময়ত খেলপথাৰ আছিল শিশুৰ বিদ্যালয়, প্ৰকৃতি আছিল শিশুৰ শিক্ষক আৰু পৰিয়ালৰ মৰম আছিল শিশুৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ নিৰাপত্তা। কিন্তু বৰ্তমানৰ পৰিৱৰ্তিত সমাজ ব্যৱস্থাত শিশুৰ জীৱন ক্ৰমাৎ ডিজিটেল পৰ্দাকেন্দ্ৰিক হৈ পৰিছে। শিশুৱে বাহিৰৰ পৃথিৱীতকৈ মোবাইলৰ পৰ্দাত অধিক সময় কটাবলৈ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰে। বাস্তৱ খেলপথাৰৰ পৰিৱৰ্তে কৃত্ৰিম খেলৰ জগতখনে শিশুক আকৰ্ষিত কৰে। ইয়াৰ ফলত শিশুৰ স্বাভাৱিক খেল-ধেমালি, প্ৰকৃতিৰ সৈতে সম্পৰ্ক আৰু সমনীয়াৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ যোগাযোগৰ পৰিসৰ সংকুচিত হোৱাৰ আশংকা বৃদ্ধি পাইছে। আধুনিকতাৰ এই পৰিৱৰ্তনে আমাক এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন কৰাইছে—আমি শিশুক উন্নত প্ৰযুক্তিৰ সৈতে পৰিচয় কৰাইছোঁ নে প্ৰযুক্তিৰ মোহত শিশুৰ শৈশৱকেই হেৰুৱাই পেলাইছোঁ?
শিশুৰ মানসিক বিকাশ এক বহুমাত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ সৈতে চিন্তাশক্তি, কল্পনাশক্তি, স্মৃতিশক্তি, মনোযোগ, আৱেগিক স্থিৰতা আৰু সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা জড়িত হৈ থাকে। শিশুৱে নিজৰ চৌপাশৰ পৰিৱেশৰ সৈতে সক্ৰিয়ভাৱে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰাৰ মাজেৰে এই গুণসমূহ বিকশিত কৰে। কিন্তু অত্যধিক যন্ত্ৰনিৰ্ভৰশীলতাই এই স্বাভাৱিক বিকাশ প্ৰক্ৰিয়াত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। বিশেষকৈ দীৰ্ঘ সময় ধৰি মোবাইল বা অন্যান্য ডিজিটেল পৰ্দাত ব্যস্ত হৈ থকাৰ ফলত কিছুমান শিশুৰ মনোযোগ, ধৈৰ্য আৰু সামাজিক যোগাযোগৰ অভ্যাসত প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে। শিশুৱে যেতিয়া সকলো সময়তে তাৎক্ষণিক মনোৰঞ্জন লাভ কৰিবলৈ অভ্যস্ত হৈ পৰে, তেতিয়া কিতাপ পঢ়া, ছবি অঁকা, কোনো এটা বিষয়ৰ ওপৰত চিন্তা কৰা অথবা ধৈৰ্যসহকাৰে নতুন কিবা শিকাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ কমি যাব পাৰে। আনহাতে, বাস্তৱ জীৱনৰ অভিজ্ঞতাৰ অভাৱে শিশুৰ আৱেগিক পৰিপক্বতা আৰু সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতাৰ বিকাশতো প্ৰত্যাহ্বান সৃষ্টি কৰিব পাৰে। সেয়েহে শিশুৰ মানসিক বিকাশৰ বাবে প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ লগতে প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতা, খেল-ধেমালি, কিতাপ পঢ়া আৰু পাৰিবাৰিক যোগাযোগৰ সমান গুৰুত্ব থকা উচিত।
মানুহ প্ৰকৃতিগতভাৱে সামাজিক জীৱ। সামাজিক সম্পৰ্ক, পাৰস্পৰিক সহযোগিতা, সহানুভূতি, সহনশীলতা আৰু পৰস্পৰৰ প্ৰতি সন্মানৰ মাজেৰেই মানৱীয় সমাজৰ বিকাশ ঘটে। শিশুৱে পৰিয়াল, বিদ্যালয়, বন্ধু-বান্ধৱ আৰু সমাজৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপনৰ জৰিয়তে এই মূল্যবোধসমূহ আহৰণ কৰে। কিন্তু যান্ত্ৰিকতাৰ অত্যধিক প্ৰভাৱত শিশুৰ সামাজিক জীৱন কেতিয়াবা একাকিত্বৰ দিশে ধাৱিত হ’ব পাৰে। একেখন ঘৰতে থকা সদস্যসকলেও যদি নিজৰ নিজৰ মোবাইল ফোনত ব্যস্ত হৈ থাকে, তেন্তে পাৰস্পৰিক কথোপকথন আৰু অনুভূতিৰ আদান-প্ৰদান হ্ৰাস পায়। শিশুৱে আনৰ দুখ বুজিবলৈ, আনৰ আনন্দত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰু নিজৰ অনুভূতি প্ৰকাশ কৰিবলৈ বাস্তৱ সামাজিক অভিজ্ঞতাৰ প্ৰয়োজন অনুভৱ কৰে। কোনো ডিজিটেল মাধ্যমত বন্ধুৰ সৈতে যোগাযোগ কৰাটো আৰু বন্ধুৰ সৈতে একেলগে বহি হাঁহি-ধেমালি কৰাটো একে অভিজ্ঞতা নহয়। যন্ত্ৰই যোগাযোগৰ মাধ্যম প্ৰদান কৰিব পাৰে, কিন্তু মানুহৰ মাজত থকা আন্তৰিকতা, বিশ্বাস আৰু মমতাৰ সম্পূৰ্ণ বিকল্প হ’ব নোৱাৰে। সেয়েহে শিশুক কেৱল প্ৰযুক্তিগতভাৱে দক্ষ কৰি তোলাই যথেষ্ট নহয়; তেওঁলোকক মানৱীয় গুণেৰে সমৃদ্ধ কৰি তোলাটোও সমানেই প্ৰয়োজনীয়।
বৰ্তমানৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাত বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ ভূমিকা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। স্মাৰ্ট ক্লাছৰুম, ডিজিটেল পাঠ্যসামগ্ৰী, অনলাইন শিক্ষণ, শিক্ষামূলক ভিডিঅ’ আৰু কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ ব্যৱহাৰে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰখনত নতুন দিগন্ত মুকলি কৰিছে। ইয়াৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীয়ে কম সময়তে অধিক তথ্য লাভ কৰিব পাৰে আৰু কঠিন বিষয়সমূহ সহজে বুজিব পাৰে। কিন্তু শিক্ষাৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য কেৱল তথ্য আহৰণ বা পৰীক্ষাত ভাল ফলাফল লাভ কৰাই নহয়। শিক্ষাৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য হৈছে শিশুৰ অন্তৰ্নিহিত প্ৰতিভাৰ বিকাশ সাধন কৰা, যুক্তিবাদী চিন্তাধাৰা গঢ়ি তোলা, নৈতিক মূল্যবোধৰ শিক্ষা দিয়া আৰু এজন দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলা। এগৰাকী শিক্ষকে কেৱল পাঠ্যপুথিৰ জ্ঞান প্ৰদান নকৰে; তেওঁ শিক্ষাৰ্থীৰ মনত আত্মবিশ্বাস, শৃংখলাবোধ, সহানুভূতি আৰু জীৱনৰ প্ৰতি ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী সৃষ্টি কৰে। যন্ত্ৰই তথ্য দিব পাৰে, কিন্তু শিশুৰ মনৰ অৱস্থা বুজি সঠিক সময়ত উৎসাহ আৰু সাহস প্ৰদান কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এগৰাকী সংবেদনশীল শিক্ষকৰ ভূমিকা অনন্য। সেয়েহে আধুনিক শিক্ষা ব্যৱস্থাত প্ৰযুক্তিক শিক্ষকৰ বিকল্প হিচাপে নহয়, বৰং শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ সহায়ক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।
শিশুৰ জীৱন গঢ়াৰ ক্ষেত্ৰত পিতৃ-মাতৃৰ ভূমিকা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ। পৰিয়াল হৈছে শিশুৰ প্ৰথম শিক্ষানুষ্ঠান আৰু পিতৃ-মাতৃ হৈছে শিশুৰ প্ৰথম শিক্ষক। বৰ্তমানৰ ব্যস্ততাপূৰ্ণ জীৱনত বহু অভিভাৱকে শিশুক ব্যস্ত ৰাখিবলৈ মোবাইল ফোন বা অন্যান্য ডিজিটেল সঁজুলি প্ৰদান কৰে। কিন্তু শিশুৰ প্ৰকৃত প্ৰয়োজন কেৱল মনোৰঞ্জন নহয়; তেওঁলোকক প্ৰয়োজন মৰম, সময়, সুৰক্ষা, উৎসাহ আৰু আন্তৰিক যোগাযোগ। শিশুৰ সৈতে দৈনিক কিছু সময় কটোৱা, তেওঁলোকৰ মনৰ কথা শুনা, কিতাপ পঢ়িবলৈ উৎসাহিত কৰা, ছবি আঁকিবলৈ দিয়া, প্ৰকৃতিৰ সৈতে পৰিচয় কৰোৱা আৰু খেল-ধেমালিত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ সুযোগ প্ৰদান কৰাটো অভিভাৱকৰ অন্যতম দায়িত্ব। লগতে শিশুৰ বয়স আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি পৰ্দা ব্যৱহাৰৰ সুস্থ নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰা উচিত। পিতৃ-মাতৃয়ে নিজেও প্ৰযুক্তিৰ সংযত ব্যৱহাৰৰ আদৰ্শ দেখুৱাব লাগিব। কাৰণ শিশুৱে কেৱল কথাৰ পৰা নহয়, পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ আচৰণৰ পৰাও জীৱনৰ শিক্ষা লাভ কৰে। শিশুক মূল্যৱান উপহাৰ দিয়াতকৈ শিশুৰ সৈতে মূল্যৱান সময় অতিবাহিত কৰাটো অধিক অৰ্থপূৰ্ণ।
শিশুৰ শৈশৱ সুৰক্ষিত কৰি ৰখাটো কেৱল পিতৃ-মাতৃ বা শিক্ষকৰ দায়িত্ব নহয়; ই সমগ্ৰ সমাজৰ এক সামূহিক দায়িত্ব। চৰকাৰ, শিক্ষানুষ্ঠান, সামাজিক সংগঠন, সংবাদ মাধ্যম আৰু পৰিয়াল—সকলোৱে শিশুৰ সুস্থ বিকাশৰ বাবে এক ইতিবাচক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব লাগিব। বিদ্যালয়সমূহত প্ৰযুক্তিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ শিক্ষা, ক্ৰীড়া, সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচী, সাহিত্য চৰ্চা আৰু সৃষ্টিশীল কৰ্মৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিব লাগে। শিশুক কেৱল প্ৰতিযোগিতাৰ দৌৰত আগুৱাই নিয়াৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকৰ স্বকীয় প্ৰতিভা, আগ্ৰহ আৰু অনুভূতিকো সন্মান জনাব লাগে। প্ৰতিটো শিশুৰ নিজস্ব চিন্তাধাৰা, নিজস্ব সপোন আৰু নিজস্ব বিকাশৰ গতি আছে। সেই স্বকীয়তাক স্বীকাৰ কৰাই হৈছে প্ৰকৃত শিশুকেন্দ্ৰিক শিক্ষা আৰু মানৱীয় সমাজ গঢ়াৰ প্ৰথম চৰ্ত। আমি এনে এখন পৃথিৱী নিৰ্মাণ কৰিব লাগিব, য’ত বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতি আৰু মানৱীয় মূল্যবোধ পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক হ’ব, প্ৰতিযোগিতাৰ মাজতো সহযোগিতাৰ স্থান থাকিব আৰু যান্ত্ৰিকতাৰ মাজতো শিশুৰ হাঁহি, কল্পনা আৰু স্বাধীনতাৰ অস্তিত্ব অক্ষুণ্ণ থাকিব।
‘শিশু বনাম যান্ত্ৰিকতা’ হৈছে আধুনিক সভ্যতাৰ এক গভীৰ সামাজিক, শৈক্ষিক আৰু দাৰ্শনিক প্ৰত্যাহ্বান। ইয়াত মূল সংঘাত প্ৰযুক্তি আৰু শিশুৰ মাজত নহয়; বৰং প্ৰযুক্তিৰ অনিয়ন্ত্ৰিত ব্যৱহাৰ আৰু শিশুৰ স্বাভাৱিক মানৱীয় বিকাশৰ মাজত। যন্ত্ৰৰ আৱিষ্কাৰ মানুহৰ মংগলৰ বাবে, মানুহক যন্ত্ৰৰ অধীনস্থ কৰি তোলাৰ বাবে নহয়। সেয়েহে শিশুক প্ৰযুক্তিৰ পৰা আঁতৰাই ৰখাৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰযুক্তিৰ সঠিক, সচেতন আৰু দায়িত্বশীল ব্যৱহাৰৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰিব লাগিব। শিশুৰ হাতত আধুনিক প্ৰযুক্তি থাকক, কিন্তু হৃদয়ত থাকক মানৱীয়তা; মগজুত থাকক বিজ্ঞানৰ জ্ঞান, কিন্তু মনত থাকক প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি ভালপোৱা; জীৱনত থাকক আধুনিকতাৰ গতি, কিন্তু শৈশৱত থাকক হাঁহি, আনন্দ, স্বাধীনতা আৰু কল্পনাৰ অসীম বিস্তৃতি। কাৰণ এখন সমাজৰ প্ৰকৃত উন্নতি কেৱল উন্নত যন্ত্ৰ, বিশাল অট্টালিকা বা প্ৰযুক্তিগত সফলতাৰে জুখিব নোৱাৰি; সেই সমাজৰ শিশুসকল কিমান সুস্থ, স্বাধীন, সৃষ্টিশীল, সুখী আৰু মানৱীয় গুণেৰে সমৃদ্ধ, তাৰ দ্বাৰাহে সভ্যতাৰ প্ৰকৃত পৰিচয় নিৰ্ণয় হয়।