অজন্তা আৰু ইলোৰাৰ চিত্ৰশিল্প – এক চমু আলোকপাত
মনোৰঞ্জন বৰা
গোলাঘাট, দেৰগাঁও
ভাৰতবৰ্ষ এখন প্ৰাচীন সভ্যতা, সংস্কৃতি আৰু ঐতিহ্যৰে সমৃদ্ধ দেশ। ভাৰতীয় শিল্পকলাই প্ৰাচীন কালৰ পৰাই বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ মানুহক আকৰ্ষণ কৰি আহিছে। ভাৰতৰ স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য আৰু চিত্ৰশিল্পৰ ইতিহাসত অজন্তা আৰু ইলোৰাৰ গুহাসমূহে এক বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰি আছে। এই দুয়োটা স্থান কেৱল ভাৰতীয় শিল্পকলাৰ উৎকৃষ্ট নিদৰ্শনেই নহয়, বৰঞ্চ ভাৰতৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস, সামাজিক জীৱন, সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা আৰু আধ্যাত্মিক চিন্তাধাৰাৰো এক জীৱন্ত প্ৰতিফলন। অজন্তা আৰু ইলোৰাৰ গুহাচিত্ৰসমূহে প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিল্পীসকলৰ অসাধাৰণ প্ৰতিভা, কল্পনাশক্তি, কাৰিকৰী দক্ষতা আৰু সৌন্দৰ্যবোধৰ পৰিচয় দিয়ে। এই চিত্ৰসমূহত মানুহৰ জীৱন, প্ৰকৃতি, জীৱ-জন্তু, ৰাজকীয় পৰিৱেশ, ধৰ্মীয় কাহিনী আৰু আধ্যাত্মিক আদৰ্শ সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। সেয়েহে অজন্তা আৰু ইলোৰাৰ চিত্ৰশিল্প ভাৰতীয় শিল্প-ঐতিহ্যৰ এক অমূল্য সম্পদ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।
অজন্তা ভাৰতৰ মহাৰাষ্ট্ৰ ৰাজ্যৰ ঔৰংগাবাদ অঞ্চলৰ ওচৰত অৱস্থিত এক বিখ্যাত ঐতিহাসিক স্থান। অজন্তাৰ গুহাসমূহ ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ দৰে এটা পাহাৰৰ গাত খোদিত কৰা হৈছে। এই গুহাসমূহ প্ৰাচীন ভাৰতীয় বৌদ্ধ ধৰ্ম, স্থাপত্য আৰু চিত্ৰশিল্পৰ উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন। অজন্তাত মুঠ ৩০টা গুহা আছে বুলি সাধাৰণতে উল্লেখ কৰা হয়। এই গুহাসমূহৰ নিৰ্মাণ আৰু সজ্জাৰ কাম বিভিন্ন সময়ত সম্পন্ন হৈছিল। প্ৰধানকৈ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চম-ষষ্ঠ শতিকালৈকে ইয়াত শিল্পকলাৰ বিকাশ ঘটিছিল। অজন্তাৰ গুহাসমূহ বৌদ্ধ ভিক্ষুসকলৰ উপাসনা, ধ্যান আৰু বাসস্থান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ১৮১৯ চনত এজন ব্ৰিটিছ বিষয়া জন স্মিথে চিকাৰ কৰিবলৈ যাওঁতে অজন্তাৰ গুহাসমূহ পুনৰ আৱিষ্কাৰ কৰে বুলি ইতিহাসত উল্লেখ পোৱা যায়। ইয়াৰ পিছত অজন্তাৰ শিল্পকলাৰ বিষয়ে দেশ-বিদেশৰ গৱেষক আৰু শিল্পপ্ৰেমীসকলৰ মাজত ব্যাপক আগ্ৰহৰ সৃষ্টি হয়। অজন্তাৰ চিত্ৰশিল্পৰ প্ৰধান বিষয়বস্তু হৈছে বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু গৌতম বুদ্ধৰ জীৱন। ইয়াৰ উপৰি বুদ্ধৰ পূৰ্বজন্মৰ কাহিনী, অৰ্থাৎ জাতক কাহিনীসমূহো চিত্ৰৰ মাধ্যমেৰে প্ৰকাশ কৰা হৈছে। এই চিত্ৰসমূহত বুদ্ধৰ জন্ম, জীৱনৰ বিভিন্ন ঘটনা, তেওঁৰ ত্যাগ, জ্ঞান লাভ আৰু মানৱকল্যাণৰ আদৰ্শৰ প্ৰতিফলন দেখা যায়। জাতক কাহিনীৰ জৰিয়তে দয়া, কৰুণা, সত্যবাদিতা, ত্যাগ, ক্ষমা আৰু পৰোপকাৰৰ দৰে মানৱীয় গুণসমূহ প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
অজন্তাৰ চিত্ৰসমূহত কেৱল ধৰ্মীয় বিষয়েই নহয়, প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজৰ দৈনন্দিন জীৱনৰো বহুতো দিশ প্ৰতিফলিত হৈছে। ৰজা-মহাৰজা, ৰাজপৰিয়াল, সাধাৰণ মানুহ, নাৰী-পুৰুষ, নৃত্যশিল্পী, সংগীতজ্ঞ আৰু বিভিন্ন জীৱ-জন্তুৰ ছবি ইয়াত দেখা যায়। এইবোৰৰ পৰা সেই সময়ৰ সাজ-পোছাক, অলংকাৰ, ৰাজকীয় জীৱন, সামাজিক ৰীতি-নীতি আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱেশৰ বিষয়ে বহু কথা জানিব পাৰি। অজন্তাৰ চিত্ৰসমূহত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ আদৰ্শ আৰু বুদ্ধৰ জীৱনৰ বিভিন্ন ঘটনা সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। জাতক কাহিনীৰ জৰিয়তে নৈতিক শিক্ষা প্ৰদান কৰাটো এই চিত্ৰসমূহৰ অন্যতম উদ্দেশ্য আছিল। অজন্তাৰ চিত্ৰশিল্পত ৰেখাৰ ব্যৱহাৰ অতি নিপুণ। মানুহৰ মুখমণ্ডল, চকু, হাত-ভৰি আৰু শৰীৰৰ ভংগিমা সূক্ষ্ম ৰেখাৰে অংকন কৰা হৈছে। ৰেখাৰ সহায়ত চৰিত্ৰসমূহৰ মনৰ অনুভূতি আৰু আৱেগ প্ৰকাশ কৰা হৈছে। অজন্তাৰ শিল্পীসকলে প্ৰাকৃতিক উৎসৰ পৰা লাভ কৰা বিভিন্ন ৰং ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ৰঙা, হালধীয়া, সেউজীয়া, নীলা, মুগা আৰু বগা আদি ৰঙৰ ব্যৱহাৰে চিত্ৰসমূহক জীৱন্ত আৰু আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিছে। অজন্তাৰ চিত্ৰসমূহৰ অন্যতম বিশেষত্ব হৈছে মুখমণ্ডলৰ অভিব্যক্তি। মানুহৰ চকু, ওঁঠ আৰু মুখৰ ভংগিমাৰ জৰিয়তে শান্তি, দুখ, আনন্দ, কৰুণা আৰু গভীৰ চিন্তাৰ অনুভূতি প্ৰকাশ কৰা হৈছে। অজন্তাৰ চিত্ৰসমূহত গছ-গছনি, ফুল, চৰাই, জীৱ-জন্তু আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ সুন্দৰ চিত্ৰায়ণ দেখা যায়। প্ৰকৃতিৰ সৈতে মানুহৰ সম্পৰ্কও ইয়াত প্ৰকাশ পাইছে। অজন্তাৰ শিল্পীসকলে মানুহৰ মনৰ অনুভূতি প্ৰকাশ কৰাত বিশেষ দক্ষতা দেখুৱাইছিল। চৰিত্ৰসমূহৰ মুখমণ্ডল আৰু শৰীৰৰ ভংগিমাৰ জৰিয়তে মানৱীয় অনুভূতিসমূহ স্বাভাৱিকভাৱে ফুটাই তোলা হৈছে। অজন্তাৰ চিত্ৰশিল্পৰ ভিতৰত পদ্মপাণি বোধিসত্ত্বৰ চিত্ৰ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। এই চিত্ৰত পদ্মফুল ধাৰণ কৰা বোধিসত্ত্বৰ শান্ত, কোমল আৰু কৰুণাময় ৰূপ প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰ সূক্ষ্ম ৰেখা, ৰঙৰ ব্যৱহাৰ আৰু মুখমণ্ডলৰ অভিব্যক্তিয়ে প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিল্পীসকলৰ অসাধাৰণ প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিয়ে। ইয়াৰ উপৰি বজ্ৰপাণি বোধিসত্ত্বৰ চিত্ৰও বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। এই চিত্ৰসমূহত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ আধ্যাত্মিক আদৰ্শ আৰু শিল্পীৰ কৌশলৰ সুন্দৰ সমন্বয় ঘটিছে। অজন্তাৰ চিত্ৰসমূহে প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজৰ জীৱনধাৰা, ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ বিষয়ে মূল্যৱান তথ্য প্ৰদান কৰে।
ইলোৰা ভাৰতৰ মহাৰাষ্ট্ৰ ৰাজ্যত অৱস্থিত এক বিশ্ববিখ্যাত ঐতিহাসিক আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থান। ইয়াত পাহাৰৰ কঠিন শিল কাটি বহুতো গুহা, মন্দিৰ আৰু ধৰ্মীয় স্থাপত্য নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইলোৰাৰ গুহাসমূহ প্ৰাচীন ভাৰতৰ স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য আৰু চিত্ৰকলাৰ বিকাশৰ এক উল্লেখযোগ্য নিদৰ্শন।
ইলোৰাত মুঠ ৩৪টা গুহা আছে। এই গুহাসমূহৰ ভিতৰত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ১২টা, হিন্দু ধৰ্মৰ ১৭টা আৰু জৈন ধৰ্মৰ ৫টা গুহা আছে। এই গুহাসমূহ প্ৰধানকৈ খ্ৰীষ্টীয় ষষ্ঠ শতিকাৰ পৰা দশম শতিকাৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইলোৰাৰ বিশেষত্ব হৈছে ইয়াত বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন ধৰ্মৰ স্থাপত্য আৰু শিল্পকলাৰ নিদৰ্শন একেটা অঞ্চলতে পোৱা যায়। ই প্ৰাচীন ভাৰতৰ ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্য আৰু সাংস্কৃতিক সহাৱস্থানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ। ইলোৰাৰ চিত্ৰশিল্পত ধৰ্মীয় কাহিনী আৰু দেৱ-দেৱীৰ বিভিন্ন ৰূপৰ প্ৰাধান্য দেখা যায়। ইয়াৰ চিত্ৰসমূহত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বোধিসত্ত্ব, হিন্দু ধৰ্মৰ শিৱ, পাৰ্বতী, বিষ্ণু আৰু অন্যান্য দেৱ-দেৱীৰ বিভিন্ন ৰূপৰ চিত্ৰায়ণ কৰা হৈছে। জৈন ধৰ্মৰ গুহাসমূহতো ধৰ্মীয় আদৰ্শৰ সৈতে জড়িত শিল্পকলাৰ নিদৰ্শন পোৱা যায় । ইলোৰাৰ বিখ্যাত কৈলাস মন্দিৰ মূলতঃ শিলত খোদিত স্থাপত্য আৰু ভাস্কৰ্যৰ বাবে বিশেষভাৱে পৰিচিত। ইয়াৰ দেৱাল আৰু বিভিন্ন অংশত পৌৰাণিক কাহিনী, দেৱ-দেৱীৰ ৰূপ আৰু ধৰ্মীয় বিষয়বস্তুৰ সুন্দৰ উপস্থাপন দেখা যায়।
অৱশ্যে ইলোৰাৰ ক্ষেত্ৰত এটা কথা মনত ৰখা প্ৰয়োজন যে ইয়াৰ প্ৰধান শিল্প-ঐতিহ্য হৈছে স্থাপত্য আৰু ভাস্কৰ্য। অজন্তাৰ দৰে বিস্তৃত আৰু সুসংৰক্ষিত গুহাচিত্ৰৰ বাবে ইলোৰা সমানভাৱে বিখ্যাত নহয়। তথাপি ইলোৰাৰ কিছুমান গুহাত চিত্ৰকলাৰ অৱশিষ্ট আৰু ৰঙৰ ব্যৱহাৰৰ নিদৰ্শন পোৱা যায়। ইলোৰাৰ শিল্পকলাৰ এক উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন ধৰ্মৰ নিদৰ্শনৰ সহাৱস্থান। ইয়াৰ ফলত প্ৰাচীন ভাৰতৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যৰ পৰিচয় পোৱা যায়। ইলোৰাৰ শিল্পকলাত চিত্ৰশিল্প, ভাস্কৰ্য আৰু স্থাপত্যৰ মাজত এক সুন্দৰ সমন্বয় দেখা যায়। গুহাৰ দেৱাল, স্তম্ভ আৰু মন্দিৰৰ বিভিন্ন অংশত ধৰ্মীয় কাহিনী আৰু পৌৰাণিক ঘটনাসমূহ উপস্থাপন কৰা হৈছে। ইলোৰাৰ শিল্পকলাত ৰামায়ণ, মহাভাৰত আৰু বিভিন্ন হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনীৰ সৈতে জড়িত দৃশ্যৰ প্ৰাধান্য দেখা যায়। এইবোৰৰ জৰিয়তে ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু সাংস্কৃতিক আদৰ্শ প্ৰকাশ পাইছে। কঠিন শিল কাটি গুহা আৰু মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰাটো প্ৰাচীন শিল্পীসকলৰ অসাধাৰণ কাৰিকৰী দক্ষতাৰ পৰিচায়ক। শিলৰ ওপৰত সূক্ষ্ম কাৰুকাৰ্য সৃষ্টি কৰি তেওঁলোকে শিল্পকলাক এক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল। ইলোৰাৰ শিল্পকলাত ধৰ্মীয় বিশ্বাস, ভক্তি, ধ্যান আৰু আধ্যাত্মিক চিন্তাধাৰাৰ প্ৰকাশ ঘটিছে। ইয়াৰ গুহা আৰু মন্দিৰসমূহে প্ৰাচীন ভাৰতীয় মানুহৰ ধৰ্মীয় জীৱনৰ পৰিচয় দিয়ে। ইলোৰাৰ গুহাসমূহে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ বহুত্ববাদী চৰিত্ৰ প্ৰকাশ কৰে। বিভিন্ন ধৰ্মৰ শিল্পকলাই একেটা স্থানতে স্থান লাভ কৰাটো প্ৰাচীন ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক ইতিহাসৰ এক উল্লেখযোগ্য দিশ। ইলোৰাৰ কৈলাস মন্দিৰ ইয়াৰ শিল্প-ঐতিহ্যৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শন। এই মন্দিৰটো শিল কাটি এককভাৱে নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য আৰু কাৰুকাৰ্যই প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিল্পীসকলৰ অসাধাৰণ প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিয়ে।
কৈলাস মন্দিৰত শিৱৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন পৌৰাণিক কাহিনী আৰু ধৰ্মীয় দৃশ্যৰ চিত্ৰায়ণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভাস্কৰ্যসমূহৰ মাজত মানৱদেহৰ গঠন, শৰীৰৰ ভংগিমা আৰু চৰিত্ৰৰ অভিব্যক্তি অতি সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। মন্দিৰটোৱে ভাৰতীয় শিল্পকলাৰ ইতিহাসত এক বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰি আছে।
অজন্তা আৰু ইলোৰা দুয়োটা স্থানেই ভাৰতীয় শিল্প-ঐতিহ্যৰ অমূল্য সম্পদ। অৱশ্যে এই দুয়োটা স্থানৰ শিল্পকলাৰ মাজত কিছুমান সাদৃশ্য আৰু পাৰ্থক্য দেখা যায়। প্ৰথমতে, অজন্তাৰ চিত্ৰশিল্পত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ অধিক স্পষ্ট। ইয়াৰ চিত্ৰসমূহত গৌতম বুদ্ধৰ জীৱন, জাতক কাহিনী আৰু মানৱীয় গুণৰ প্ৰকাশ ঘটিছে। আনহাতে, ইলোৰাৰ শিল্পকলাত বৌদ্ধ, হিন্দু আৰু জৈন ধৰ্মৰ নিদৰ্শন পোৱা যায়। ইয়াৰ শিল্পীসকলে ৰেখা, ৰং, মুখমণ্ডলৰ অভিব্যক্তি আৰু মানৱদেহৰ গঠনৰ জৰিয়তে জীৱন্ত চিত্ৰ সৃষ্টি কৰিছিল। ইলোৰা বিশেষকৈ শিলত খোদিত স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য আৰু কৈলাস মন্দিৰৰ বাবে বিখ্যাত। তৃতীয়তে, অজন্তাৰ চিত্ৰসমূহত প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজৰ দৈনন্দিন জীৱন, ৰাজকীয় পৰিৱেশ আৰু প্ৰকৃতিৰ সুন্দৰ প্ৰতিফলন দেখা যায়। ইলোৰাৰ শিল্পকলাত ধৰ্মীয় কাহিনী, পৌৰাণিক ঘটনা আৰু দেৱ-দেৱীৰ বিভিন্ন ৰূপৰ প্ৰাধান্য অধিক। চতুৰ্থতে, দুয়োটা স্থানৰ শিল্পকলাতে প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিল্পীসকলৰ সৃষ্টিশীলতা, কাৰিকৰী দক্ষতা আৰু ধৰ্মীয় অনুভূতিৰ প্ৰকাশ ঘটিছে। দুয়োটা স্থানেই ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ বিকাশ আৰু ঐতিহাসিক পৰম্পৰা বুজিবলৈ বিশেষভাৱে সহায় কৰে।
অজন্তা আৰু ইলোৰাৰ গুহাসমূহৰ গুৰুত্ব কেৱল শিল্পকলাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। এই স্থানসমূহে প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাস, ধৰ্ম, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে বহু মূল্যৱান তথ্য প্ৰদান কৰে। প্ৰথমতে, এই গুহাসমূহে প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিল্পীসকলৰ অসাধাৰণ প্ৰতিভা আৰু কাৰিকৰী দক্ষতাৰ পৰিচয় দিয়ে। সীমিত সা-সুবিধাৰ মাজতো তেওঁলোকে যি সুন্দৰ শিল্পকৰ্ম সৃষ্টি কৰিছিল, সেয়া আজিও বিস্ময়কৰ। দ্বিতীয়তে, এই স্থানসমূহৰ চিত্ৰ আৰু ভাস্কৰ্যৰ পৰা প্ৰাচীন ভাৰতৰ সাজ-পোছাক, অলংকাৰ, সামাজিক ৰীতি-নীতি, ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু জীৱনধাৰাৰ বিষয়ে জানিব পাৰি। তৃতীয়তে, অজন্তা আৰু ইলোৰাই ভাৰতীয় পৰ্যটন আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছে। এই দুয়োটা স্থানকে ইউনেস্কোৱে বিশ্ব ঐতিহ্যক্ষেত্ৰ হিচাপে স্বীকৃতি প্ৰদান কৰিছে। ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ গৱেষক, ইতিহাসবিদ, শিল্পী আৰু পৰ্যটকসকলৰ মাজত এই স্থানসমূহৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পাইছে। চতুৰ্থতে, এই শিল্পকৰ্মসমূহে ভাৰতৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ বৈচিত্ৰ্য আৰু ঐতিহাসিক বিকাশৰ বিষয়ে জ্ঞান প্ৰদান কৰে। বিশেষকৈ ইলোৰাৰ বিভিন্ন ধৰ্মৰ গুহাসমূহে সাংস্কৃতিক সহাৱস্থানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নিদৰ্শন দাঙি ধৰে ।সেয়েহে অজন্তা আৰু ইলোৰাৰ শিল্প-ঐতিহ্য সংৰক্ষণ কৰাটো আমাৰ সকলোৰে দায়িত্ব। এই অমূল্য সম্পদসমূহৰ সঠিক সংৰক্ষণ আৰু অধ্যয়নৰ জৰিয়তে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মক ভাৰতীয় শিল্পকলাৰ গৌৰৱময় ইতিহাসৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিব পাৰি।
অজন্তা আৰু ইলোৰাৰ শিল্পকলাই ভাৰতীয় সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিৰ গৌৰৱময় অধ্যায় প্ৰতিফলিত কৰে। অজন্তাৰ গুহাচিত্ৰসমূহে ৰং, ৰেখা, মানৱীয় অনুভূতি আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ আদৰ্শৰ এক অপূৰ্ব সমন্বয় দাঙি ধৰে। আনহাতে, ইলোৰাৰ গুহাসমূহে স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য আৰু বিভিন্ন ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ সমৃদ্ধ নিদৰ্শন দাঙি ধৰে।
এই দুয়োটা স্থানৰ শিল্পকৰ্মই প্ৰমাণ কৰে যে প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিল্পীসকলৰ প্ৰতিভা আৰু সৃষ্টিশীলতা অসাধাৰণ আছিল। তেওঁলোকে শিল আৰু ৰঙৰ সহায়ত এনে শিল্পকৰ্ম সৃষ্টি কৰি গৈছে, যিবোৰে যুগ যুগ ধৰি মানুহৰ মনত বিস্ময় আৰু সৌন্দৰ্যবোধৰ সৃষ্টি কৰি আহিছে।
অজন্তা আৰু ইলোৰা কেৱল অতীতৰ স্মৃতিচিহ্ন নহয়; এইবোৰ ভাৰতীয় জাতীয় ঐতিহ্য, সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু শিল্পকলাৰ অমূল্য সম্পদ। সেয়েহে এই ঐতিহ্যসমূহৰ সংৰক্ষণ, অধ্যয়ন আৰু প্ৰচাৰ কৰাটো আমাৰ নৈতিক দায়িত্ব। এই শিল্পকলাৰ মাজেৰে আমি আমাৰ অতীতক জানিব পাৰোঁ, বৰ্তমানক সমৃদ্ধ কৰিব পাৰোঁ আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে এক মূল্যৱান সাংস্কৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণ কৰি ৰাখিব পাৰোঁ।