আৰ্জেন্টিনাৰ সাগৰ শুকোৱা: সত্য নে অপপ্ৰচাৰ ?
প্ৰেম বৈষ্ণৱ,বিহালী, বিশ্বনাথ
মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাসত প্ৰকৃতি সদায়েই এক বিস্ময় আৰু শংকাৰ উৎস হৈ আহিছে। আজিৰ যুগটো তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ যুগ যদিও, ইয়াৰ বিপৰীতে এক অতি বিপজ্জনক প্ৰৱণতাৰ সৃষ্টি হৈছে – সেয়া হ’ল মিছা তথ্যৰ দ্ৰুত প্ৰসাৰ। শেহতীয়াকৈ সামাজিক মাধ্যমত আৰ্জেন্টিনাৰ উপকূলৰ সাগৰৰ পানী হঠাৎ নাইকিয়া হৈ যোৱা বুলি প্ৰচাৰিত হোৱা ভিডিঅ’বোৰে বিশ্বজুৰি এক কাল্পনিক আতংকৰ সৃষ্টি কৰিছে। এই পৰিঘটনাটো প্ৰকৃততে কি? ই কিমানদূৰ বৈজ্ঞানিক? আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা – কেৱল ভিউজ বা টকা উপাৰ্জনৰ স্বাৰ্থত এনে মিছা বাতৰি বিয়পোৱাৰ মানসিকতা কেনেকৈ আমাৰ সমাজৰ বাবে এক ক্ৰনিক ব্যাধি হৈ পৰিছে? এই পৰ্যালোচনাত আমি কেৱল আৰ্জেন্টিনাৰ এই প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাটোৰ বৈজ্ঞানিক কাৰণসমূহ আৰু ইয়াৰ আঁৰত থকা অশুভ ব্যৱসায়িক মানসিকতা আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি আমাৰ দায়িত্বহীনতাকো গভীৰভাৱে বিশ্লেষণ কৰিবলৈ প্ৰয়াস কৰিম।
ভাইৰেল ভিডিঅ’ৰ আঁৰৰ সত্য: বিজ্ঞান নে কেৱল এক প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনা? :- সামাজিক মাধ্যমত যি দৃশ্য প্ৰচাৰিত হৈছে, তাত সাগৰৰ উপকূলৰ বহু দূৰলৈকে পানী নোহোৱা হৈ তলিখন শুকান দেখা গৈছে। সাধাৰণ দৃষ্টিত এয়া অতি ভয়াৱহ যেন লাগে, কিন্তু ইয়াৰ আঁৰৰ বিজ্ঞান অতি সৰল। পৃথিৱীৰ সাগৰ-মহাসাগৰসমূহত জোৱাৰ-ভাটা এক চিৰন্তন প্ৰক্ৰিয়া। চন্দ্ৰৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি আৰু পৃথিৱীৰ নিজ কক্ষপথত ঘূৰ্ণনৰ ফলত সাগৰৰ পানীৰ স্তৰ উঠা-নমা কৰে। কিন্তু কেতিয়াবা এনে পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হয় যে সাগৰৰ পানী স্বাভাৱিকভাৱে যিমানদূৰ লৈকে আঁতৰিব লাগিছিল, তাতোকৈ বহুগুণ বেছি আঁতৰি যায়। ইয়াক ‘ৰিডিউচড টাইড’ বা ঋণাত্মক জোৱাৰ বুলি কোৱা হয়। বিশেষকৈ আৰ্জেন্টিনাৰ দৰে উপকূলীয় অঞ্চলত প্ৰবলবেগী বতাহে পানীৰ ওপৰত এক প্ৰচণ্ড চাপ সৃষ্টি কৰে। যদি বতাহ সাগৰৰ পৰা উপকূলৰ বিপৰীত দিশত বলি থাকে, তেতিয়া ই সাগৰৰ উপৰিভাগৰ পানীখিনিক উপকূলৰ পৰা ঠেলি সাগৰৰ গভীৰলৈ লৈ যায়। ফলত উপকূলত পানীৰ স্তৰ তেনেই কমি যায়। এই ঘটনাটো প্ৰকৃতিৰ এক চৰিত্ৰৰ অংশহে, কোনো ধৰণৰ প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ আগজাননী নহয়। প্ৰতিবছৰে পৃথিৱীৰ ভিন্ন উপকূলীয় অঞ্চলত এনে পৰিঘটনা ঘটে, কিন্তু আজিৰ ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ যুগত ইয়াক নাটকীয়ভাৱে উপস্থাপন কৰি মানুহক বিভ্ৰান্ত কৰা হৈছে।
সামাজিক মাধ্যমৰ অপপ্ৰচাৰ আৰু ভিউজৰ মানসিকতা :- সামাজিক মাধ্যম বিশেষকৈ ফেচবুকৰ দৰে প্লেটফৰ্মত আজিৰ দিনত ‘ভিউ ক্ৰেজ’ (View Craze) এক জটিল মানসিক বিকাৰলৈ পৰিণত হৈছে। যিকোনো বাতৰিকে অতিৰঞ্জিত কৰি উপস্থাপন কৰিলে বেছি মানুহে চায়, লাইক দিয়ে আৰু শ্বেয়াৰ কৰে। এই শ্বেয়াৰৰ সংখ্যাই অৰ্থনৈতিক উপাৰ্জনৰ পথ মুকলি কৰে। এনে ভিউজৰ বাবে মানুহে প্ৰকৃতিৰ দৰে এক পৱিত্ৰ আৰু স্পৰ্শকাতৰ বিষয়কো ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ দ্বিধাবোধ নকৰে। আৰ্জেন্টিনাৰ এই ভিডিঅ’টোৰ লগত মিছা কেপচন লগাই প্ৰচাৰ কৰাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে মানুহৰ ভয়ক ব্যৱসায় কৰা। মানুহক ভয় খুৱাব পাৰিলে তেওঁলোকে সজাগ হোৱাৰ নামত সেই ভিডিঅ’টো আন দহজনলৈ শ্বেয়াৰ কৰে, যিয়ে এনে মিছা বাতৰিৰ আয়ুস বৃদ্ধি কৰে। এই যে টকা উপাৰ্জনৰ বাবে মিছা তথ্য প্ৰচাৰ কৰা, আচলতে ই নৈতিকতাৰ চৰম স্খলন। এখন দায়িত্বশীল সমাজত এনে কাম কেতিয়াও গৰিহণাযোগ্য নহয়। ভিউজ আৰু টকাৰ বাবে মানুহে যিকোনো পৰ্যায়লৈ যাব পাৰে, সেয়া আমি এই ঘটনাটোত দেখিছোঁ। ইয়াৰ দ্বাৰা সাধাৰণ মানুহৰ বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰাক ধংস কৰা হৈছে আৰু সমাজত এক অন্ধবিশ্বাসৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা হৈছে।
জোৱাৰ-ভাটা: প্ৰকৃতিৰ এক জটিল কিন্তু নিয়মীয়া প্ৰক্ৰিয়া :- জোৱাৰ-ভাটা শব্দটো শুনিবলৈ সহজ হ’লেও ইয়াৰ আঁৰত লুকাই আছে মহাজাগতিক প্ৰভাৱ। চন্দ্ৰ পৃথিৱীৰ ওচৰলৈ আহিলে তাৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ফলত সাগৰৰ পানী ফুলি উঠে, যাক আমি ‘জোৱাৰ’ বুলি কওঁ। ঠিক তাৰ বিপৰীত অৱস্থাত পানী নামি যায়, যাক আমি ‘ভাটা’ বুলি কওঁ। কিন্তু ই কেৱল চন্দ্ৰৰ আকৰ্ষণতে সীমাবদ্ধ নহয়। পৃথিৱীৰ আহ্নিক গতি, অৱস্থান আৰু সামুদ্ৰিক প্ৰবাহৰ উপৰি বতাহৰ গতিয়েও ইয়াত বিশেষ ভূমিকা লয়। আৰ্জেন্টিনাৰ ঘটনাটোত বতাহে কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলাইছে, সেয়া আমি বুজি পোৱা উচিত। সাগৰৰ গভীৰতা, উপকূলৰ আকৃতি আৰু প্ৰবাহৰ গতিয়েই নিৰ্ধাৰণ কৰে জোৱাৰৰ উচ্চতা। বিজ্ঞানীসকলে বছৰৰ পাছত বছৰ ধৰি এই জোৱাৰ-ভাটাৰ হিচাপ কৰি আহে। তেওঁলোকৰ এই গাণিতিক সূত্ৰবোৰক আওকাণ কৰি আজিকালিৰ এচাম ব্ল’গাৰে নিজাকৈ একোটা কাল্পনিক কাহিনী সাজি লয়। জোৱাৰ-ভাটা হ’ল পৃথিৱীৰ শৰীৰৰ হৃদস্পন্দনৰ দৰে। যেনেকৈ আমাৰ উশাহ-নিশাহ চলি থাকে, সাগৰৰ পানীও তেনেকৈ অবিৰতভাৱে অহা-যোৱা কৰি থাকে। এই ছন্দত বাধা পৰিলেহে বিপদ আহে, কিন্তু সাগৰৰ তলি উদঙাই দিয়াৰ মানেই সাগৰ নোহোৱা হোৱা নহয়।
জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰকৃত শংকা আৰু ভুৱা বাতৰিৰ ব্যৱধান :- আমি যদি সঁচাকৈয়ে প্ৰকৃতিৰ বাবে উদ্বিগ্ন, তেন্তে আমি আৰ্জেন্টিনাৰ এই ভুৱা ভিডিঅ’তকৈ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়বোৰত চকু দিয়া উচিত। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলাৰ বাবে সাগৰৰ জলপৃষ্ঠৰ উচ্চতা বাঢ়িছে। এইটো এক বৈজ্ঞানিক সত্য। প্ৰতি বছৰে সমূদ্ৰত লুণীয়া পানীৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত উপকূলীয় প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ অস্তিত্ব বিপন্ন হৈছে। আমাৰ অসমৰ বানপানীৰ কথাই যদি ধৰোঁ, জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বাবেই আজিকালি বৰষুণৰ চৰিত্ৰ সলনি হৈছে। অপ্ৰত্যাশিত ধাৰাসাৰ বৰষুণৰ বাবে নদীৰ পাৰ ভাঙিছে। ইয়াৰ বিপৰীতে, সাগৰ শুকাই যোৱা বুলি মিছা খবৰ প্ৰচাৰ কৰিলে প্ৰকৃত জলবায়ু সমস্যাৰ পৰা মানুহৰ দৃষ্টি আঁতৰি যায়। আমি আমাৰ অৰ্থহীন ভয়ৰ বাবে এটা কৃত্ৰিম সংকট সৃষ্টি কৰিছোঁ, যিয়ে আচলতে গুৰুতৰ সমস্যাবোৰক লঘু কৰি পেলায়। সমাজত সজাগতা সৃষ্টি কৰাৰ ঠাইত এনে অপপ্ৰচাৰে কেৱল নিৰাশাহে জন্ম দিয়ে।
নৈতিক দায়িত্ব আৰু সমাজৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতা :- এখন সমাজত বাতৰিৰ অৰ্থ হ’ল সত্যতা। ফেচবুকৰ দৰে মাধ্যম আজি জ্ঞানৰ ভঁৰাল হোৱাৰ বিপৰীতে বিভ্ৰান্তিৰ আস্থান হৈ পৰিছে। ভিউজৰ বাবে মানুহে নিজৰ বিবেক বিক্ৰী কৰাটো সমাজৰ বাবে অশুভ লক্ষণ। যদি আমি আচলতে সমাজক আগুৱাই নিব বিচাৰোঁ, তেন্তে এনে ধৰণৰ মিছা খবৰ বিয়পোৱা সকলক আমি গৰিহণা দিব লাগিব। কোনো ভিডিঅ’ যদি চাবলৈ অস্বাভাৱিক লাগে, তেন্তে তেওঁৰ সত্যতা পৰীক্ষা কৰা (Fact-check) আমাৰ প্ৰাথমিক কৰ্তব্য। আমি আমাৰ সন্তানসকলক কি শিকাইছোঁ? আমি তেওঁলোকক সত্যৰ পথত চলাবলৈ শিকাইছোঁ নে অন্ধভাৱে ভাইৰেল হোৱা খবৰবোৰক বিশ্বাস কৰিবলৈ? টকা উপাৰ্জনৰ নামত মিছা প্ৰচাৰ কৰাটো হৈছে এক প্ৰকাৰৰ বৌদ্ধিক প্ৰবঞ্চনা। এই প্ৰবঞ্চনাৰ পৰা সমাজক বচাবলৈ আমি একত্ৰিত হ’ব লাগিব।
আৰ্জেন্টিনাৰ সাগৰ শুকাই যোৱাৰ খবৰটো এটা মিছা প্ৰচাৰৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। ই আমাক শিকাইছে যে প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি আমাৰ জ্ঞান কিমান সীমিত আৰু আমাৰ বিবেকক কিমান সহজে ব্যৱসায় কৰিব পাৰি। প্ৰকৃতিৰ অমোঘ নিয়মত আমি হস্তক্ষেপ কৰিব নালাগে, কিন্তু সেই নিয়মবোৰক বিকৃত কৰি নিজৰ স্বাৰ্থ সিদ্ধি কৰাৰ প্ৰৱণতাক আমি প্ৰতিৰোধ কৰিবই লাগিব। আহক, আমি সত্যক জনাৰ প্ৰয়াস কৰোঁ, অন্ধবিশ্বাস বা ভয়ক নহয়। আমি আমাৰ সামাজিক দায়িত্বৰ কথা পাহৰি নাযাওঁ। ভিউজ বা লাইকৰ বাবে নহয়, মানৱ সমাজৰ শুদ্ধ তথ্যৰ বাবেহে আমি সামাজিক মাধ্যমক ব্যৱহাৰ কৰোঁ। এই মিছা খবৰবোৰৰ বিৰুদ্ধে আমাৰ কণ্ঠস্বৰ উচ্চ হোৱাটো আজিৰ প্ৰয়োজন। পৃথিৱীখন আজি জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ দৰে আচল সংকটত আছে, তেনেস্থলত আমি মিছা বাতৰিক লৈ সময় নষ্ট কৰাটো হ’ব আমাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ভুল। সত্যৰ জয় হওক আৰু প্ৰকৃতিৰ ছন্দত আমি শান্তিপূৰ্ণভাৱে জীয়াই থাকিবলৈ শিকোঁ – এয়াই আমাৰ কাম্য।