নেতৃত্বৰ ক্ৰমবিকাশ, বংশগত প্ৰভাৱ আৰু ক্ষমতাৰ ৰাজনীতি: এক সমাজ-ৰাজনৈতিক বিশ্লেষণ
শচীন্দ্ৰ কুমাৰ দাস,পলাশবাৰী
প্ৰস্তাৱনা:
মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাসত ৰাজনীতি আৰু নেতৃত্ব সদায় চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ আহিছে। সমাজ এখন পৰিচালনা কৰিবলৈ এজন সুদক্ষ নেতাৰ প্ৰয়োজন অনিবাৰ্য। কিন্তু প্ৰশ্ন হয়—এজন ৰাজনীতিবিদ বা সমাজ পৰিচালকৰ গঢ়ন কেনেকৈ হয়? বহুতৰে মতে ৰাজনীতি কৰা বা মানুহক পৰিচালনা কৰাৰ ক্ষমতাটো এটা জন্মগত গুণ । কিন্তু আধুনিক সমাজ বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিৰে চালে দেখা যায় যে নেতৃত্বৰ এই গুণ কেৱল জন্মগত প্ৰতিভাতে আৱদ্ধ হৈ নাথাকে। ই পৰ্যায়ক্ৰমে এক সুদীৰ্ঘ অভিজ্ঞতাৰ যাত্ৰা, অনুকূল পৰিৱেশ, ক্ষমতাৰ কূটনীতি আৰু সমাজৰ বিভিন্ন ঘাট-প্ৰতিঘাতৰ মাজেৰেহে প্ৰকৃত ৰূপত গঢ় লৈ উঠে।
ছাত্ৰাৱস্থাৰ প্ৰথম খোজ: বিদ্যালয়ৰ পৰা বিশ্ববিদ্যালয়লৈ নেতৃত্বৰ ভেটি
নেতৃত্বৰ আদিপাঠ বহু সময়ত স্কুলীয়া দিনৰ পৰাই আৰম্ভ হয়। বিদ্যালয় এখনৰ শ্ৰেণী কোঠাত এজন ‘শ্ৰেণী অধিনায়ক’ (Class Captain) বা পিছলৈ সমগ্ৰ বিদ্যালয়ৰ ‘প্ৰধান ছাত্ৰ’ (Head Boy) হিচাপে দায়িত্ব লওঁতেই ছাত্ৰ এজনৰ মনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে দায়িত্ববোধ আৰু সমাজ পৰিচালনাৰ বীজ ৰোপণ হয়। এই ছাত্ৰসকল যেতিয়া কলেজ বা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ মজিয়াত ভৰি দিয়ে, তেতিয়া তেওঁলোকৰ এই সুপ্ত প্ৰতিভাই এক বহল মঞ্চ লাভ কৰে। ছাত্ৰ সংসদৰ ‘সাধাৰণ সম্পাদক’ (General Secretary) বা অন্য পদবীৰ বাবে প্ৰতিদ্বন্দিতা কৰোঁতে তেওঁলোকৰ বুকুত ৰাজনৈতিক চেতনা আৰু ৰাইজৰ বাবে কাম কৰাৰ ভাব সম্পূৰ্ণৰূপে জাগ্ৰত হয়। এই পৰ্যায়ত সফলতা লাভ কৰিবলৈ এজন যুৱকৰ মাজত এক আকৰ্ষণীয় ব্যক্তিত্ব, বাগ্মিতা আৰু সাংগঠনিক দক্ষতা থকাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। আমাৰ সমাজত এটা প্ৰচলিত প্ৰবাদ আছে— “যোগ্য ভোগ্য বসুন্ধৰা”, অৰ্থাৎ এই পৃথিৱী কেৱল যোগ্যজনৰ বাবেহে। প্ৰকৃত ৰাজনীতিৰ পথাৰখনতো ছাত্ৰাৱস্থাৰ পৰাই এই যোগ্যতাৰ প্ৰমাণ দিয়াটো একপ্ৰকাৰ অনিবাৰ্য হৈ পৰে।
ক্ষমতাৰ ৰাজনীতি আৰু কূটনীতিৰ ক’লা ছাঁ
নেতৃত্বৰ এই যাত্ৰাটো সদায় সহজ, সৰল বা আদৰ্শবাদী নহয়। বহু সময়ত স্কুল, কলেজ বা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দিনৰ পৰাই ক্ষমতা দখলৰ এক অঘোষিত আৰু তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতা আৰম্ভ হয়। কেৱল জনসেৱাৰ মনোভাৱেই নহয়, বৰঞ্চ ক্ষমতা লাভৰ লালসাই বহু ছাত্ৰনেতাক সৰুৰে পৰাই কূটনীতি, চক্ৰান্ত আৰু ৰাজনৈতিক কূটাঘাটৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়ে। ইয়াৰ পৰাই প্ৰকৃততে ‘ক্ষমতাৰ ৰাজনীতি’ (Power Politics)ৰ সূচনা হয়। ক্ষমতা লাভৰ বাবে কেতিয়াবা গণ সমৰ্থন বা জনবলৰ প্ৰয়োজন হয়, যাৰ অন্তৰালত থাকে এজন যোগ্য ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্ব। কিন্তু ইয়াৰ বিপৰীতে, আন এক কটু বাস্তৱ এয়াও যে পৈতৃক ধনবলে ছাত্ৰাৱস্থাৰ পৰাই বহু ক্ষেত্ৰত ক্ষমতা লাভত ইন্ধন যোগায়। বৰ্তমান সময়ৰ গণতান্ত্ৰিক ৰাজনীতিত ‘টকাৰ নীতি’ (Money Power), প্ৰলোভন, নিৰ্বাচনী বিলাসী সামগ্ৰীৰ বিতৰণ আৰু ভুৱা আশ্বাস ক্ষমতা দখলৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু কুপ্ৰভাৱী আহিলা হৈ পৰিছে।
বংশগত ৰাজনীতি: সুচল পথ বনাম ঘৰুৱা অভিজ্ঞতা
ৰাজনীতিৰ পথাৰখনৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ তথা সচৰাচৰ দেখা পোৱা দিশটো হৈছে বংশগত ৰাজনীতি (Dynastic Politics) বা উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে পোৱা ক্ষমতা। যদি এজন ব্যক্তিৰ পিতৃ বা পৰিয়ালৰ কোনো জ্যেষ্ঠ সদস্য মন্ত্ৰী, সাংসদ বা প্ৰভাৱশালী নেতা হয়, তেন্তে সন্তানজনৰ বাবে ৰাজনীতিৰ পথটো বহুত সহজ হৈ পৰে। এজন সাধাৰণ যুৱকে তৃণমূল পৰ্যায়ত নিজক প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ যি কঠিন সংগ্ৰাম কৰিব লগা হয়, বংশগত ৰাজনীতিত সেই কষ্ট কৰিব নালাগে। সাজু হৈ থকা এটা ৰাজনৈতিক মঞ্চ, দলীয় টিকট, পুৰণি কৰ্মী বাহিনী আৰু পৰিয়ালৰ জনপ্ৰিয়তা তেওঁলোকে উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে বিনা কষ্টতে লাভ কৰে।
অৱশ্যে ইয়াৰ এটা মন কৰিবলগীয়া ধনাত্মক দিশো আছে। এনে পৰিয়ালৰ সন্তানসকলে সৰুৰে পৰা ঘৰৰ ভিতৰতে এটা সম্পূৰ্ণ ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ পায়। ডাঙৰ ডাঙৰ নেতাৰ সৈতে উঠা-বহা, বন্ধ দুৱাৰৰ আঁৰৰ নিৰ্বাচনী ৰণনীতি প্ৰস্তুত কৰা, আৰু ৰাইজৰ অভাৱ-অভিযোগ সমাধানৰ প্ৰক্ৰিয়া তেওঁলোকে অতি ওচৰৰ পৰা প্ৰত্যক্ষ কৰে। ইয়াৰ ফলত কোনো আনুষ্ঠানিক শিক্ষা বা কিতাপ নোঢ়াকৈয়ে তেওঁলোকৰ মাজত এক স্বাভাৱিক ৰাজনৈতিক অভিজ্ঞতা, বিচক্ষণতা আৰু বাস্তৱিক বুজাবুজি গঢ় লৈ উঠে।
উচ্চ পদবী আৰু ধনবলৰ জোৰত চুটি পথৰ সফলতা
আজিকালি ৰাজনীতিত কেৱল বংশগত কাৰণতে নহয়, বৰঞ্চ সমাজত থকা উচ্চ পদবী (High Status) বা প্ৰভূত ব্যৱসায়িক ধনবলৰ (Money Power) জোৰতো বহু লোকক খুব কম সময়তে ৰাজনৈতিকভাৱে সফল হোৱা দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, অৱসৰপ্ৰাপ্ত উচ্চপদস্থ প্ৰশাসনিক বিষয়া (IAS/IPS), সেনাধ্যক্ষ, প্ৰতিষ্ঠিত অধিবক্তা বা তাৰকা অভিনেতা-অভনেত্ৰীসকলে নিজৰ নাম আৰু সামাজিক স্থিতিৰ জোৰত পোনপটীয়াকৈ ৰাজনীতিত শীৰ্ষ স্থান লাভ কৰে। ৰাজনৈতিক দলসমূহেও তেওঁলোকৰ সামাজিক ইমেজ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ লগে লগেই গুৰুত্বপূৰ্ণ নিৰ্বাচনী টিকট বা মন্ত্ৰীসভাৰ দৰে উচ্চ পদবী যাচে।
একেদৰে, বৃহৎ উদ্যোগপতি বা কোটিপতি ব্যৱসায়ীসকলে নিৰ্বাচনৰ সময়ত প্ৰভুত ধন বিনিয়োগ কৰি দলৰ শীৰ্ষ নেতৃত্বৰ কাষ চাপে। ধনেৰে ক্ষমতা আৰু প্ৰভাৱ ক্ৰয় কৰি তেওঁলোকে জীৱনত কোনোদিনে দিন-ৰাতি একাকাৰ কৰি দলীয় কাম নকৰাকৈ বা দীঘলীয়া জখলা বগাই নোযোৱাকৈয়ে অতি খৰটকীয়াভাৱে বিধায়ক, সাংসদ বা মন্ত্ৰী হৈ সফলতাৰ শীৰ্ষত আৰোহণ কৰে।
তৃণমূলৰ পৰা সৰ্বোচ্চ শিখৰলৈ: এজন ‘সু-ৰাজনীতিজ্ঞ’ৰ প্ৰকৃত পৰিচয়
ৰাজনীতিত চুটি পথ বা সহজ সুযোগ বহুত থাকিব পাৰে, কিন্তু এজন সাধাৰণ ব্যক্তিয়ে যেতিয়া নিজৰ একক যোগ্যতা আৰু নিষ্ঠাৰ বলেৰে ধাপে ধাপে আগবাঢ়ি গৈ দেশৰ সৰ্বোচ্চ পদবীত অধিষ্ঠিত হয়, সেই যাত্ৰাটো সঁচাকৈয়ে অনন্য আৰু ইয়াৰ মূল্যায়ন সুকীয়া। স্কুল-কলেজৰ ছাত্ৰ ৰাজনীতিৰ পৰা ওলাই প্ৰথমতে গাঁৱৰ বা ৱাৰ্ডৰ প্ৰতিনিধি হোৱা, তাৰ পিছত ক্ৰমান্বয়ে পঞ্চায়ত সদস্য, পঞ্চায়ত সভাপতি, জিলা পৰিষদৰ সদস্য (Zilla Councillor), বিধানসভালৈ বিধায়ক (MLA), চৰকাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দপ্তৰৰ মন্ত্ৰী, ৰাজ্যৰ মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু অৱশেষত দেশৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী বা ৰাষ্ট্ৰপতিৰ দৰে সৰ্বোচ্চ সাংবিধানিক পদবীত বহিবলৈ সক্ষম হোৱা যাত্ৰাটো অতি দীঘল আৰু প্ৰত্যাহ্বানমূলক।
সামৰণি:
একেবাৰে নিম্ন স্তৰৰ পৰা গৈ দেশৰ উচ্চ স্তৰৰ মুৰব্বী হ’বলৈ কৰা এই দীঘলীয়া যাত্ৰাটোত এজন নেতাই পদে পদে অসংখ্য ঘাট-প্ৰতিঘাত, বিৰোধীৰ চক্ৰান্ত, জনৰোষ, আৰু বিভিন্ন জটিল সামাজিক-অৰ্থনৈতিক সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। এই সকলোবোৰ ধুমুহা নেওচি, ৰাজনৈতিক কু-কৌশল আৰু কূটনীতিৰ পাকচক্ৰ ফালি যিয়ে সততা আৰু বিচক্ষণতাৰে আগুৱাই যাব পাৰে, তেৱেই হৈছে এজন প্ৰকৃত ‘সু-ৰাজনীতিজ্ঞ’। কিয়নো সকলো প্ৰত্যাহ্বানৰ মাজতেও নিজৰ স্থিতি বজাই ৰাখি শেষ হাঁহি মাৰিব পৰাটো এক বিৰল প্ৰতিভা। এনে বিচক্ষণ ৰাজনীতিবিদসকলৰ জীৱনজোৰা কৰ্ম আৰু অভিজ্ঞতাই সমাজ তথা সমগ্ৰ দেশক এক নতুন, সবল আৰু প্ৰগতিশীল দিশ প্ৰদান কৰে।