সত্ৰীয়া নৃত্য: অসমীয়া সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ গৌৰৱ
তৰালী বৰুৱা,লখিমপুৰ
অসমীয়া সংস্কৃতিৰ ইতিহাসত যিবোৰ শিল্পৰূপে যুগে যুগে সমাজক আধ্যাত্মিকতা, শৈল্পিক সৌন্দৰ্য আৰু সামাজিক ঐক্যৰ বন্ধনত আবদ্ধ কৰি ৰাখিছে, তাৰ ভিতৰত সত্ৰীয়া নৃত্য এক বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰি আছে। ভাৰতৰ আঠটা শাস্ত্ৰীয় নৃত্যধাৰাৰ ভিতৰত একমাত্ৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় ৰূপ হিচাপে স্বীকৃত এই নৃত্যশৈলী কেৱল এটা নৃত্য নহয়—ই অসমীয়া জাতিৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস, সাহিত্যিক ঐতিহ্য, সংগীতচেতনা আৰু নৈতিক দৰ্শনৰ এক সজীৱ প্ৰতিফলন।
১. সত্ৰীয়া নৃত্যৰ ঐতিহাসিক পটভূমি
সত্ৰীয়া নৃত্যৰ উৎপত্তি পঞ্চদশ-ষোড়শ শতিকাত মহান বৈষ্ণৱ সন্ত-সংস্কাৰক শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু তেওঁৰ শিষ্য মাধৱদেৱৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত নৱ-বৈষ্ণৱ আন্দোলনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। শংকৰদেৱে ধৰ্মীয় উপদেশ সাধাৰণ লোকৰ মাজলৈ সহজভাৱে প্ৰসাৰ কৰিবলৈ নাটক, সংগীত আৰু নৃত্যক মাধ্যম হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। এই উদ্দেশ্যে তেওঁ সত্ৰসমূহ স্থাপন কৰে—যি সত্ৰসমূহ পৰৱৰ্তী সময়ত আধ্যাত্মিক সাধনা আৰু সাংস্কৃতিক বিকাশৰ কেন্দ্ৰ হৈ উঠে।
সত্ৰসমূহত ভকতসকলে ভাগৱত-পুৰাণ, কৃষ্ণলীলা আৰু ভক্তিৰসাত্মক কাহিনী নৃত্যৰ মাধ্যমে উপস্থাপন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই পৰম্পৰাই ক্ৰমে পৰিশীলিত হৈ সত্ৰীয়া নৃত্যৰ ৰূপ লয়।
২. সত্ৰ আৰু সত্ৰীয়া নৃত্যৰ অবিচ্ছেদ্য সম্পৰ্ক
“সত্ৰ” মানে কেৱল ধৰ্মীয় আশ্ৰম নহয়; ই আছিল শিক্ষা, সাহিত্য, সংগীত আৰু নাট্যচৰ্চাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ। সত্ৰীয়া নৃত্য প্ৰথমতে কেৱল সত্ৰৰ ভিতৰত, ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান আৰু ভাওনাৰ অংশ হিচাপে প্ৰদৰ্শিত হৈছিল। ভক্তিসাধনাৰ এই ৰূপত নৃত্যই আছিল উপাসনাৰ সমতুল্য।
প্ৰথম অৱস্থাত সত্ৰীয়া নৃত্য মূলতঃ ভকতসকলৰ দ্বাৰা সম্পাদিত হৈছিল, আৰু ইয়াত সংযম, শুদ্ধতা আৰু আধ্যাত্মিক ভাব বিশেষ গুৰুত্ব পোৱা গৈছিল। সময়ৰ সৈতে এই নৃত্যশৈলী সত্ৰৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি ৰাজসভা, জনসমাজ আৰু আধুনিক মঞ্চলৈ প্ৰৱেশ কৰে।
৩. শাস্ত্ৰীয় বৈশিষ্ট্য আৰু নৃত্যভাষা
সত্ৰীয়া নৃত্যৰ গঠন ভাৰতীয় নৃত্যশাস্ত্ৰৰ নিয়ম-নীতিৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখে। ইয়াত—
অঙ্গিক অভিনয় (দেহৰ গতি),
বাচিক অভিনয় (সংগীত আৰু পাঠ),
আহাৰ্য অভিনয় (পোচাক আৰু অলংকাৰ),
সাত্ত্বিক অভিনয় (আভ্যন্তৰীণ অনুভূতি)
—এই চাৰিটা দিশ সুসমন্বিতভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
নৃত্যত ব্যৱহৃত ভংগী, মুদ্ৰা, দৃষ্টি-ভেদ, পদচালনা আদি অত্যন্ত সূক্ষ্ম আৰু নিয়মানুগ। কৃষ্ণ, ৰাধা, গোপী, নাৰায়ণ আদিৰ চৰিত্ৰ প্ৰকাশ কৰিবলৈ বিশেষ ভংগী আৰু মুখাভিনয় ব্যৱহৃত হয়।
৪. সংগীত আৰু বাদ্যযন্ত্ৰ
সত্ৰীয়া নৃত্য সংগীতৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্য। বৰগীত এই নৃত্যৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ সংগীতধাৰা। শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱ ৰচিত এই ভক্তিমূলক গীতসমূহত শুদ্ধ ৰাগ-তাল ব্যৱহৃত হয়।
নৃত্যৰ সংগতে খোল, তাল, বাঁহী, নাগাৰা আদি বাদ্যযন্ত্ৰ ব্যৱহৃত হয়। এই বাদ্যযন্ত্ৰসমূহৰ তাল-লয় নৃত্যৰ গতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু আধ্যাত্মিক আবহ সৃষ্টি কৰে।
৫. পোচাক আৰু সাজ-সজ্জা
সত্ৰীয়া নৃত্যৰ পোচাক অসমীয়া বস্ত্ৰশিল্পৰ এক উজ্জ্বল নিদৰ্শন। পাট-মেখেলা-চাদৰ, ধুতি, চোলা, গামোচা আদিৰ ব্যৱহাৰ ইয়াত দেখা যায়। অলংকাৰসমূহ সাধাৰণতে পৰম্পৰাগত আৰু সংযত ধৰণৰ হয়।
মুখাভিনয় স্পষ্ট কৰিবলৈ চকু-মুখত সূক্ষ্ম মেকআপ ব্যৱহৃত হয় যদিও ইয়াত অতিৰিক্ত জাকজমকতা নহয়; পবিত্ৰতা আৰু ভক্তিৰ ভাবেই মুখ্য।
৬. সাহিত্য আৰু নাট্যৰ সৈতে সম্পৰ্ক
সত্ৰীয়া নৃত্য অংকীয়া নাট, কীৰ্তন-ঘোষা আৰু ভাগৱতীয় সাহিত্যৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। ভাওনাৰ মাজতে এই নৃত্যৰ বহু ৰূপ বিকশিত হৈছে। কৃষ্ণলীলা, ৰাসলীলা, নৰসিংহ অৱতাৰ আদি বিষয়সমূহ সত্ৰীয়া নৃত্যৰ প্ৰধান বিষয়বস্তু।
৭. আধুনিক যুগত সত্ৰীয়া নৃত্য
২০শ শতিকাৰ শেষভাগত সত্ৰীয়া নৃত্যই ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসৰত অধিক স্বীকৃতি লাভ কৰে আৰু ২০০০ চনত ভাৰত চৰকাৰে ইয়াক আনুষ্ঠানিকভাৱে শাস্ত্ৰীয় নৃত্যৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে। তাৰ পাছৰে পৰা বহু শিল্পী আৰু প্রতিষ্ঠান এই নৃত্যশৈলীৰ প্ৰচাৰ-প্ৰসাৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।
বৰ্তমান সত্ৰৰ বাহিৰতো নৃত্যবিদ্যালয়, বিশ্ববিদ্যালয় আৰু সাংস্কৃতিক সংস্থাসমূহত সত্ৰীয়া নৃত্য শিক্ষা দিয়া হয়। মহিলাসকলেও এতিয়া এই নৃত্যত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছে, যিটো আধুনিক সময়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱর্তন।
৮. সমাজ আৰু পৰিচয় গঢ়াত ভূমিকা
সত্ৰীয়া নৃত্য অসমীয়া জাতিৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ এক শক্তিশালী চিহ্ন। ই নতুন প্ৰজন্মক নিজৰ ঐতিহ্যৰ সৈতে সংযোগ ঘটায় আৰু নৈতিকতা, সংযম, ভক্তি আৰু সৌন্দৰ্যবোধৰ শিক্ষা দিয়ে।
গ্ৰাম্য সমাজৰ উৎসৱ-পৰ্ব, ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান আৰু সাংস্কৃতিক মেলাত এই নৃত্যৰ উপস্থিতিয়ে সমাজত ঐক্য আৰু সাংস্কৃতিক গৌৰৱ বঢ়ায়।
৯. সংৰক্ষণ আৰু ভৱিষ্যৎ
বিশ্বায়নৰ যুগত বহু আধুনিক নৃত্যধাৰাৰ ভিড়ত পৰম্পৰাগত শিল্পৰ অস্তিত্ব ৰক্ষা কৰাটো এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান। তথাপি সত্ৰীয়া নৃত্যৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰী সহায়, শিল্পীসকলৰ নিষ্ঠা আৰু শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ উদ্যোগে ইয়াক আগুৱাই লৈ গৈছে।
ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ মাজত এই নৃত্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰাটো আজিৰ সময়ৰ অন্যতম দায়িত্ব।
সত্ৰীয়া নৃত্য কেৱল মঞ্চত উপস্থাপিত এক শিল্প নহয়—ই অসমীয়া সংস্কৃতিৰ আত্মা। শংকৰদেৱৰ ভক্তিধাৰা, সাহিত্যিক ঐতিহ্য আৰু সংগীতচেতনাৰ সংমিশ্ৰণে এই নৃত্যশৈলী যুগে যুগে অসমবাসীক গৌৰৱ অনুভৱ কৰাই আহিছে। এই অমূল্য ঐতিহ্য সংৰক্ষণ কৰি আগন্তুক প্ৰজন্মলৈ হস্তান্তৰ কৰাই হ’ব আমাৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ কৰ্তব্য।
১০. সত্ৰীয়া নৃত্যৰ প্ৰকাৰ আৰু ৰূপভেদ
সত্ৰীয়া নৃত্য একক ধাৰাত সীমাবদ্ধ নহয়; ইয়াৰ ভিতৰত বিভিন্ন ৰূপ আৰু প্ৰকাৰ বিকশিত হৈছে। সত্ৰসমূহৰ ভিন্ন পৰম্পৰাৰ অনুসাৰে নৃত্যৰ গতি, ভংগী আৰু উপস্থাপনৰ ধৰণত সামান্য পাৰ্থক্য দেখা যায়।
প্ৰধানকৈ সত্ৰীয়া নৃত্যত দুটা মুখ্য ধাৰা লক্ষ্য কৰা যায়—
নাট্যধৰ্মী নৃত্য: ভাওনা বা অংকীয়া নাটৰ সৈতে সংযুক্ত ৰূপ, য’ত অভিনয় আৰু কাহিনী বৰ্ণনা মুখ্য।
নৃত্যধৰ্মী নৃত্য: বিশুদ্ধ নৃত্যৰূপ, য’ত তাল-লয়, পদচালনা আৰু দেহভংগীৰ সৌন্দৰ্যক গুৰুত্ব দিয়া হয়।
এই দুয়ো ধাৰাই সত্ৰীয়া নৃত্যক সম্পূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধ কৰি তোলে।
১১. শিক্ষাপদ্ধতি আৰু গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰা
সত্ৰীয়া নৃত্যৰ সংৰক্ষণত গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰাৰ গুৰুত্ব অতি অধিক। প্ৰাচীনকালত সত্ৰসমূহতেই ভকতসকলে গুৰুৰ পৰা মুখে-মুখে আৰু অনুশীলনৰ মাধ্যমে নৃত্য শিকিছিল। কঠোৰ অনুশাসন, শুদ্ধ আচৰণ আৰু ভক্তিভাৱ এই শিক্ষাপদ্ধতিৰ মূল বৈশিষ্ট্য আছিল।
আজিৰ দিনত এই পৰম্পৰাই আধুনিক নৃত্যবিদ্যালয়, সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ত নতুন ৰূপ লৈছে। পাঠ্যক্ৰম, প্ৰশিক্ষণ শিবিৰ আৰু কৰ্মশালাৰ জৰিয়তে নতুন প্ৰজন্মলৈ এই নৃত্যধাৰা আগবঢ়োৱা হৈছে।
১২. বিখ্যাত শিল্পী আৰু অবদান
সত্ৰীয়া নৃত্যৰ আধুনিক পুনৰুত্থানত বহু গুণী শিল্পীৰ অবদান অনস্বীকাৰ্য। সত্ৰৰ ভকতসকলৰ লগতে পৰৱৰ্তী সময়ত বিভিন্ন গুৰু আৰু নৃত্যশিল্পীয়ে ইয়াক ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসৰত পৰিচিত কৰি তোলে।
তেওঁলোকৰ প্ৰচেষ্টা আৰু সাধনাৰ ফলতেই সত্ৰীয়া নৃত্য আজিৰ দিনত ভাৰতৰ শাস্ত্ৰীয় নৃত্যসমূহৰ তালিকাত সুদৃঢ় স্থান অধিকাৰ কৰিছে।
১৩. সত্ৰীয়া নৃত্য আৰু লিঙ্গ-ভূমিকা পৰিবর্তন
প্ৰথম অৱস্থাত সত্ৰীয়া নৃত্য মূলতঃ পুৰুষ ভকতসকলেই পৰিবেশন কৰিছিল। আধুনিক যুগত মহিলাসকলেও এই নৃত্যশৈলীত দক্ষতা অৰ্জন কৰিছে আৰু বহুতেই গুৰু হিচাপেও পৰিচিত হৈছে। এই পৰিবর্তনে সত্ৰীয়া নৃত্যক অধিক বিস্তৃত সমাজলৈ লৈ গৈছে আৰু ইয়াৰ প্ৰচাৰ-প্ৰসাৰত সহায় কৰিছে।
ইয়াত পৰম্পৰা আৰু আধুনিকতাৰ মাজত এক সুসমন্বয় দেখা যায়।
১৪. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষেত্ৰত সত্ৰীয়া নৃত্য
আজিকালি সত্ৰীয়া নৃত্য ভাৰতৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি বিদেশতো পৰিবেশন কৰা হৈছে। বিভিন্ন সাংস্কৃতিক উৎসৱ, বিশ্ববিদ্যালয় আৰু শিল্পমঞ্চত এই নৃত্যৰ উপস্থাপনাই বিশ্ববাসীক অসমীয়া সংস্কৃতিৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিছে।
এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰচাৰে সত্ৰীয়া নৃত্যক বিশ্ব সংস্কৃতিৰ মানচিত্ৰত এক বিশেষ স্থান প্ৰদান কৰিছে।
১৫. গৱেষণা আৰু নথিভুক্তিকৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তা
সত্ৰীয়া নৃত্যৰ বহু মৌখিক পৰম্পৰা এতিয়াও সম্পূৰ্ণভাৱে লিখিত ৰূপত সংৰক্ষিত নহয়। সেয়ে গৱেষণা, পাণ্ডুলিপি সংৰক্ষণ, ভিডিঅ’ নথিভুক্তিকৰণ আৰু শৈক্ষিক আলোচনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা বৰ্তমান অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ।
বিশ্ববিদ্যালয়সমূহ আৰু সাংস্কৃতিক সংস্থাসমূহে এই ক্ষেত্ৰত ইতিমধ্যে উল্লেখযোগ্য কাম আৰম্ভ কৰিছে, যাক আগন্তুক দিনত আৰু বিস্তৃত কৰা প্ৰয়োজন।
১৬. নতুন প্ৰজন্মৰ সৈতে সংযোগ
আজিৰ ডিজিটেল যুগত সামাজিক মাধ্যম, অনলাইন পাঠদান আৰু ডকুমেণ্টাৰীৰ জৰিয়তে সত্ৰীয়া নৃত্য নতুন প্ৰজন্মৰ মাজত জনপ্ৰিয় কৰি তোলা হৈছে। বিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয়ৰ সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানসমূহতো এই নৃত্যৰ উপস্থাপনাই আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰিছে।
ইয়াৰ ফলত সত্ৰীয়া নৃত্য কেৱল ধৰ্মীয় পৰিসৰত সীমাবদ্ধ নহৈ এখন আধুনিক সমাজৰো অংশ হৈ পৰিছে।
সত্ৰীয়া নৃত্য অসমীয়া জাতিৰ অতীত, বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যৎক সংযোগ কৰা এক জীৱন্ত শিল্পধাৰা। ই শংকৰদেৱৰ ভক্তিমূলক আদৰ্শ, সাহিত্যিক ঐতিহ্য আৰু সংগীতশাস্ত্ৰৰ সংমিশ্ৰণ। সময়ৰ সৈতে ইয়াৰ উপস্থাপনা-পদ্ধতি আধুনিক হৈছে যদিও ইয়াৰ আধ্যাত্মিক মূল আৰু সাংস্কৃতিক আত্মা আজিও অক্ষুণ্ণ আছে।
এই ঐতিহ্যক সংৰক্ষণ কৰা, অধ্যয়ন কৰা আৰু আগন্তুক প্ৰজন্মলৈ হস্তান্তৰ কৰাই অসমীয়া সমাজৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব।