প্ৰেমৰ বিশাল কেনভাচ: বিজ্ঞান , দৰ্শন আৰু এক আধ্যাত্মিক অন্বেষণ
কাজি শ্বাহাদত ইছলাম
প্ৰেম কি? এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ যুগে যুগে কবি, দাৰ্শনিক আৰু বিজ্ঞানীসকলে দি আহিছে । কাৰোবাৰ বাবে ই আধ্যাত্মিক, আন কাৰোবাৰ বাবে ই কেৱল জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া । প্ৰেমক কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সংজ্ঞাত আবদ্ধ কৰা কঠিন। তথাপি তলত সামান্য আলোচনা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছোঁ ।
প্ৰেমৰ এক সৰ্বজনীন ধাৰণা- প্ৰেম কেৱল এটা আৱেগ নহয়, ই এক মহাজাগতিক শক্তি । মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাসত প্ৰেমেই হ’ল একমাত্ৰ শক্তি যিয়ে মানুহক একগোট কৰি ৰাখিছে । ধৰ্ম, ভাষা, জাতি, প্ৰজাতি সকলোৰে মাজত থকা এটা সমূহীয়া বিষয় হ’ল প্ৰেম । প্ৰেম কেৱল মানুহৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয় । বৰঞ্চ জীৱ-জন্তুকে আদি কৰি পাথৰৰ সৰু ছিদ্ৰৰ অন্তৰ্ভাগত থকা ক্ষুদ্ৰ পতংগটিৰ মাজতো প্ৰেমৰ অস্তিত্ব পোৱা যায় । সেই প্ৰেম হ’ব পাৰে বিপৰীত লিংগৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হোৱা প্ৰেম অথবা নিজে জন্ম দিয়া বা লোৱা পিতৃ মাতৃ অথবা সন্তানৰ প্ৰতি মায়াৰ বান্ধোন সৃষ্টি কৰা । গাঁও অঞ্চলত বসবাস কৰা মানুহে এটা ঘটনাৰ সন্মুখীন হোৱা প্ৰায়ে দেখা যায় – কণীৰ পৰা নতুনকৈ জাগি উঠা কুকুৰা পোৱালিকেইটাক লৈ যেতিয়া মাকে ইফালে সিফালে খোজ কাঢ়ে তেতিয়া কৰবাৰ পৰা কোনোবা চিলনী উৰি আহি পোৱালীকেইটাৰ পিনে চোঁচা লওঁতে মাতৃ মুৰগীজনী বাঘৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে আৰু চিলনীৰ মুখৰ পৰা নিজৰ পোৱালিক কাঢ়ি আনে । মুৰ্গী চৰাই মানুহ নহয় অথচ তাৰো কিমান যে খং আৰু ভালপোৱা, আচৰিত লাগে ।
গ্ৰীক দাৰ্শনিকসকলে প্ৰেমক কেইবাটাও ভাগত ভাগ কৰিছিল— যেনে ‘ইৰোছ’ (শাৰীৰিক), ‘ফিলা’ (বন্ধুত্ব), আৰু ‘আগাপে’ (নিস্বাৰ্থ আধ্যাত্মিক প্ৰেম)।
ইৰোছ(শাৰীৰিক):- ইৰোছ (Eros) হ’ল প্ৰেমৰ এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু প্ৰাথমিক ৰূপ।
ইৰোছৰ মূল অৰ্থ:
ইৰোছ হ’ল কামনামূলক বা আৱেগিক প্ৰেম । গ্ৰীক শব্দ ‘Eros’ ৰ পৰাই ইংৰাজী ‘Erotic’ শব্দটো আহিছে । ই মূলতঃ এজন ব্যক্তিৰ আন এজনৰ প্ৰতি থকা তীব্ৰ শাৰীৰিক আকৰ্ষণ আৰু প্ৰেমৰ মাদকতাক বুজায়।
এই প্ৰত্যেকটো স্তৰ মিলিহে এজন ব্যক্তিৰ জীৱনত প্ৰেমৰ পূৰ্ণতা আহে । গ্ৰীক লোকগাথা অনুসৰি, ইৰোছ আছিল প্ৰেম আৰু সৌন্দৰ্যৰ দেৱী ‘আফ্ৰোডাইটি’ৰ পুত্ৰ ( যাক ৰোমান ধৰ্মত ‘কিউপিড’ বুলি জনা যায়) । তেওঁৰ হাতত থকা ধনু-কাঁড়ৰ সহায়ত মানুহৰ বুকুত প্ৰেম আৰু কামনাৰ জুই জ্বলাই দিয়া বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল ।
ইৰোছৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ:
শাৰীৰিক আকৰ্ষণ: ই মূলতঃ ইন্দ্ৰিয়সুখ আৰু যৌন আকৰ্ষণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠে ।
তীব্ৰতা: ইৰোছ অতি শক্তিশালী আৰু আবেগিকভাৱে উত্তেজনাপূৰ্ণ। ইয়াক প্ৰায়ে “নিয়ন্ত্ৰণ হেৰুওৱা” বা “প্ৰেমত অন্ধ হোৱা” অৱস্থাটোৰ সৈতে তুলনা কৰা হয় ।
ইৰোছে বাহ্যিক সৌন্দৰ্যৰ প্ৰতি বেছি আকৰ্ষিত হয় ।
‘ফিলা’ (বন্ধুত্ব):
গ্ৰীক দৰ্শন অনুসৰি ‘ফিলা’ (Philia) হ’ল প্ৰেমৰ এক অতি উচ্চ আৰু সন্মানীয় ৰূপ। ইয়াক সাধাৰণতে “বন্ধুত্বপূৰ্ণ প্ৰেম” বা “ভাতৃত্ববোধ” বুলি কোৱা হয় ।
তলত ইয়াৰ অৰ্থ আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহ বহলাই আলোচনা কৰা হ’ল:
ফিলা’ৰ মূল অৰ্থ:
‘ফিলা’ (Philia) শব্দটোৱে এনে এক প্ৰেমক বুজায় যিটো সমান মানসিকতাৰ দুজন ব্যক্তিৰ মাজত গঢ়ি উঠে। ইয়াত শাৰীৰিক আকৰ্ষণ (ইৰোছ) মুখ্য নহয়, বৰঞ্চ পাৰস্পৰিক বিশ্বাস, সন্মান আৰু ভাগ-বতৰাহে মুখ্য ।
ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:
সততা আৰু বিশ্বাস: ফিলাত দুজন মানুহে ইজনে সিজনৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ সঁচা আৰু বিশ্বাসী হয়। একে চিন্তা-ধাৰা, একে উদ্দেশ্য বা একে ধৰণৰ কামৰ প্ৰতি আগ্ৰহ থকা ব্যক্তিৰ মাজত এই প্ৰেম গঢ়ি উঠে । বন্ধুৰ বিপদৰ সময়ত সহায় কৰা আৰু তেওঁৰ উন্নতি দেখি সুখী হোৱাটোৱেই হ’ল ফিলাৰ মূল মন্ত্ৰ। ‘ইৰোছ’ (কামনামূলক প্ৰেম) ক্ষন্তেকীয়া হ’ব পাৰে, কিন্তু ‘ফিলা’ বা বন্ধুত্ব অতি দীৰ্ঘস্থায়ী আৰু শক্তিশালী ।
কোনে কাৰ প্ৰতি ‘ফিলা’ অনুভৱ কৰিব পাৰে?:
গ্ৰীকসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে ফিলা কেৱল বন্ধুৰ মাজতে নহয়, আন কিছুমানৰ মাজতো থাকিব পাৰে যেনে
বন্ধু-বান্ধৱ,পৰিয়াল,ভাই-ভনী, সহকৰ্মী অথবা ওচৰ চুবুৰীয়া ।
আগাপে (Agape):
আগাপে শব্দটো প্ৰাচীন গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা আহিছে । ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল এক উচ্চ পৰ্যায়ৰ নিঃস্বার্থ, নিঃচৰ্ত আৰু পৱিত্ৰ প্ৰেম। সাধাৰণ মানৱীয় আৱেগ বা আকৰ্ষণতকৈ ই অলপ সুকীয়া ।
তলত ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল:
-আগাপে হ’ল এনে এক প্ৰেম য’ত বিনিময়ত একো আশা কৰা নহয়। ইয়াত নিজৰ স্বাৰ্থতকৈ যাক ভাল পোৱা যায়, তেওঁৰ মঙ্গলৰ ওপৰতহে বেছি গুৰুত্ব দিয়া হয় ।
-এই প্ৰেম কোনো বিশেষ গুণ বা যোগ্যতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। কোনো মানুহৰ দোষ-গুণ বিচাৰ নকৰাকৈ তেওঁক মানুহ হিচাপে সন্মান আৰু মৰম কৰাই হ’ল আগাপে ।
-খ্ৰীষ্টীয় দৰ্শনত ”আগাপে” শব্দটোৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে । ঈশ্বৰে মানুহক যি অকৃত্রিম মৰম কৰে, তাক বুজাবলৈ এই শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হয় । একেদৰে মানুহে মানুহক কৰা ভ্ৰাতৃত্ববোধৰ প্ৰেমকো “আগাপে” বুলি কোৱা হয় ।
সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে “আগাপে” হ’ল মানৱতাৰ সেই চৰম পৰ্যায়ৰ মৰম, য’ত ঘৃণাৰ কোনো স্থান নাই আৰু যি কেৱল ত্যাগ কৰিবলৈ জানে ।
বিজ্ঞানৰ আইনাত প্ৰেম (The Neurobiology of Love):- প্ৰেমক আমি যিমানেই আৱেগিক বুলি নকও কিয়, ইয়াৰ আঁৰত মগজুৰ এক জটিল যন্ত্ৰণা বা ক্ৰিয়া চলি থাকে।
আকৰ্ষণৰ ৰসায়ন: যেতিয়া আমি কাৰোবাৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হওঁ, আমাৰ মগজুত ‘ডোপামিন’ (Dopamine) নামৰ এক নিউৰোট্ৰান্সমিটাৰ নিঃসৰণ হয়। ডোপামিনক মগজুৰ “Reward System” বা পুৰস্কাৰৰ হৰমন বুলি কোৱা হয় । যেতিয়া আমি সেই বিশেষ ব্যক্তিজনক দেখা পাওঁ, মগজুত ডোপামিনৰ এটা জোৱাৰ উঠে । ইয়াৰ ফলত আমি এক ধৰণৰ নিচা বা আৱেশ অনুভৱ কৰৰোঁ । এই নিচাটোৱেই আমাক সেই মানুহজনৰ কথা বাৰে বাৰে ভাবিবলৈ বাধ্য কৰায় । যাৰবাবে ভিৰৰ মাজতো বিভিন্ন মানুহৰ মাজত ব্যক্তিজক দেখা পাওঁ আৰু বাৰে বাৰে উচপ খাই উঠোঁ । ই আমাক এক অতিশয় আনন্দৰ অনুভৱো দিয়ে ।
নিৰাপত্তা আৰু অক্সিট’চিন:
প্ৰেম যেতিয়া অলপ পুৰণি আৰু গভীৰ হয় , তেতিয়া ‘অক্সিট’চিন’ (Oxytocin) যাক ‘Cuddle Hormone’ বুলিও কোৱা হয়, তাৰ নিঃসৰণ ঘটে । অক্সিট’চিন (Oxytocin) হ’ল আমাৰ শৰীৰৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ হৰমন আৰু নিউৰোট্ৰান্সমিটাৰ । ইয়াক জনপ্ৰিয়ভাৱে “Cuddle Hormone” (আলিংগনৰ হৰমন) বা “Love Hormone” (প্ৰেমৰ হৰমন) বুলি জনা যায় । অক্সিট’চিনে মানুহৰ মাজত বিশ্বাস, মমতা আৰু আৱেগিক বান্ধোন গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। ই ‘ডোপামিন’ৰ দৰে কেৱল উত্তেজনা বা নিচা নিদিয়ে, বৰঞ্চ এক গভীৰ শান্তি আৰু নিৰাপত্তাৰ অনুভৱ দিয়ে ।
এতিয়া প্ৰশ্ন হয় যে ই কেতিয়া নিসৃত হয়? যেতিয়া আমি কাৰোবাক সাৱটি ধৰোঁ (Cuddle/Hug), চুমা খাওঁ বা কাৰোবাৰ লগত আৱেগিকভাৱে জড়িত হওঁ, তেতিয়া মগজুৰ হাইপোথেলামাছ (Hypothalamus) অংশত এই হৰমনটো উৎপন্ন হয় আৰু পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিয়ে ইয়াক তেজত এৰি দিয়ে । সন্তান জন্মৰ সময়ত আৰু মাতৃয়ে সন্তানক গাখীৰ খুউৱাৰ সময়ত প্ৰচুৰ পৰিমাণে অক্সিট’চিন নিসৃত হয় । ইয়েই মা আৰু সন্তানৰ মাজত সেই পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী ‘মমতাৰ বান্ধোন’টো সৃষ্টি কৰে। শাৰীৰিক সম্পৰ্কৰ সময়ত এই হৰমনৰ মাত্ৰা শিখৰত থাকে , যিয়ে সংগী দুজনৰ মাজত এক গভীৰ আৱেগিক সংযোগ স্থাপন কৰে । ইয়াত আন এটা বিশেষত্ব হ’ল ই দুজন মানুহৰ মাজত বিশ্বাস আৰু নিৰাপত্তাৰ ভাৱ গঢ়ি তোলে ।
বিজ্ঞানে কয় যে প্ৰথম দেখাতেই হোৱা প্ৰেম প্ৰকৃততে কেইটামান ছেকেণ্ডৰ ভিতৰত হোৱা ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াহে। কিন্তু সেই আকৰ্ষণক সম্পৰ্কলৈ ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ মগজুৰ ‘প্ৰি-ফ্ৰন্টাল ক’ৰ্টেক্স’ অংশই কাম কৰিব লাগে, য’ত বিচাৰ-বুদ্ধি আৰু আৱেগৰ মিলন ঘটে ।
আধ্যাত্মিকতা আৰু প্ৰেমৰ গভীৰতা (The Soulful Connection): প্ৰেমৰ এই স্তৰটোত শাৰীৰিক উপস্থিতি গৌণ হৈ পৰে । ইয়াত “মই” আৰু “তুমি”ৰ মাজৰ দেৱালখন ভাঙি পৰে। আধ্যাত্মিক প্ৰেমত কোনো চৰ্ত নাথাকে। ইয়াত আনক সলনি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰাতকৈ, তেওঁ যি তেনেকৈয়ে গ্ৰহণ কৰা হয় আৰু প্ৰিয়জনৰ ইচ্ছা আকাংক্ষাক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়া হয়। প্ৰয়োজন সাপেক্ষে প্ৰিয়জনৰ বাবে নিজকে সলনি কৰিবলৈ পিছ হুহুকি নাযায় ।
ভাৰতীয় দৰ্শনত ‘প্ৰেম’ আৰু ‘ভক্তি’ক একে শাৰীতে থোৱা হৈছে । কবীৰ বা মীৰাবাঈৰ দৰে ভক্তসকলৰ বাবে প্ৰেমেই আছিল পৰম সত্যৰ ওচৰ চপাৰ পথ। তেওঁলোকৰ মতে, প্ৰেমত নিজক বিলীন কৰি দিয়াই হ’ল পৰম প্ৰাপ্তি । তেওঁলোক দুয়োজনেই আমাক শিকাইছিল যে ঈশ্বৰ প্ৰাপ্তিৰ বাবে কেৱল পৱিত্ৰ অন্তৰ আৰু নিস্বাৰ্থ প্ৰেমৰহে প্ৰয়োজন, কোনো ধৰ্মীয় বাহ্যিকতাৰ নহয় ।
শাৰীৰিক চাহিদা আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব (Physical Intimacy):
প্ৰেমৰ আলোচনাত শাৰীৰিক চাহিদাক অস্বীকাৰ কৰাটো একপ্ৰকাৰৰ ভণ্ডামি হ’ব। মানুহ যিহেতু এক জৈৱিক প্ৰাণী, সেয়েহে সান্নিধ্যৰ প্ৰয়োজন অতি স্বাভাৱিক । শাৰীৰিক আকৰ্ষণ হৈছে সেই শক্তি যিয়ে দুজন অচিনাকি ব্যক্তিক ওচৰ চপাই আনে । এজনে আনজনৰ প্ৰতি ভৰসা কৰিব পৰা সমল বিচাৰি পায় । এজনে আনজনৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ হৈ পৰে । প্ৰেমক পৃথিৱীৰ ইঞ্জিন বুলি ক’লেও ভুল কোৱা নহ’ব ।
বহু সময়ত যি কথা শব্দৰে প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰি, সেয়া এটা আলিঙ্গন বা এটা স্পৰ্শই বুজাই দিব পাৰে । ই সম্পৰ্কটোত এক প্ৰকাৰৰ উষ্ণতা আৰু সজীৱতা ধৰি ৰাখে । যেতিয়া এটা সম্পৰ্কত কেৱল দেহৰ ক্ষুধা থাকে আৰু মনৰ কোনো স্থান নাথাকে , তেতিয়া ই এক ‘চুক্তি’ত পৰিণত হয়। এনে সম্পৰ্কত আধ্যাত্মিক আনন্দৰ অভাৱ ঘটে ।
৫. প্ৰেম আৰু কামনাৰ মাজৰ সূক্ষ্ম ৰেখা (Love vs. Lust) এই দুয়োৰে মাজৰ পাৰ্থক্য বুজাটো অতি দৰকাৰী ।কামনা (Lust) হ’ল গ্ৰহণ কৰাৰ ইচ্ছা । ই স্বাৰ্থপৰ আৰু কেৱল ক্ষন্তেকীয়া তৃপ্তি বিচাৰে । প্ৰেম হ’ল দিয়াৰ মানসিকতা। ই ধৈৰ্যশীল আৰু ক্ষমাশীল। প্ৰকৃততে, কামনাক যেতিয়া প্ৰেমেৰে পৰিশোধিত কৰা হয়, তেতিয়া সেয়া এক সুন্দৰ সম্পৰ্কলৈ ৰূপান্তৰিত হয় । য’ত দেহৰ মিলনতকৈ দুখন হৃদয়ে একেলগে স্পন্দন অনুভৱ কৰাটোহে বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে ।
সামৰণিত ক’ব বিচাৰোঁ যে প্ৰেম কোনো স্থিৰ বস্তু নহয়, ই সদায় গতিশীল । ই হয়তো চকুৰ পলকতে হোৱা আকৰ্ষণৰ পৰা আৰম্ভ হ’ব পাৰে, কিন্তু ইয়াৰ সমাপ্তি ঘটিব লাগে এক অসীম নিৰ্ভৰযোগ্যতাত । শৰীৰৰ পৰা আৰম্ভ হৈ আত্মালৈ যোৱা এই যাত্ৰাটোৱেই হ’ল প্ৰেমৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰূপ । এজন সফল প্ৰেমিক বা প্ৰেমিকা তেওঁৱেই, যিয়ে নিজৰ সংগীৰ শৰীৰটোক নহয়, তেওঁৰ অস্তিত্বক ভাল পাব পাৰে ।
(বিঃদ্ৰঃ- লেখাটো যুগুত কৰোঁতে গুগলৰ সহায় লোৱা হৈছে)