সাফল্যৰ সোপান: সহনশীলতাৰ আন নাম
প্ৰেম বৈষ্ণৱ,বিহালী, বিশ্বনাথ
প্রকৃতিৰ বিচিত্র লীলাভূমি এই ধৰিত্ৰীৰ বুকুত মানুহৰ জন্ম এক আচৰিত পৰিঘটনা। আদিম অৰণ্যৰ গুহাৰ পৰা আজিৰ আকাশলঙ্ঘী অট্টালিকালৈকে মানুহে অতিক্রম কৰা দীঘলীয়া যাত্রাপথৰ প্রতিটো খোজত একো একোটা নিগূঢ় কাহিনী লুকাই আছে। সেই কাহিনীৰ মূল ভেটিটোৱেই হ’ল সহনশীলতা। মানুহৰ সভ্যতাৰ ইতিহাস চালে দেখা যায়, য’তেই ডাঙৰ কিবা এটা গঢ়ি উঠিছে, তাৰ আঁৰত আছে অগণন মানুহৰ নীৰৱ সহনশীলতা। সহনশীলতা অবিহনে কোনো যাত্রাই সম্পূর্ণ নহয়, কোনো সপোনেই বাস্তৱ নহয়।
সাফল্য সদায় আকাশৰ উজ্জ্বল তৰাৰ দৰে দূৰৈৰ পৰা জিলিকি থাকে। আমি কেৱল পোহৰটোহে দেখো, পোহৰৰ বাবে কৰা তপস্যাটো নেদেখো। আমি ভাবো সফল মানুহজন ভাগ্যৱান, কিন্তু তেওঁৰ ভাগ্যৰ আঁৰত যে কিমান নিদ্ৰাহীন নিশা, কিমান অৱহেলা, কিমান চকুলো লুকাই আছে, সেয়া আমি নুবুজো। এজন মানুহে যেতিয়া এখন ওখ সোপানেৰে অতি কষ্টেৰে বগাই ওপৰলৈ উঠিবলৈ ধৰে, সেই দৃশ্যটোৱে জীৱনৰ প্রকৃত ছবিখন ডাঙি ধৰে। তলৰ পৰা চালে সোপান বগোৱাটো সহজ যেন লাগে, কিন্তু যি বগাইছে তেওঁহে বুজে প্রতিটো সোপানত কিমান বিষ, কিমান ভয়, কিমান সংশয় লুকাই আছে।
সোপানৰ প্রতিটো খোজেই জীৱনৰ একো একোটা পৰীক্ষা। এই পৰীক্ষা অতিক্রম কৰিবলৈ শাৰীৰিক শক্তিতকৈ মানসিক দৃঢ়তা বেছি প্রয়োজন। শৰীৰ ভাগৰি পৰিলেও মনটোৱে যদি কয় – আৰু এটা খোজ, তেতিয়াহে যাত্রা আগবাঢ়ে। এই আৰু এটা খোজ বুলি কোৱা শক্তিটোৰ নামেই সহনশীলতা। সহনশীলতা মানে মনে-মনে সহ্য কৰি থকাটো নহয়, সহনশীলতা মানে হ’ল ভাগৰ লাগিছে বুলি জানিও খোজ দিয়া, চকুলো ওলাইছে বুলি জানিও হাঁহি থকা, পৰি গৈছো বুলি জানিও উঠি থিয় হোৱা।
মানুহৰ মনোজগত এখন গভীৰ সাগৰৰ দৰে। ওপৰৰ পৰা সাগৰখন শান্ত দেখি, কিন্তু গভীৰতাত হাজাৰটা ঘূর্ণি চলি থাকে। সেইদৰে আমাৰ মনৰ গভীৰতাত হাজাৰটা যন্ত্রণাৰ শিলগুটি জমা হৈ থাকে। আমাৰ গাত কিছুমান অদৃশ্য জৰী লগোৱা থাকে। কোনো জৰী সমাজে লগাই দিয়ে, কোনো জৰী আমি নিজে লগাই লওঁ, কোনো জৰী সময়ে লগাই দিয়ে। এই জৰীবোৰৰ নাম হ’ল সমাজৰ প্রত্যাশা, ভৱিষ্যতৰ ভয়, অতীতৰ স্মৃতি আৰু একাকীত্ব। এই জৰীবোৰে আমাক সদায় পিছলৈ টানি থাকে। সোপান বগাওঁতে এই টানটো আৰু বেছি অনুভৱ হয়।
প্রথম আৰু আটাইতকৈ দৃশ্যমান জৰীডাল হৈছে সমাজৰ প্রত্যাশা। এই জৰীডাল চাৰিওফালৰ মানুহৰ চকু, তেওঁলোকৰ কথা আৰু আমাৰ প্রতি থকা ধাৰণাৰে নির্মিত। মানুহে নিজৰ জীৱনত যিবোৰ কাম কৰিবলৈ অসমর্থ হয়, সেইবোৰ কামকে আনৰ পৰা আশা কৰে। দেউতাকে যি হ’ব নোৱাৰিলে, পুতেকে হ’ব লাগে বুলি ভাবে। সমাজে যি পথত চলিব নোৱাৰিলে, আনক সেই পথত চলিবলৈ কয়। এই প্রত্যাশাৰ বোজা লৈ সোপান বগোৱাটো মানসিকভাৱে অত্যন্ত কষ্টকৰ হৈ পৰে। আমি কিমান ওপৰলৈ উঠিব পাৰিম তাতকৈ বেছি গুৰুত্বপূর্ণ হৈ পৰে আনে আমাক কেনেকৈ বিচাৰ কৰিছে। লাহে লাহে সমাজৰ প্রতিটো চকুৱেই একো একোটা বন্ধন হৈ পৰে। এই বন্ধনে সোঁৱৰাই দিয়ে, আমি বিফল হ’লে সমাজত আমাৰ স্থান ক’ত হ’ব। এই হেঁচাই আমাৰ স্বকীয়তা, আমাৰ মৌলিক চিন্তাক ম্লান কৰি পেলায়। আমি নিজৰ বাবে জীয়াই থকাৰ সলনি আনৰ বাবে জীয়াই থকাৰ এক নিৰন্তৰ প্রতিযোগিতাত লিপ্ত হওঁ। সোপানৰ প্রতিটো খোজত মানুহৰ মন্তব্যই আমাৰ মনোবলত আঘাত কৰে। এই অৱস্থাত সহনশীলতাই আমাক শিকায় – আনৰ কথা শুনা, সন্মান কৰা, কিন্তু নিজৰ বাটেৰে বগাই যোৱা। যি ব্যক্তিয়ে এই বাহ্যিক কোলাহলৰ পৰা মুক্ত হৈ নিজৰ লক্ষ্যত স্থিৰ থাকিব পাৰে, তেওঁহে উচ্চতাত নিজৰ স্থান সুনিশ্চিত কৰিব পাৰে।
দ্বিতীয় জৰীডাল হৈছে ভৱিষ্যতৰ অনিশ্চয়তা। ভৱিষ্যৎ আমাৰ হাতত থকা বস্তু নহয়। ই এক কল্পনা, এক অনুমান মাত্র। তথাপিও আমি সেই অজ্ঞাত সময়ৰ চিন্তাত বিভোৰ হৈ বর্তমানৰ শ্রমক অৱজ্ঞা কৰো। আমি ভাবো – যদি বিফল হওঁ? যদি পৰি যাওঁ? যদি সকলো শেষ হৈ যায়? যদি মানুহে হাঁহে? এই যদি শব্দটোৱেই আমাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ শত্রু। ভৱিষ্যতৰ ভয়ে আমাক সোপানৰ মাজভাগতে ৰৈ যাবলৈ বাধ্য কৰে। কাল্পনিক বিপদৰ ছবি এখন চকুৰ আগত ৰাখি মানুহে সাহস হেৰুৱাই পেলায়। সাফল্যৰ যাত্রাত এই ভয় বিষস্বৰূপ, যিয়ে আমাৰ উদ্যমক ভিতৰৰ পৰা ধীৰে ধীৰে খাই পেলায়। ইয়াক নিয়ন্ত্রণ কৰিব নোৱাৰিলে শীর্ষলৈ যোৱাৰ সপোন অসম্ভৱ হৈ পৰে। ইয়াক চিঙিবলৈ বর্তমানৰ কামৰ প্রতি অসীম আস্থা লাগে। যিটো মুহূর্তত আমি জীয়াই আছো, সেই মুহূর্তটোক সম্পূর্ণৰূপে কামত লগাব পাৰিলে ভৱিষ্যতৰ ভয় নগণ্য হৈ পৰে। বর্তমানৰ এটা সুন্দৰ খোজেই ভৱিষ্যতৰ এটা সুন্দৰ বাট নির্মাণ কৰে। সহনশীলতাৰ আনটো নাম হ’ল বর্তমানত জীয়াই থকা।
তৃতীয় জৰীডাল হৈছে একাকীত্ব। সোপান বগাই থকা মানুহজনৰ যন্ত্রণাকাতৰ মুখখনে সমাজৰ আন এক নির্মম সত্যকো উদঙাই দিয়ে। মানুহ যিমানেই ওপৰলৈ উঠিব খোজে, সিমানেই নিঃসঙ্গ হৈ পৰে। তলত ৰৈ থকা মানুহবোৰে ওপৰলৈ উঠা মানুহজনক উৎসাহ দিয়াৰ সলনি জৰীবোৰ আৰু টানকৈ টানি ধৰে। তেওঁলোকৰ বাবে ওপৰলৈ উঠা মানুহজন প্রতিযোগীহে, মানুহ হিচাপে তেওঁৰ যন্ত্রণাৰ মূল্য তেওঁলোকে নুবুজে। এই নিঃসংগতাই মানসিকভাৱে বৰকৈ দুর্বল কৰে। বহু সময়ত যাত্রা মাজতে এৰি দিবলৈ মন যায়। মনত প্রশ্ন জাগে – কাৰ বাবে এই কষ্ট? কোনে বুজিব এই যন্ত্রণা? কিন্তু সহনশীলতাই সেই মুহূর্ততে আত্মাক সোঁৱৰাই দিয়ে, এই যাত্রা তোমাৰ নিজৰ বাবে। বাধা অবিহনে পোৱা সাফল্যৰ মূল্য ইতিহাসত নাথাকে। জৰীয়ে টানিছে মানে তুমি আগুৱাইছা। স্থিৰ হৈ ৰ’লে টান অনুভৱ নহ’লহেঁতেন। প্রতিটো যন্ত্রণাই আগুৱাই যোৱাৰ প্রমাণ।
চতুর্থ জৰীডাল হৈছে অতীতৰ স্মৃতি। অতীত কেতিয়াবা আশীর্বাদ, কেতিয়াবা অভিশাপ। সোপান বগাওঁতে অতীতৰ বিফলতাবোৰে কান্ধত উঠি সোঁৱৰাই দিয়ে যে আগতেও একেধৰণৰ পৰিস্থিতিত আমি হাৰিছিলো। শৈশৱত শুনা তিৰস্কাৰ, যৌৱনত পোৱা প্রতাৰণা, কর্মক্ষেত্ৰত হোৱা অপমান, প্রেমত পোৱা আঘাত – এই স্মৃতিবোৰে মনত গভীৰ ক্ষতৰ সৃষ্টি কৰে। অতীতৰ আঘাতেই ভৱিষ্যতৰ পথত বাধা হৈ থিয় দিয়ে। ইয়াক চিঙি পেলোৱাটো অতি প্রয়োজনীয়। যিদিনা আমি অতীতৰ ভুলৰ পৰা শিক্ষা লৈ তাক পাহৰিবলৈ শিকিম, সিদিনাহে যাত্রা গতিশীল হ’ব। অতীতৰ মায়াই আমাক অন্ধকাৰ কোঠাত বন্দী কৰি ৰাখে, ওপৰৰ নীল আকাশখন দেখাত বাধা দিয়ে। যি ব্যক্তিয়ে অতীতক অভিজ্ঞতালৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰে, তেওঁৰ বাবে সোপান বগোৱাটো সহজ হৈ পৰে। প্রতিটো আঘাতক একো একোটা শিক্ষা বুলি গণ্য কৰি আগবাঢ়ি যোৱাটোৱেই বুদ্ধিমত্তা।
এই চাৰিওডাল জৰী চিঙিবলৈ এটাই অস্ত্র আছে, তাৰ নাম সহনশীলতা। সহনশীলতা অবিহনে কোনো সংগ্রাম সম্পূর্ণ নহয়। জীৱনৰ যাত্রাপথত ভাগৰ আহিবই, ক্লান্তি আহিবই আৰু কেতিয়াবা হাৰ মানিবলৈ ইচ্ছা জাগিবই। সেই তীব্র ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দি থিয় দি থকাটোৱেই সাফল্যৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ অংশ। আমাৰ মনোবল যিমানেই দৃঢ় হ’ব, জৰীবোৰৰ টান সিমানেই নগণ্য হৈ পৰিব। যিসকলে আমাক দুর্বল কৰিব বিচাৰে, তেওঁলোক আচলতে আমাৰ শক্তিৰ পৰীক্ষকহে। সোপানখন আচলতে চৰিত্র গঠনৰ কাৰখানা, যিমানেই ঘর্ষণ হ’ব, ব্যক্তিত্ব সিমানেই উজ্জ্বল হ’ব। সোণ জুইত পুৰিহে উজ্জ্বল হয়, মানুহো যন্ত্রণাত পুৰিহে উজ্জ্বল হয়।
মানসিক যন্ত্রণাৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যোৱাটো গৌৰৱৰ কথা। আমি সাফল্যক এখন ধুনীয়া ছবি বুলি ভাবো, কিন্তু ছবিৰ আঁৰৰ ক্ষত-বিক্ষত স্মৃতি নেদেখো। সংগ্রামৰ সময়ত নিজৰ ওপৰতে খং উঠে, বিৰক্তি আহে, চকুলো ওলায়। তথাপিও সোপান খামুচি ধৰি ওপৰলৈ উঠি থকা মানুহজনে প্রমাণ কৰে – তেওঁ যন্ত্রণাক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰিছে। পৃথিৱীৰ ইতিহাসত যিসকলে নিজৰ স্থান চিৰস্থায়ী কৰিছে, তেওঁলোক প্রত্যেকেই এনে যন্ত্রণাৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আহিছে। মহাত্মা গান্ধী, নেলছন মেণ্ডেলা বা আমাৰ ড° ভূপেন হাজৰিকা – সকলোৰে যাত্রা আছিল যন্ত্রণাৰে ভৰা। যন্ত্রণাক ভয় কৰা মানুহে সোপানৰ মাজভাগো অতিক্রম কৰিব নোৱাৰে। এই যাত্রাত চকুলো আৰু ঘাম একাকাৰ হৈ পৰে, কিন্তু সেই মিশ্রণটোৱেই জয়ৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী ইন্ধন।
শীর্ষত উপনীত হোৱাৰ মুহূর্তটো আটাইতকৈ আৱেগিক আৰু ৰহস্যময়। যেতিয়া মানুহজনে শেষ সোপানটো অতিক্রম কৰি সাফল্যৰ চিহ্নত হাত দিয়ে, তেতিয়া কঁকালত বান্ধি থোৱা সমস্ত জৰী নিমিষতে চিগি যায়। ই এটা ডাঙৰ সত্য – সাফল্যই মুক্তি দিয়ে। সামাজিক প্রত্যাশা, ভৱিষ্যতৰ ভয়, অতীতৰ বোজা, একাকীত্বৰ যন্ত্রণা সাফল্যৰ পোহৰত নোহোৱা হৈ যায়। সাফল্য এক শক্তি, যিয়ে মানুহক এক নতুন পৰিচয় প্রদান কৰে। এবাৰ শীর্ষত উপনীত হ’লে তলৰ পৰা টানি থকা হাতবোৰ অদৃশ্য হৈ যায়। শিকলিবোৰ আপোনা-আপুনি শিথিল হৈ পৰে। এই মুক্তিৰ সোৱাদ ল’বলৈকে মানুহে ইমান কষ্ট স্বীকাৰ কৰে। জৰী চিগি যোৱাৰ মুহূর্তত যি এক স্বস্তিৰ নিশ্বাস ওলাই আহে, সেইটোৱেই জীৱনৰ প্রকৃত উপহাৰ।
সাফল্য লাভৰ পিছত মানুহজনৰ মুখত যি এক ধীৰ-স্থিৰ আৰু প্রশান্তিৰ হাঁহি দেখা গৈছে, সেইটোৱেই যিকোনো সংগ্রামৰ অন্তিম লক্ষ্য। মানসিক শান্তি আৰু নিজৰ ওপৰত থকা অটল বিশ্বাসেই সাফল্যৰ প্রকৃত স্বৰূপ। সাফল্যৰ অর্থ মাত্র ধন-সম্পত্তি বা ক্ষমতা নহয়। ইয়াৰ প্রকৃত অর্থ হ’ল নিজৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ অতিক্রম কৰি এক মুক্ত আকাশৰ তলত থিয় দিব পৰা ক্ষমতা। যেতিয়া জৰীবোৰ চিগি যায়, তেতিয়া আমাৰ লগত ৰৈ যায় মাত্র এক গভীৰ অভিজ্ঞতা। সেই অভিজ্ঞতাই আমাক ভৱিষ্যতে আৰু অধিক ওখ সোপান বগাবলৈ অনুপ্রাণিত কৰে। সাফল্যই আমাৰ দৃষ্টিভংগী সলনি কৰি দিয়ে। যিবোৰ মানুহ বা পৰিস্থিতিক আমি এতিয়ালৈকে ভয় কৰি আছিলো, সেইবোৰ এতিয়া আমাৰ বাবে অতি নগণ্য হৈ পৰে।
সহনশীলতা মানে দুর্বলতা নহয়। বহুতে ভাবে সহনশীল মানুহ দুর্বল। আচলতে সহনশীলতাই আটাইতকৈ ডাঙৰ শক্তি। খঙৰ মুহূর্তত মনে মনে থাকিব পৰাটো, অপমানৰ মুহূর্তত হাঁহিব পৰাটো, পৰাজয়ৰ মুহূর্ততো আকৌ উঠিব পৰাটো সহজ কথা নহয়। ইয়াৰ বাবে বুকুত অসীম সাহস লাগে। যি মানুহে এই সাহস অর্জন কৰে, তেওঁৰ বাবে কোনো সোপানেই ওখ নহয়।
আমি সৰুৰে পৰা শুনি আহিছো – ধৈর্যৰ ফল মিঠা। কিন্তু ধৈর্য মানে হাত সাৱটি বহি থকাটো নহয়। ধৈর্য মানে হ’ল নিৰন্তৰ কাম কৰি থকা, ফলৰ আশা নকৰাকৈ কাম কৰি থকা। গীতাত কোৱাৰ দৰে কর্ম কৰি যোৱা, ফলৰ চিন্তা নকৰা। সোপান বগাওঁতে প্রতিটো খোজতে এই মন্ত্র মনত ৰাখিব লাগে। আজিৰ খোজটো ভালকৈ দিয়া, কাইলৈৰ খোজটো নিজে নিজে সহজ হৈ যাব।
সমাজে সদায় সফল মানুহকহে মালা পিন্ধায়, কিন্তু বিফল মানুহৰ ঘামক কোনেও নেদেখে। আচলতে প্রতিটো বিফলতাই সোপানৰ এটা খোজ। বিফলতা অবিহনে সাফল্যৰ কোনো মূল্য নাই। যি মানুহে এবাৰো পৰা নাই, তেওঁ বগাবলৈ শিকাই নাই। পৰি পৰি উঠাটোৱেই সহনশীলতাৰ শ্রেষ্ঠ উদাহৰণ।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে সাফল্যৰ যাত্রা কেতিয়াও শেষ নহয়। ই এক নিৰন্তৰ প্রক্রিয়া। সোপানৰ এটা শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পিছত আমাৰ আগত আন এক ওখ সোপানৰ সৃষ্টি হয়। কিন্তু আগৰ যাত্রাত পোৱা শিক্ষাই আমাক নতুন যাত্রাটোত সহায় কৰে। জৰীবোৰ আকৌ আহিব পাৰে, প্রত্যাশা আকৌ বাঢ়িব পাৰে, কিন্তু এতিয়া আমি জানো কেনেকৈ আগুৱাব লাগে। যন্ত্রণা আমাৰ যাত্রাৰ অংশ, লক্ষ্য নহয়। যিয়ে এই সত্য বুজি পায়, তেওঁৰ বাবে পৃথিৱীৰ কোনো জৰীয়েই শক্তিশালী নহয়। বাধাৰ মাজত জীয়াই থকাটো এক কলা, সেই কলা আয়ত্ত কৰাটোৱেই জীৱনৰ সার্থকতা। সোপানৰ শীর্ষত থিয় দি থকা সেই মানুহজনৰ দৰে আমিও আমাৰ জীৱনৰ জৰীবোৰ ছিঙিবলৈ সক্ষম হ’ব লাগিব। আমাৰ প্রতিটো শ্রম, প্রতিটো ঘামৰ টোপাল আৰু প্রতিটো যন্ত্রণাৰ মুহূর্ত এদিন অর্থপূর্ণ হৈ পৰিব। সেই অর্থপূর্ণ জীৱনটোৰ বাবেই আমি জীয়াই থকাৰ সংগ্রামখন চলাই নিব লাগে। যন্ত্রণাৰ পৰা মুক্তিৰ এই যাত্রাই আমাক এক অনন্য মানুহ হিচাপে গঢ়ি তোলে। আৰু এই যাত্রাৰ গোটেই ৰহস্যটো এটা শব্দতে লুকাই আছে – সহনশীলতা। সেয়ে আহক, আমি সকলোৱে নিজৰ নিজৰ সোপান বগাওঁ। ভয় নকৰো, সংশয় নকৰো। জৰী টানিলেও, মানুহে হাঁহিলেও, অতীতে আমনি কৰিলেও আমি ৰৈ নাযাওঁ। কাৰণ আমি জানো, সোপানৰ শীর্ষত আমাৰ বাবে ৰৈ আছে মুক্তিৰ পোহৰ, প্রশান্তিৰ হাঁহি আৰু সহনশীলতাৰ গৌৰৱ।