মানৱ জীৱন অনিত্য
প্ৰেম বৈষ্ণৱ,বিহালী, বিশ্বনাথ
মানৱ জীৱন এক পৰম আশ্চৰ্য আৰু দুৰ্লভ উপহাৰ। শাস্ত্ৰত কোৱা হৈছে, চৌৰাশী লক্ষ যোনী ভ্ৰমণ কৰাৰ পাছতহে জীৱই মানৱ জনম লাভ কৰে। এই জনমতেই জীৱই নিজৰ বিবেকেৰে ভাল-বেয়া বিচাৰ কৰিব পাৰে, সৎ-অসৎৰ পাৰ্থক্য বুজিব পাৰে আৰু মুক্তিৰ পথত আগবাঢ়িব পাৰে। কিন্তু এই দুৰ্লভ জীৱনটোৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু কঠোৰ সত্যটো হ’ল ইয়াৰ অনিত্যতা। জন্মৰ লগে লগেই মৃত্যুৰ গণনা আৰম্ভ হয়। আমি সকলোৱে এই সত্য জানো, তথাপিও নজনাৰ ভাও ধৰি জীয়াই থাকোঁ। আমি এনেদৰে ঘৰ সাজোঁ, ধন ঘটোঁ, পৰিকল্পনা কৰোঁ যেন আমি অমৰ। এই ভ্ৰমেই আমাৰ সকলো দুখ, অহংকাৰ, লোভ আৰু অশান্তিৰ মূল কাৰণ।
ভগৱদ্গীতাত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই অৰ্জুনক স্পষ্টকৈ কৈছে – ‘জাতস্য হি ধ্ৰুৱো মৃত্যুঃ ধ্ৰুৱং জন্ম মৃতস্য চ’ – যি জন্মিছে তাৰ মৃত্যু নিশ্চিত আৰু যি মৰিছে তাৰ জন্ম নিশ্চিত। বুদ্ধদেৱেও তেওঁৰ প্ৰথম আৰ্য সত্যত কৈছিল – সকলো দুখৰ মূলতে হ’ল অনিত্য বস্তুক নিত্য বুলি ভবা। যেতিয়ালৈকে আমি এই অনিত্যতাক গভীৰভাৱে উপলব্ধি নকৰোঁ, তেতিয়ালৈকে জীৱনৰ প্ৰকৃত অৰ্থ বুজিব নোৱাৰোঁ। সেয়ে মানৱ জীৱনৰ অনিত্যতাক ভয় হিচাপে নহয়, এক জাগৰণ হিচাপে লোৱা উচিত। এই জাগৰণেই আমাক সঠিক পথ দেখুৱায়। অনিত্যতাৰ বোধে মানুহক অধিক সচেতন কৰে। জীৱনৰ প্ৰতিটো মুহূৰ্তকে মূল্যৱান কৰি তোলে। এই উপলব্ধিৰ পৰাই প্ৰকৃত জ্ঞানৰ আৰম্ভণি হয়।
এই সংসাৰত মানুহৰ জীৱন ক্ষণস্থায়ী। আমি যিবোৰ বস্তুক নিজৰ বুলি আঁকোৱালি লৈছোঁ – উপাৰ্জিত ধন, আত্মীয়-পৰিজন, ৰূপ-যৌৱন, মান-যশ, ক্ষমতা – এই সকলোবোৰেই বৰফৰ দৰে ক্ষণভংগুৰ, নিমিষতে নোহোৱা হৈ যাব পাৰে। বৰফ যেনেদৰে সূৰ্যৰ তাপত ক্ৰমাৎ গলি এটা সময়ত শেষ হৈ যায়, ঠিক তেনেদৰেই মানুহৰ জীৱনৰ এই উপাদানসমূহো কালৰ সোঁতত হেৰাই যায়। তথাপিও মানুহে এই অনিত্য বস্তুবোৰক নিজৰ বুলি ভ্ৰম কৰি অহংকাৰত মতলীয়া হয়, যাৰ ফলত তেওঁলোকে জীৱনৰ মূল উদ্দেশ্যৰ পৰা বিচলিত হয়। এই ভ্ৰমে মানুহক সত্যৰ পৰা আঁতৰাই নিয়ে। ই হৃদয়ত অশান্তিৰ বীজ সিঁচে। মানুহে নিজৰ ছাঁকেই সত্য বুলি ভাবিবলৈ লয়। কিন্তু ছাঁ কেতিয়াও স্থায়ী নহয়।
- ৰূপ-যৌৱনৰ অনিত্যতা:- যৌৱনৰ উন্মাদনাত মানুহে পাহৰি যায় যে এই শক্তি আৰু সৌন্দৰ্য এদিন বিলীন হ’ব। দাপোণৰ সন্মুখত থিয় হৈ আমি যেতিয়া নিজৰ ৰূপত মুগ্ধ হওঁ, তেতিয়া ভাবোঁ এই ৰূপ চিৰস্থায়ী। কিন্তু সময় কাৰো বাবে ৰৈ নাথাকে। কালিৰ যি সুঠাম যুৱক, যাৰ বাহুৰ বলত গৰ্ব, যাৰ কণ্ঠত অহংকাৰ, আজিৰ লাঠিৰ সহায়ত খোজ কঢ়া বৃদ্ধজনৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নাই। শৰীৰৰ প্ৰতিটো কোষ, প্ৰতিটো ৰোম কালৰ অধীন। ছাল কোঁচ খায়, চুলি পকে, চকুৰ জ্যোতি কমে, আঁঠুৰ বিষ আৰম্ভ হয়। এয়াই প্ৰকৃতিৰ নিয়ম। এই নিয়মক কোনেও অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে। ৰূপৰ দম্ভত মানুহে প্ৰায়ে আনৰ হৃদয়ত আঘাত দিয়ে। কিন্তু শেষত সেই ৰূপেই আয়নাত নিজকে চিনিব নোৱাৰা কৰে। সেয়ে ৰূপতকৈ গুণকহে বেছি গুৰুত্ব দিয়া উচিত। গুণহে মানুহক চিৰদিন জীয়াই ৰাখে। সেয়ে হয়তো মানুহে কয় – ‘যৌৱন গ’লে ৰূপ নাথাকে, নদী শুকালে পানী নাথাকে।’ যৌৱনৰ অহংকাৰত আনক তুচ্ছ জ্ঞান কৰাটো মূৰ্খামি। কাৰণ যি ৰূপক লৈ আমি গৌৰৱ কৰোঁ, সি আমাৰ নহয়, সময়ে দিয়া এটা ধাৰ। এই ধাৰ সময়ত ঘূৰাই দিব লাগিব। সেয়ে যৌৱন থাকোঁতেই বিনয়ী হোৱা উচিত। নিজৰ শক্তিক আনৰ সেৱাত লগোৱা উচিত। বৃদ্ধসকলক সন্মান কৰা উচিত, কাৰণ আজি তেওঁলোক যি অৱস্থাত আছে, কাইলৈ আমিও সেই অৱস্থাত থাকিম। যৌৱনৰ শক্তিৰে যদি এটা ভাল কাম কৰিব পাৰি, সেয়াই জীৱনৰ আচল সঞ্চয়। বৃদ্ধ কালত সেই সঞ্চয়েহে শান্তি দিয়ে। ৰূপ গ’লেও গুণৰ সুবাস থাকি যায়। মানুহে ৰূপক নহয়, আপোনাৰ ব্যৱহাৰকহে মনত ৰাখে।
- ধন-সম্পত্তি আৰু ক্ষমতাৰ অনিত্যতা:- ধন-সম্পত্তি আৰু ক্ষমতাও স্থায়ী নহয়। আজিৰ কোটিপতি কাইলৈ পথৰ ভিক্ষাৰী হোৱাৰ উদাহৰণ বহুত আছে। ব্যৱসায়ত লোকচান, বানপানী, অগ্নিকাণ্ড, ৰোগ – এটা মুহূৰ্ততে সকলো শেষ হৈ যাব পাৰে। ক্ষমতাৰ দম্ভত বহু ৰজা-মহাৰজা, স্বৈৰাচাৰী শাসকৰ পতন হৈছে। ৰাৱণৰ সোণৰ লংকা নাথাকিল, কংসৰ মথুৰা নাথাকিল, হিটলাৰৰ সাম্ৰাজ্য নাথাকিল, আমাৰ চকুৰ আগতেই কত ডাঙৰ ডাঙৰ উদ্যোগপতিৰ সাম্ৰাজ্য ধ্বংস হোৱা দেখিছোঁ। ইতিহাসে বাৰে বাৰে এই সত্য প্ৰমাণ কৰিছে। ক্ষমতাৰ নিচা সকলো নিচাতকৈ ভয়ংকৰ। ই মানুহক অন্ধ কৰি দিয়ে। শেষত সেই অন্ধতাই পতনৰ কাৰণ হয়। সেয়ে ক্ষমতা পালে সংযমী হোৱা উচিত।
ধন আহে আৰু যায়। ইয়াক লক্ষ্মী বোলা হয়, কাৰণ লক্ষ্মী চঞ্চলা, এঠাইত স্থিৰ হৈ নাথাকে। আজি আপোনাৰ হাতত, কাইলৈ আনৰ হাতত। তথাপিও মানুহে এই অনিত্য ধনক নিজৰ বুলি ভ্ৰম কৰি অহংকাৰত মতলীয়া হয়। ধনৰ গৰ্বত আনক সৰু কৰা, দুখীয়াক হেয় জ্ঞান কৰা, ঘোচ লোৱা, আনক ঠগোৱা – এইবোৰৰ ফলত সমাজত বিভেদ আৰু সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়। মানুহে পাহৰি যায় যে খালী হাতে আহিছে, খালী হাতে যাব। লগত যাব কেৱল কৰ্ম। ধনে কেতিয়াও মানুহৰ মনৰ শান্তি কিনিব নোৱাৰে। শান্তি আহে ত্যাগ আৰু সন্তুষ্টিৰ পৰা। ধনক সঁচা অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰিব জানিলেহে জীৱন ধন্য হয়। অন্যথা ধনেই দুখৰ কাৰণ হৈ পৰে।
- আত্মীয়-পৰিজন আৰু সম্পৰ্কৰ অনিত্যতা:- আমি যাক আটাইতকৈ আপোন বুলি ভাবোঁ – পিতা-মাতা, পত্নী-পুত্ৰ, বন্ধু-বান্ধৱ – তেওঁলোকো অনিত্য। কোন কেতিয়া ক’ৰ পৰা আহে আৰু কেতিয়া গুচি যায়, কোনেও নাজানে। মহাভাৰতত কৈছে, সংসাৰ এখন ধৰ্মশালাৰ দৰে। যাত্ৰীসকল ৰাতিৰ বাবে লগ হয়, ৰাতিপুৱা সকলোৱে নিজৰ নিজৰ বাটে যায়। আমাৰ সম্পৰ্কবোৰো তেনেকুৱা। ৰেল ষ্টেচনত বহু মানুহ লগ হয়, কিন্তু সকলোৰে গন্তব্য বেলেগ। এই লগ পোৱা আৰু এৰা যোৱাৰ মাজতে জীৱনৰ আচল শিক্ষা লুকাই থাকে। প্ৰতিটো সম্পৰ্কই আমাক কিবা নহয় কিবা শিকাই থৈ যায়। কোনো সম্পৰ্কই বিনা কাৰণত গঢ়ি নুঠে। সময়ৰ লগে লগে ইয়াৰ অৰ্থ বুজি পোৱা যায়। সেয়ে প্ৰতিটো সম্পৰ্ককে সন্মান কৰা উচিত।
এই সত্যক বুজি নাপাই মানুহে মোহত বান্ধ খাই পৰে। মোহেই দুখৰ কাৰণ। যেতিয়া আপোনজন আঁতৰি যায়, তেতিয়া আমি ভাগি পৰোঁ। পুত্ৰশোক, পত্নীশোকত মানুহ পাগল হৈ যায়। কিন্তু যি আহিছে তেওঁ যাবই। এয়াই নিয়ম। সেয়ে সম্পৰ্ক থাকোঁতেই মৰম দিয়ক, সন্মান দিয়ক, কিন্তু মোহত অন্ধ নহ’ব। আপোনজনক এৰি যাব লাগিব বুলি জানিও তেওঁলোকক ভালপোৱাটোৱেই প্ৰকৃত প্ৰেম। প্ৰেমত স্বাৰ্থ নাথাকিলেহে সি পবিত্ৰ হয়। মোহে সম্পৰ্কক গধুৰ কৰে, প্ৰেমে সম্পৰ্কক পোহৰাই তোলে। সেয়ে মোহ নহয়, নিঃস্বাৰ্থ প্ৰেমকহে আঁকোৱালি লওক। তেতিয়াহে বিচ্ছেদতো শান্তি থাকিব।
- জীৱনৰ নিজৰ অনিত্যতা:- আটাইতকৈ ডাঙৰ অনিত্যতা হ’ল জীৱন নিজেই। উশাহৰ কোনো বিশ্বাস নাই। আজি সুস্থ মানুহজন কাইলৈ হৃদৰোগত ঢলি পৰিব পাৰে। এটা সৰু দুৰ্ঘটনাই সকলো শেষ কৰিব পাৰে। ক’ৰোনা মহামাৰীয়ে আমাক এই সত্য চকুৰে দেখুৱাই দিলে – কেনেকৈ নিমিষতে হাজাৰ হাজাৰ মানুহ নোহোৱা হৈ গ’ল। সেয়ে শাস্ত্ৰত কৈছে – ‘ক্ষণভংগুৰ জীৱন, কি কৰা কাললৈ থৈ?’ এই প্ৰশ্নটোৱে আমাক প্ৰতিদিনে ভাবিবলৈ শিকায়। কাইলৈৰ আশাত আজিৰ কাম পেলাই থোৱা উচিত নহয়। কাৰণ কাইলৈ বুলিবলৈ সময় নাথাকিবও পাৰে। জীৱনৰ প্ৰতিটো দিনকে শেষ দিন বুলি ভাবি কাম কৰা উচিত। তেতিয়াহে জীৱনত কোনো আক্ষেপ নাথাকে।
এই অনিত্যতাৰ মাজতো মানুহে কেনেকৈ জীয়াই আছে? আশাৰ বাবে। আশাই মানুহক জীয়াই ৰাখে। কিন্তু এই আশা যদি কেৱল ধন, ৰূপ, ক্ষমতাৰ বাবে হয়, তেন্তে সি দুখ দিয়ে। আশা যদি সৎ কৰ্মৰ বাবে হয়, তেন্তে সি মুক্তি দিয়ে। সৎ আশাই মানুহক আগুৱাই নিয়ে। ই হতাশাৰ আন্ধাৰত পোহৰৰ বন্তি জ্বলায়। আশা নাথাকিলে মানুহ জীয়াই থাকিও মৰাৰ দৰে হয়। সেয়ে আশাক কেতিয়াও হেৰুৱাব নালাগে, মাথোঁ আশাৰ দিশটো শুদ্ধ হ’ব লাগে।
- অনিত্যতাৰ মাজত নিত্য কি? :- যদি সকলো অনিত্য, তেন্তে নিত্য কি? নিত্য হ’ল দুটা বস্তু – আত্মা আৰু কৰ্ম। এই দুয়োটাই কালকো জয় কৰিব পাৰে। দেহ ক্ষয় হয়, কিন্তু এই দুয়োটাৰ ক্ষয় নাই। ইয়াক বুজি পালেই জীৱনৰ ভয় আঁতৰি যায়। মানুহে তেতিয়া মৃত্যুকো এক নতুন আৰম্ভণি বুলি ভাবিবলৈ শিকে। এয়াই আধ্যাত্মিকতাৰ মূল ভেটি।
দেহ নশ্বৰ, কিন্তু আত্মা অমৰ। গীতাত কৈছে – ‘ন জায়তে ম্ৰিয়তে বা কদাচিৎ, নায়ং ভূত্বা ভৱিতা বা ন ভূয়ঃ’ – আত্মাৰ জন্মও নাই, মৃত্যুও নাই। দেহটো এখন কাপোৰৰ দৰে, পুৰণি হ’লে আত্মাই নতুন কাপোৰ পিন্ধে। ‘বাসাংসি জীৰ্ণানি যথা বিহায়’। সেয়ে মৃত্যুক ভয় কৰিব নালাগে, মৃত্যু মানে কেৱল কাপোৰ সলোৱা। আত্মাৰ যাত্ৰা অনন্ত। দেহৰ মৃত্যুৰ পাছতো আত্মাই নিজৰ কৰ্ম অনুসৰি গতি কৰে। এই বিশ্বাসে মানুহক সৎ পথত থাকিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। আত্মাৰ অমৰত্বই জীৱনক এক বৃহত্তৰ অৰ্থ দিয়ে।
দ্বিতীয়তে নিত্য হ’ল আমাৰ সৎ কৰ্ম। ধন-সম্পত্তি এৰি যাব, দেহ জ্বলি ছাই হৈ যাব, কিন্তু আমি কৰা ভাল কাম, আনৰ বাবে কৰা উপকাৰ, আমাৰ সুনাম – এইবোৰ ৰৈ যায়। মানুহ মৰে, কিন্তু তেওঁৰ কীৰ্তি জীয়াই থাকে। আইনষ্টাইনৰ দেহ নাই, কিন্তু তেওঁৰ জ্ঞান আছে। মহাত্মা গান্ধীৰ দেহ নাই, কিন্তু তেওঁৰ সত্যৰ আদৰ্শ আছে। আমাৰ গাঁৱৰ এজন ভাল মানুহৰ দেহ নাথাকিলেও তেওঁৰ কথা মানুহে মনত ৰাখে। সৎ কৰ্মৰ সুবাস বতাহতকৈও বেছি দূৰলৈ যায়। ই প্ৰজন্মৰ পাছত প্ৰজন্মলৈ মানুহক অনুপ্ৰাণিত কৰে। এটা ভাল কামেই হাজাৰজনৰ জীৱন সলাব পাৰে। সেয়ে কৰ্মক কেতিয়াও সৰু বুলি নাভাবিব।
- অনিত্যতাৰ বোধে কি শিকায়? :- মানৱ জীৱনৰ এই ক্ষণস্থায়িত্বক স্বীকাৰ কৰিলে মানুহ নিৰাশ নহয়, বৰঞ্চ অধিক দায়িত্বশীল হয়। যেতিয়া আমি বুজো যে সময় কম, তেতিয়া আমি সময়ৰ মূল্য বুজোঁ। এদিনৰ সময়ো নষ্ট কৰিবলৈ ইচ্ছা নকৰোঁ। যেতিয়া বুজোঁ যে ধন অনিত্য, তেতিয়া ধনক ভাল কামত ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকোঁ। এই বোধে মানুহক অলসতাৰ পৰা মুক্ত কৰে। ই প্ৰতিটো দিনকে এক নতুন সুযোগ হিচাপে চাবলৈ শিকায়। জীৱনৰ প্ৰতি থকা আমাৰ দৃষ্টিভংগীকে সলনি কৰি দিয়ে। তেতিয়া সৰু সৰু কথাত কাজিয়া নহয়, মাথোঁ মৰমহে বাঢ়ে।
এইবোৰক লৈ অহংকাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, আমি আমাৰ সম্পদ আৰু সামৰ্থ্য সমাজৰ মংগলৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। যদি আমাৰ হাতত ধন আছে, তাক যথাসম্ভৱ জনহিতকৰ কামত খৰচ কৰা উচিত – দুখীয়াক সহায় কৰা, বিদ্যালয়, চিকিৎসালয় সজা, ৰাইজৰ বাবে কিবা এটা কৰা। যদি আমি বিদ্যা, বুদ্ধি বা কোনো শ্ৰেষ্ঠ গুণৰ অধিকাৰী, তেন্তে সেই গুণ আনৰ উপকাৰৰ বাবে নিয়োগ কৰা উচিত। এজন শিক্ষকে যদি জ্ঞান বিলাই দিয়ে, এজন চিকিৎসকে যদি সেৱা কৰে, এজন যুৱকে যদি গাঁৱৰ বাবে কাম কৰে, তেতিয়াহে তেওঁৰ জীৱনৰ সাৰ্থকতা আছে। সমাজৰ বাবে কৰা সৰু কামো বৃথা নাযায়। ই এদিন বৃহৎ বটবৃক্ষ হৈ ছাঁ দিয়ে। নিজৰ বাবে জীয়াই থকাতকৈ আনৰ বাবে জীয়াই থকাতহে বেছি আনন্দ। এয়াই মানুহ হিচাপে আমাৰ প্ৰধান দায়িত্ব।
তেনে কৰিলেহে জীৱনৰ সাৰ্থকতা প্ৰতিপন্ন হয় আৰু মানুহে পাৰ্থিৱ মোহৰ পৰা মুক্ত হৈ এক সুন্দৰ আৰু শান্তিপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰিব পাৰে। এই বুজাবুজিয়েই মানুহক বিনয়ী আৰু উদাৰ হ’বলৈ শিকায়। যি জানে যে তেওঁৰ জীৱন অনিত্য, তেওঁ কেতিয়াও অহংকাৰী হ’ব নোৱাৰে। তেওঁ সকলোকে সন্মান কৰে, কাৰণ তেওঁ জানে আজি যি ওপৰত আছে, কাইলৈ তলত থাকিব পাৰে। এই বিনয়েৰেই এক সুস্থ সমাজ গঢ়ি উঠে। অহংকাৰে সমাজ ভাঙে, বিনয়ে সমাজ গঢ়ে। বিনয়ী মানুহক সকলোৱে ভাল পায়। তেওঁৰ কথাত মাধুৰ্য থাকে। তেওঁৰ উপস্থিতিয়ে পৰিৱেশ শান্ত কৰে। সেয়ে বিনয়ক জীৱনৰ অলংকাৰ বুলি কোৱা হয়।
সদৌ শেষত ক’ব পাৰি, মানৱ জীৱনৰ অনিত্যতাই আমাক ভয় খুৱাবলৈ অহা নাই, সজাগ কৰিবলৈ আহিছে। ই আমাক কয় – ‘হে মানুহ, সাৰ পোৱা, সময় বৰ কম। যি কৰিব লাগে সোনকালে কৰা।’ ফুল যেতিয়া জানে যে সন্ধিয়া সৰি পৰিব, তেতিয়া সি দিনটোত সকলোকে সুবাস বিলাই দিয়ে। সি কাকো বঞ্চিত নকৰে। আমাৰ জীৱনো তেনেকুৱাই। এই সজাগতাই জীৱনক অধিক সুন্দৰ কৰে। ই আমাক এটা লক্ষ্য দিয়ে। লক্ষ্য থাকিলে জীৱন কেতিয়াও উদ্দেশ্যহীন নহয়। প্ৰতিটো উশাহ তেতিয়া মূল্যবান হৈ পৰে।
আমি জানো যে এদিন যাব লাগিব, সেয়ে থকা দিনকেইটাত আনক সুখ দিয়া, ভাল কাম কৰা, ভগৱানক স্মৰণ কৰা। মাটিৰ দেহ মাটিতে মিলি যাব, সোণৰ অলংকাৰ পৰি ৰ’ব, বেংকৰ টকা পৰি ৰ’ব, কিন্তু আমাৰ কৰ্ম, আমাৰ প্ৰেম, আমাৰ সেৱা, আমাৰ বিনয় – এইবোৰহে অমৰ হৈ ৰ’ব। সেয়ে সৎ পথেৰে, বিনয়েৰে, পৰোপকাৰে জীৱন যাপন কৰাটোৱেই অনিত্য জীৱনৰ মাজত নিত্যৰ সন্ধান। এয়াই মানৱ জীৱনৰ প্ৰকৃত সাৰ্থকতা। এই সাৰ্থকতাক বুজি জীৱনক সুন্দৰ কৰাই হ’ল প্ৰকৃত জ্ঞানীৰ কাম। জ্ঞানীজনে মৃত্যুকো হাঁহি হাঁহি আঁকোৱালি লয়। কাৰণ তেওঁ জানে, অন্তই নতুন আৰম্ভণিৰহে সূচনা। তেওঁৰ জীৱন ফুলৰ দৰে সুবাস বিলাই শেষ হয়। সেয়াই মানৱ জীৱনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সফলতা।