নিয়ম-শৃংখলাৰ নামত শোষণ: প্ৰাইভেট স্কুল ব্যৱস্থাৰ ভিতৰৰ কাহিনী
কানুপ্ৰিয়া ডেকা
স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী অসমীয়া বিভাগ
বৰপেটা, হাউলী
সমাজৰ উন্নতিৰ মূল ভিত্তি হৈছে শিক্ষা। আৰু এই শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত থাকে শিক্ষকসকল। শিক্ষকসকলেই জাতিৰ ভৱিষ্যৎ গঢ়ে, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ জীৱনত মূল্যবোধ, জ্ঞান আৰু দিশ প্ৰদান কৰে। কিন্তু এই মহান পেছাত নিয়োজিত বহু শিক্ষক, বিশেষকৈ প্ৰাইভেট স্কুলত কৰ্মৰত শিক্ষকসকলৰ জীৱন বাস্তৱত বহুত কঠিন। বাহিৰৰ পৰা চালে সকলো শৃংখলাবদ্ধ, সুসংগঠিত আৰু উন্নত যেন দেখা যায়, কিন্তু ভিতৰত লুকাই আছে এক গভীৰ কষ্টৰ কাহিনী—নিয়ম-শৃংখলাৰ নামত চলি থকা এক প্ৰকাৰৰ নীৰৱ শোষণ।
প্ৰাইভেট স্কুলসমূহে নিজৰ নাম, সুনাম আৰু ফলাফল ৰক্ষা কৰিবলৈ এক কঠোৰ নিয়ম-শৃংখলা স্থাপন কৰে। এই নিয়মসমূহ মূলতঃ শৃংখলা বজাই ৰাখিবলৈ প্ৰয়োজনীয় যদিও, বহু ক্ষেত্ৰত ইয়াক অতিৰিক্তভাৱে প্ৰয়োগ কৰা হয়। শিক্ষকসকলক সময়মতে উপস্থিত থকাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পোচাক, আচৰণ, কথা কোৱা ধৰণ, আনকি ব্যক্তিগত জীৱনৰ বহু অংশতো নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰা হয়। দেৰি হ’লেই জৰিমনা, অলপ ভুল হ’লেই সতর্কবাণী—এইবোৰ নিয়ম যিমানে কঠোৰ হৈ পৰে, শিক্ষকসকলৰ মানসিক অৱস্থা তেনে তেনে সংকুচিত হৈ পৰে।
এই ব্যৱস্থাত আটাইতকৈ ডাঙৰ সমস্যা হৈছে—অলপ দৰমহা আৰু অধিক কাম। বহু প্ৰাইভেট স্কুলত শিক্ষকসকলক তেওঁলোকৰ যোগ্যতা আৰু পৰিশ্ৰমৰ তুলনাত অতি কম দৰমহা দিয়া হয়। এজন শিক্ষকক এদিনতে বহু পিৰিয়ড ল’ব লাগে, তাৰ উপৰিও কপি চোৱা, প্ৰশ্নপত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা, পৰীক্ষা পৰিচালনা কৰা, বিভিন্ন অনুষ্ঠানত অংশ লোৱা—এই সকলোবোৰ কামৰ বাবে বেলেগে কোনো পাৰিশ্ৰমিক নাথাকে। ইমান কামৰ পাছতো তেওঁলোকৰ আৰ্থিক অৱস্থা সন্তোষজনক নহয়।
ইয়াৰ উপৰিও, চাকৰিৰ কোনো নিশ্চয়তা নথকা এটা ডাঙৰ সমস্যা। যিকোনো সময়তে ব্যৱস্থাপনা পক্ষই শিক্ষকক চাকৰিৰ পৰা উলিয়াই দিব পাৰে, বহু ক্ষেত্ৰত কোনো স্পষ্ট কাৰণ নোহোৱাকৈ। শিক্ষকসকলক এই ভয়ত জীৱন কটাব লাগে যে তেওঁলোকৰ একো স্থায়িত্ব নাই। ফলত তেওঁলোকে নিজৰ অধিকাৰ বিচাৰিবলৈ সাহস নাপায়, কাৰণ কেতিয়াবা সঁচা কথা ক’লে চাকৰি হেৰুওৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
নিয়ম-শৃংখলাৰ নামত আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় হৈছে—মানসিক চাপ। প্ৰাইভেট স্কুলত ফলাফলৰ ওপৰত অতিৰিক্ত গুৰুত্ব দিয়া হয়। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ ফলাফল ভাল নহলে তাৰ দায়িত্ব শিক্ষকসকলৰ ওপৰত আৰোপ কৰা হয়। ফলত শিক্ষকসকলে সদায় এক প্ৰকাৰৰ মানসিক চাপত থাকে। তেওঁলোকে নিজৰ সৰ্বোচ্চ প্ৰচেষ্টা দিয়াৰ পিছতো যদি ফলাফল আশা অনুসাৰে নহয়, তেন্তে তেওঁলোকক দোষাৰোপ কৰা হয়। এইবোৰে তেওঁলোকৰ আত্মবিশ্বাস কমাই দিয়ে আৰু মানসিক স্বাস্থ্যে প্ৰভাৱ পেলায়।
তাৰ লগতে, বহু স্কুলত শিক্ষকসকলৰ মতামত বা স্বাধীনতাক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়া নহয়। স্কুলৰ নীতি-নিয়ম নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষকসকলৰ কোনো অংশগ্ৰহণ নাথাকে। তেওঁলোকে কেৱল আদেশ পালন কৰা একোজন কৰ্মচাৰী হিচাপে পৰিগণিত হয়। শিক্ষাৰ দৰে এক সৃষ্টিশীল ক্ষেত্ৰত এই ধৰণৰ নিয়ন্ত্ৰণ শিক্ষাৰ গুণগত মানো কমাই দিব পাৰে।
এই সকলোবোৰ সমস্যাৰ মাজতো শিক্ষকসকলে নিজৰ দায়িত্ব নিষ্ঠাৰে পালন কৰি থাকে। তেওঁলোকে জানে যে তেওঁলোকৰ কাম কেৱল চাকৰি নহয়, ই এক দায়িত্ব—এটা নতুন প্ৰজন্ম গঢ়াৰ দায়িত্ব। এইবাবেই তেওঁলোকে নিজৰ কষ্টবোৰ অনেক সময়ে লুকুৱাই ৰাখে, মুখত হাঁহি লৈয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ আগত থিয় দিয়ে।
কিন্তু প্ৰশ্ন এটা উত্থাপন হয়—এইটো কি ন্যায়সংগত? যিসকলে সমাজক আলোকিত কৰে, তেওঁলোক নিজেই কিয় অন্ধকাৰত থাকিব লাগে? নিয়ম-শৃংখলা নিশ্চয় প্ৰয়োজনীয়, কিন্তু সেই নিয়ম যদি মানৱীয়তা আৰু ন্যায়ৰ সীমা অতিক্ৰম কৰে, তেন্তে ই শোষণৰ ৰূপ লয়।
এই পৰিস্থিতি সলনি কৰিবলৈ প্ৰয়োজন সচেতনতা আৰু ব্যৱস্থা গ্ৰহণ। প্ৰাইভেট স্কুলসমূহে শিক্ষকসকলক সন্মান, যথোপযুক্ত দৰমহা আৰু চাকৰিৰ সুৰক্ষা দিব লাগিব। লগতে, চৰকাৰ আৰু সংশ্লিষ্ট সংস্থাসমূহেও এই ক্ষেত্ৰত কঠোৰ নিয়ম প্ৰণয়ন কৰি তাৰ সঠিক প্ৰয়োগ নিশ্চিত কৰিব লাগিব। শিক্ষকসকলৰ বাবে এক সুৰক্ষিত আৰু স্বাস্থ্যকৰ কৰ্ম পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা অত্যন্ত জৰুৰী।
প্ৰাইভেট স্কুল ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত লুকাই থকা এই শোষণৰ কাহিনী কেৱল শিক্ষকসকলৰ নহয়, ই আমাৰ সমগ্ৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ এক আয়না। যদি আমি এই সমস্যা সমাধান নকৰোঁ, তেন্তে ইয়াৰ প্ৰভাৱ আগন্তুক প্ৰজন্মৰ ওপৰত পৰিব। সেয়ে, সময় আহিছে এই নীৰৱ শোষণৰ বিৰুদ্ধে মাত মতা আৰু শিক্ষকসকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ। শিক্ষকসকলক সন্মান দিয়াটো কেৱল তেওঁলোকৰ অধিকাৰ নহয়—ই আমাৰ দায়িত্ব।এই সমস্যাৰ গভীৰতা বুজিবলৈ আমি প্ৰাইভেট স্কুল ব্যৱস্থাৰ ভিতৰৰ আন কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশো চাব লাগিব। বিশেষকৈ, শিক্ষকসকলৰ ওপৰত আৰোপ কৰা অদৃশ্য নিয়ন্ত্ৰণ আৰু শোষণৰ সূক্ষ্ম ৰূপবোৰ বহুত সময়ত স্পষ্টকৈ দেখা নাযায়, কিন্তু ইয়াৰ প্ৰভাৱ অত্যন্ত গভীৰ।
প্ৰথমতে উল্লেখযোগ্য হৈছে—অদৃশ্য কামৰ বোজা। বহু ক্ষেত্ৰত শিক্ষকসকলক স্কুলৰ সময়ৰ বাহিৰেও বিভিন্ন কাম কৰিব লগা হয়। যেনে—অনলাইন ৰিপোৰ্ট আপডেট কৰা, অভিভাৱকৰ সৈতে নিয়মীয়াকৈ যোগাযোগ ৰখা, হঠাৎ আহি পৰা মিটিংত অংশ লোৱা, বা স্কুলৰ প্ৰচাৰমূলক কামত জড়িত হোৱা। এইবোৰ কামৰ বাবে কোনো অতিৰিক্ত সময় বা পাৰিশ্ৰমিক দিয়া নহয়। ফলত, শিক্ষকসকলৰ ব্যক্তিগত জীৱন ধীৰে ধীৰে সংকুচিত হৈ পৰে।
তাৰ পিছত আহে—ভয় আৰু নীৰৱতাৰ সংস্কৃতি। বহু প্ৰাইভেট স্কুলত শিক্ষকসকলক স্পষ্টকৈ কোৱা নাথাকে, কিন্তু এক অব্যক্ত চাপ থাকেই যে তেওঁলোকে যেনে তেনে কৰি সকলো নিয়ম মানি চলিব লাগে। যদি কোনোবাই নিজৰ অধিকাৰ বা সমস্যাৰ কথা উত্থাপন কৰে, তেন্তে তেওঁক “অসুবিধাজনক” বা “অসহযোগী” বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত শিক্ষকসকলে নিজৰ সমস্যাবোৰ মুকলি কৰি ক’ব নোৱাৰে, আৰু এই নীৰৱতাই শোষণক অধিক শক্তিশালী কৰি তোলে।
তুলনামূলক প্ৰতিযোগিতা আন এটা ডাঙৰ সমস্যা। বহু স্কুলত শিক্ষকসকলৰ মাজত এক প্ৰকাৰৰ প্ৰতিযোগিতামূলক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা হয়—কোনে ভাল ফলাফল দিব, কোনে অধিক সক্ৰিয়, কোনে স্কুলৰ বাবে বেছি “উপযোগী”। এই প্ৰতিযোগিতাই কেতিয়াবা সুস্থ প্ৰেৰণা দিব পাৰে, কিন্তু অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত ই অসুস্থ চাপত পৰিণত হয়। শিক্ষকসকল একে আনৰ সহায়কাৰী নহৈ প্ৰতিদ্বন্দ্বী হৈ পৰে, যাৰ ফলত সহমৰ্মিতা আৰু সহযোগিতাৰ অভাৱ দেখা যায়।
ইয়াৰ লগতে, প্ৰশাসনিক পক্ষৰ একমুখী সিদ্ধান্তো উল্লেখযোগ্য। স্কুলৰ বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত—যেনে পাঠ্যক্ৰমৰ ধৰণ, পৰীক্ষাৰ পদ্ধতি, বা শৃংখলাৰ নিয়ম—শিক্ষকসকলৰ সৈতে আলোচনা নকৰাকৈয়ে লোৱা হয়। ফলত শিক্ষকসকল কেৱল একোজন বাস্তৱায়নকাৰী হিচাপে পৰিগণিত হয়, তেওঁলোকৰ সৃজনশীলতা আৰু অভিজ্ঞতাক প্ৰয়োজনীয় মূল্য দিয়া নহয়।
এই সকলোবোৰ পৰিস্থিতিৰ মাজত আটাইতকৈ অধিক প্ৰভাৱ পৰে মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত। দিনটোৰ অধিকাংশ সময় চাপৰ মাজত কাম কৰি, নিজৰ কষ্টবোৰ প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰি, আৰু ভৱিষ্যতৰ অনিশ্চয়তাৰ মাজত জীৱন কটাই থাকিলে যিকোনো মানুহেই মানসিকভাৱে ক্লান্ত হৈ পৰিব। বহু শিক্ষকসকলে উদ্বেগ, হতাশা বা আত্মবিশ্বাস হ্ৰাসৰ দৰে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়, যদিও এইবোৰ বহুত কমেই প্ৰকাশ পায়।
তাৰ মাজতো, এক ইতিবাচক দিশো আছে—কিছুমান শিক্ষকসকল এই পৰিস্থিতিৰ মাজতো নিজৰ ভিতৰৰ শক্তি আৰু উৎসাহেৰে আগবাঢ়ি যায়। তেওঁলোকে নতুন পদ্ধতি অৱলম্বন কৰে, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সৈতে এক মানৱীয় সম্পৰ্ক গঢ়ে, আৰু নিজৰ পেছাটোক কেৱল জীৱিকা নহয়, এক লক্ষ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। এইবোৰে প্ৰমাণ কৰে যে সকলো কষ্টৰ মাজতো শিক্ষকৰ আত্মা এতিয়াও শক্তিশালী।
তথাপিও, এই ব্যক্তিগত প্ৰচেষ্টাই সামগ্ৰিক সমস্যাৰ সমাধান নহয়। ইয়াৰ বাবে প্ৰয়োজন ব্যৱস্থাগত পৰিবর্তন। শিক্ষকসকলৰ বাবে এক ন্যায়সংগত কৰ্মনীতি, নিৰ্দিষ্ট দৰমহাৰ মানদণ্ড, আৰু চাকৰিৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। লগতে, শিক্ষকসকলৰ মতামত আৰু অংশগ্ৰহণক গুৰুত্ব দি এক গণতান্ত্ৰিক পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাও অত্যন্ত দৰকাৰ।
নিয়ম-শৃংখলাৰ নামত চলি থকা এই শোষণ যদি সময়মতে বন্ধ কৰা নহয়, তেন্তে ই শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূলকেই ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিব। শিক্ষকসকল যদি সন্তুষ্ট আৰু সুৰক্ষিত নহয়, তেন্তে তেওঁলোকে কেনেকৈ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ উন্নত ভবিষ্যৎ গঢ়িব? সেয়ে, শিক্ষকসকলৰ কণ্ঠস্বৰক গুৰুত্ব দি, তেওঁলোকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰি, এক ন্যায়ভিত্তিক শিক্ষা ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা সময়ৰ দাবী।