নাৰী দিৱস, নাৰীবাদ আৰু মই
ময়ূৰী বৰগোহাঁই,শিৱসাগৰ
“অস্তিত্ব পূর্বগামী, সত্তা পশ্চাৎগামী —
কিন্তু যি সত্তা নিজেই নিজৰ অস্তিত্বক
প্রশ্ন কৰিব পাৰে, সিহে প্রকৃত অর্থত জীৱন্ত ।”
এনে কিছুমান মুহূৰ্ত আহে — যেতিয়া ভাষা থমকি ৰয়, বাক্য নিঃশব্দ হৈ পৰে, আৰু অৰ্থৰ সন্ধানত চিন্তাশীল সত্তাটো নিজেই এক অতলস্পর্শী নীৰৱতাৰ সন্মুখত অসহায় হৈ দাঁতিয়ে থাকে । নাৰী দিৱসৰ কথা কওঁতে, নাৰীবাদৰ দর্শন আলোচনা কৰোঁতে, আৰু এই সমগ্র ব্যাপ্তিত “মই” বুলি এক সুনির্দিষ্ট অস্তিত্বক স্থাপন কৰোঁতে, তেনে এক নীৰৱতাই মোক প্রথমে আচ্ছন্ন কৰে ।
কাৰণ নাৰীৰ কথা কোৱাটো কেৱল এটি সামাজিক বিষয়ৰ পর্যালোচনা নহয়, ই এক সভ্যতাৰ আত্মপৰীক্ষা, এক প্রজাতিৰ নৈতিক বিবর্তনৰ মূল্যায়ন, আৰু সর্বোপৰি আৰু অস্তিত্বৰ অধিকাৰৰ প্রশ্নক পুনৰ সংজ্ঞায়িত কৰাৰ এক দুঃসাহসিক প্রচেষ্টা । আৰু তেতিয়াই এই নীৰৱতাক ভাঙিবলৈ কলম তুলি লোৱাটো অপৰিহার্য হৈ পৰে ।
ইতিহাস এক জীৱন্ত নথিপত্ৰ । কিন্তু যি ইতিহাস লিখিত হৈছে তাৰ অধিকাংশই পুৰুষৰ হাতেৰে, পুৰুষৰ দৃষ্টিভংগীৰে, পুৰুষৰ স্বার্থত লিখিত । এই ইতিহাসৰ পাতসমূহত নাৰী আছে — কিন্তু প্রায়শঃ পার্শ্বচৰিত্ৰ হিচাপে, ফুটনোট হিচাপে, কোনো মহাপুৰুষৰ অনুপ্রেৰণা হিচাপে, কাৰোবাৰ মাতৃ অথবা পত্নী হিচাপে । নাৰী নিজেই কোনো পর্বৰ নায়িকা, এই স্বীকৃতি ইতিহাসৰ পাঠ্যক্রমত অতি দুর্লভ ।
তথাপিও, সেই পাঠ্যক্রমৰ ফাঁকত যি অগ্নিস্ফুলিঙ্গ লুকাই আছে, তাক যি ক্ষণত উন্মোচন কৰা যায়, তেতিয়া উপলব্ধি হয় — নাৰী কেতিয়াও নিষ্ক্রিয় নাছিল । সদায়েই বিদ্রোহী আছিল, সদায়েই সৃষ্টিশীল আছিল, কেৱল সেই সৃষ্টি আৰু বিদ্রোহৰ ভাষাটোক ক্ষমতাৰ বাগিচাত ক্রমাগত আতৰাই পেলোৱা হৈছিল ।
বিংশ শতাব্দীৰ প্রথম উষালগ্নত, যেতিয়া শিল্পসভ্যতাৰ দ্রুত চাকসমূহ নাৰীৰ শৰীৰ আৰু শ্রমকো নিষ্ঠুৰভাৱে পিড়ি গৈছিল, তেতিয়া এক অভূতপূর্ব চেতনাৰ উদয় হৈছিল । সর্বহাৰাৰ বেদনা আৰু নাৰীসত্তাৰ অপমান একত্রিত হৈ এক অগ্নিময় শক্তিৰ সৃষ্টি কৰিছিল । ১৯০৮ চনৰ নিউয়ৰ্কৰ শীতল ৰাজপথত সেই উত্তাপ প্রথম অনুভূত হৈছিল হাজাৰ হাজাৰ নাৰী-কণ্ঠৰ একত্রিত গর্জনত, যি গর্জন কেৱল মজুৰি বা ভোটৰ দাবী নাছিল — সেই গর্জনৰ মূলতে আছিল এক মহত্ত্বৰ প্রশ্ন : “আমাৰ মানৱীয় অস্তিত্বক তোমালোকে স্বীকাৰ কৰিবানে?”
ক্লাৰা জেটকিনৰ অদম্য সংকল্প, ৰোজা লাক্সেমবার্গৰ বিপ্লবী বৌদ্ধিকতা, বেগম ৰোকেয়াৰ স্বপ্নদ্রষ্টা কলম — এই সকলো শক্তিধাৰাই একত্রিত হৈ এক আন্তর্জাতিক আন্দোলনৰ ভেটি নির্মাণ কৰিছিল । আৰু সেই ভেটিৰ প্রতিটো শিলখণ্ড আচলতে ত্যাগ আৰু সংগ্রামৰ স্মৃতিমিনাৰ ।
ভাৰতীয় উপমহাদেশলৈ দৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিলে দেখা যায় এক ভিন্নতৰ কিন্তু সমানভাৱে গৌৰবময় ইতিহাস । মীৰাবাইৰ ভক্তিৰ ভিতৰতো এক মৌলিক নাৰীবাদী বিদ্রোহ আছিল কাৰণ তেওঁ প্রেম আৰু আধ্যাত্মিকতাৰ ক্ষেত্ৰত স্বামী, শ্বশুৰকুল আৰু ৰাজতন্ত্রৰ আধিপত্যক অস্বীকাৰ কৰিছিল । গার্গী আৰু মৈত্রেয়ীৰ বৈদিক বিতর্কত নাৰীৰ বৌদ্ধিক সার্বভৌমত্বৰ প্রাচীনতম স্বাক্ষৰ আছে ।
অসমৰ মাটিত এই আলোকশিখা আৰু উজ্জ্বল । কনকলতা বৰুৱাৰ সেই অমৰ মুহূৰ্তটোক কেৱল দেশপ্রেমৰ প্রতীক হিচাপে পাঠ কৰাটো অপর্যাপ্ত । সেই মুহূৰ্তত এজন যুৱতীয়ে ঘোষণা কৰিছিল — নাৰীদেহ কোনো বাধা নহয়, নাৰীসত্তা কোনো সীমাৰেখা নহয়, মৃত্যুভয়ৰ চেহেলীও নাৰীৰ আগুৱাই যোৱাৰ পথত অন্তৰায় হ’ব নোৱাৰে । জ্যোতিপ্রসাদ আগৰৱালাৰ চিনেমাত, বিষ্ণুৰাভাৰ নৃত্যত নাৰীক যি মর্যাদাৰে উপস্থাপন কৰা হৈছিল, তাতো এক অগ্রগামী চেতনাৰ স্পর্শ আছিল ।
নাৰীবাদ কোনো সৰল মতবাদ নহয় যাক এটি বাক্যত সংজ্ঞায়িত কৰা সম্ভৱ । ই এক জীৱন্ত, শ্বাসপ্রশ্বাসী বৌদ্ধিক আন্দোলন, যি প্রতিটো যুগত নিজকে পুনর্নির্মাণ কৰি আহিছে, নিজৰ সীমাবদ্ধতাক স্বীকাৰ কৰি আৰু অতিক্রম কৰি । ইয়াক বুজিবলৈ হ’লে দার্শনিক গভীৰতাৰে ইয়াৰ স্তৰসমূহ অনুধাৱন কৰিব লাগিব ।
সাইমন দ্য বোভোয়াৰৰ “দ্য চেকেণ্ড চেক্স” (১৯৪৯) নাৰীবাদী দর্শনৰ এক ভূমিকম্প । বোভোয়াৰৰ সেই বিখ্যাত উদ্বোধনী বচন — “নাৰী জন্ম নহয়, নির্মিত হয়” — ই কেৱল এটি সাহিত্যিক উক্তি নহয়, ই এক গভীৰ অস্তিত্ববাদী দাবী । চার্ত্রৰ ধাৰণাক সম্প্রসাৰিত কৰি বোভোয়াৰে দেখুৱাইছিল যে নাৰীক ইতিহাস জুৰি “অপৰ” (The Other) হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে — পুৰুষ হ’ল বিষয়ী (Subject), নাৰী হ’ল বিষয় (Object) । এই দ্বন্দ্বই নাৰীক তাইৰ নিজস্ব অস্তিত্বৰ পৰিপূর্ণ অনুভূতিৰ পৰা বঞ্চিত কৰি ৰাখে ।
ইমানুৱেল কাণ্টৰ বিখ্যাত নৈতিক আদর্শ “মানুহক কেতিয়াও কেৱল উপায় হিচাপে ব্যৱহাৰ নকৰিবা, সর্বদা লক্ষ্য হিচাপে গণ্য কৰিবা” — এই আদর্শৰ সৈতে নাৰীবাদৰ সংযোগ অতি গভীৰ। পুৰুষতান্ত্ৰিক সভ্যতাই যুগে যুগে নাৰীক উপায় হিচাপেই ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে — সন্তান উৎপাদনৰ জৈৱিক উপকৰণ হিচাপে, গৃহস্থালিৰ অবৈতনিক শ্রমিক হিচাপে, যৌনতাৰ ভোগ্যবস্তু হিচাপে, পুৰুষৰ সামাজিক মর্যাদাৰ প্রতীক হিচাপে । নাৰীবাদ এই কাণ্টীয় অপমানৰ বিৰুদ্ধে এক দার্শনিক অভিযোগনামা ।
কিম্বেৰলে ক্রেনশ্বৱৰ এই তত্ত্বই নাৰীবাদী চিন্তাধাৰাত এক বৈপ্লৱিক পৰিৱর্তন আনিছিল । নাৰীত্ব কোনো একাকী, অভেদ্য সত্তা নহয় — ইয়াক নির্মাণ কৰে বর্ণ, শ্রেণী, জাতি, ধর্ম, যৌনতা, প্রতিবন্ধকতা, ভৌগোলিক অৱস্থান আদি অনেক পৰিচয়ৰ সম্মিলিত দ্বন্দ্ব । এজন উচ্চবর্ণীয় নগৰীয়া নাৰীৰ অভিজ্ঞতা আৰু এজন দলিত গ্রামীণ নাৰীৰ অভিজ্ঞতা সম্পূর্ণ পৃথক — এই পার্থক্যক অস্বীকাৰ কৰা নাৰীবাদ আচলতে এক আংশিক, অসম্পূর্ণ নাৰীবাদ ।
নেল নোডিংছ আৰু ক্যাৰল গিলিগান প্রতিষ্ঠিত “কেয়াৰ এথিক্স” বা যত্নৰ নৈতিকতাই দার্শনিক প্রশ্ন কৰিছে — মানৱ নীতিশাস্ত্রত ন্যায়ৰ ধাৰণা কিয় যত্নৰ ধাৰণাতকৈ উচ্চস্থান পাই? কিয় বিমূর্ত নিয়মকেন্দ্রিক নৈতিকতাই সর্বোচ্চ নৈতিক আদর্শ বুলি বিবেচিত হয়, আৰু সম্পর্ককেন্দ্রিক, যত্নকেন্দ্রিক নৈতিকতাক গৌণ বুলি ধৰা হয়? এই প্রশ্নৰ উত্তৰত লুকাই আছে পুৰুষতান্ত্ৰিক জ্ঞানতত্ত্বৰ এক মৌলিক পক্ষপাত ।
ডেকাৰ্টৰ সেই অমৰ উক্তি “Cogito, ergo sum” — মই চিন্তা কৰোঁ, সেয়েহে মই আছোঁ । কিন্তু নাৰীবাদ এই সূত্রটোক আৰু গভীৰ এক স্তৰত পৰীক্ষা কৰিবলৈ আমাক আহ্বান জনায় — যেতিয়া সমাজে, সংস্কৃতিয়ে, পৰিয়ালে, ধর্মে মিলিত হৈ এজন নাৰীৰ চিন্তাৰ পৰিসীমা নির্ধাৰণ কৰি দিয়ে, তেতিয়া সেই “মই চিন্তা কৰোঁ” কথাষাৰৰ স্বাধীনতা ক’ত প্রামাণিক?
এই “মই” শব্দটো উচ্চাৰণ কৰিবলৈ হ’লে প্রথমে এক মুক্তি আৱশ্যক — বাহ্যিক কর্তৃত্বৰ পৰা মুক্তি, আৰোপিত পৰিচয়ৰ পৰা মুক্তি, “তুমি কি হ’ব লাগে” ৰ সামাজিক আদেশৰ পৰা মুক্তি । এই মুক্তিয়েই নাৰীবাদৰ মূল উপহাৰ ।
কেৰল হেনিচৰ সেই বিপ্লৱী ঘোষণা — “ব্যক্তিগতটোৱেই ৰাজনৈতিক” — এই বচনটোৱে দার্শনিক জগতত এক ভূমিকম্প ঘটাইছিল । কাৰণ ই প্রকাশ্য আৰু ব্যক্তিগতৰ মাজত, ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু পারিবাৰিকৰ মাজত, মহৎ আৰু সাধাৰণৰ মাজত থকা কৃত্রিম বিভাজনখনক ধ্বংস কৰি দিছিল । যি নাৰীটো ৰাতিপুৱা পৰিয়ালৰ সকলোৰে বাবে জলপান প্রস্তুত কৰে, কিন্তু নিজৰ স্বাস্থ্যৰ কথা অন্তিমত ভাবে — তাইৰ সেই দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাটোও এক ৰাজনৈতিক কাহিনী । সেই কাহিনীক ৰাজনৈতিক বুলি চিনাক্ত কৰিব পৰাটোৱেই নাৰীবাদী সচেতনতাৰ প্রথম পদক্ষেপ ।
মোৰ ব্যক্তিগত জীৱনৰ কথা যেতিয়া ভাবোঁ, তেতিয়া বুজি পাওঁ — নাৰীবাদী দর্শনে মোক সবাতোকৈ ডাঙৰ যি শিক্ষা দিছে, সি হ’ল নিজৰ কথা “মই” বুলি কোৱাৰ অধিকাৰ । আমাৰ সমাজীকৰণে নাৰীক শিকায় — নিজকে বিলাই দিব, নিজকে ক্ষুদ্র কৰিব, নিজৰ ইচ্ছাক সকলোৰে ইচ্ছাৰ অধীনত ৰাখিব । এই শিক্ষাৰ বিৰুদ্ধে বিদ্রোহ কৰাটো সহজ নহয় কাৰণ ই কেৱল বাহ্যিক প্রতিৰোধ নহয়, ই এক আভ্যন্তৰীণ যুদ্ধ, নিজৰেই একাংশৰ বিৰুদ্ধে নিজৰেই আন একাংশৰ সংঘর্ষ ।
তথাপিও সেই যুদ্ধ অপৰিহার্য । কাৰণ যি “মই” অৰ্থাৎ নিজকে চিনি নাপায়, যি “মই” নিজৰ অধিকাৰক স্বীকাৰ নকৰে, সি কোনো সমাজৰ প্রকৃত পৰিৱর্তনত অবদান দিব নোৱাৰে ।
অসমীয়া সমাজখন এক জটিল সাংস্কৃতিক মোজেইক । ইয়াত একাধাৰে শক্তিৰ দেৱী আৰাধিতা হয়, আৰু একাধাৰে জীৱন্ত নাৰীৰ শক্তিক ক্ৰমাগত তল কৰি ৰখাৰ চেষ্টা কৰা হয় । কামাখ্যাদেৱীক মহাশক্তি বুলি পূজা কৰা সেই একেখন সমাজত ঋতুমতী নাৰীক অপবিত্ৰ বুলি ঘৰৰ চুকত বহুৱাই ৰখাৰ পৰম্পৰাও আছে — এই বিৰোধাভাস কেৱল দৈনন্দিন জীৱনৰ অসংগতি নহয়, ই এক গভীৰ সাংস্কৃতিক মনোবিকৃতিৰ লক্ষণ ।
অসমীয়া সাহিত্যৰ পাতলৈ চালে লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ সাহিত্যত নাৰীৰ উপস্থিতিৰ কথা ভাবোঁ । জ্যোতিপ্রসাদৰ নাটসমূহত যি নাৰীচৰিত্ৰসমূহ আছে, তাত এক প্রগতিশীল চিন্তাৰ ৰেশ আছে । কিন্তু সমসাময়িক অসমীয়া সমাজৰ বাস্তৱতা প্রায়ে সাহিত্যৰ আদর্শৰ বিপৰীতমুখী ।
আজিৰ অসমীয়া নাৰী এক অদ্ভুত দ্বিধাৰ মাজত বাস কৰে । তেওঁ বিশ্ববিদ্যালয়ত প্রথম শ্রেণীত উত্তীর্ণ হয়, কিন্তু বিৱাহৰ পিছত তাইৰ কেৰিয়াৰ পৰিয়ালৰ “সিদ্ধান্ত”ত পৰিণত হৈ যায় । তেওঁ চাকৰিত উৎকৃষ্ট প্রদর্শন কৰে, কিন্তু ঘৰৰ চামনিখন পাৰ হ’লেই তেওঁক “অহংকাৰী” বুলি চিহ্নিত কৰা হয় । তেওঁ নিজৰ মত প্রকাশ কৰে, কিন্তু “ডাঙৰৰ আগত মত দিব নলগা” ৰ সাংস্কৃতিক আদেশে তেওঁক বাৰে বাৰে নিস্তব্ধ কৰিব বিচাৰে ।
এই দ্বিধাৰ মাজতো পৰিৱর্তনৰ সোঁত বৈছে । উত্তৰ-পূর্ব ভাৰতৰ মাতৃপ্রধান সমাজসমূহ — খাচী, জয়ন্তীয়া, গাৰো — এই সমাজসমূহত নাৰী-পুৰুষৰ ক্ষমতা-সম্পর্কৰ যি বিকল্প ৰূপ দেখা যায়, তাই বিশ্বকে দেখুৱায় যে পুৰুষতন্ত্র কোনো জৈৱিক অনিবার্যতা নহয়, ই এক ঐতিহাসিক নির্মাণমাত্ৰ ।
যিটো আন্দোলন নিজৰ সীমাবদ্ধতাক স্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰে, সি আচলতে মতবাদ হৈ যায়, আন্দোলন নহয় । নাৰীবাদৰ মহত্ত্ব ইয়াতেই যে ই সর্বদা নিজকে প্রশ্ন কৰিছে, নিজকে পুনর্নির্মাণ কৰিছে ।
প্রথম আৰু দ্বিতীয় তৰংগৰ নাৰীবাদে যি ভুলটো কৰিছিল, তাক অড্রে লৰ্ড তীক্ষ্ণভাৱে চিহ্নিত কৰিছিল — “মাষ্টাৰৰ সঁজুলি কেতিয়াও মাষ্টাৰৰ ঘৰ ভাঙিব নোৱাৰে।” শ্বেতাঙ্গ মধ্যবিত্ত নাৰীৰ মুক্তিক সার্বজনীন নাৰী-মুক্তি বুলি উপস্থাপন কৰাটো আছিল এক বৌদ্ধিক ঔপনিৱেশিকতাৰ ৰূপ । দলিত নাৰীৰ শোষণ, আদিবাসী নাৰীৰ ভূমিহীনতা, মুছলমান নাৰীৰ ধর্মীয় পৰিচয়ৰ জটিলতা — এইবোৰ প্রশ্ন যদি নাৰীবাদে এৰাই যায়, তেন্তে সি এক অসম্পূর্ণ মুক্তিৰ স্বপ্নই বহন কৰে ।
বেল হুক্সৰ “Ain’t I a Woman?” শীর্ষক গ্রন্থই এই সমালোচনাক তীব্রতম ৰূপ দিছিল । কৃষ্ণাঙ্গ নাৰীৰ অভিজ্ঞতা কেৱল বর্ণবাদৰ অভিজ্ঞতাও নহয়, কেৱল লিংগবৈষম্যৰ অভিজ্ঞতাও নহয়, ই উভয়ৰে একত্রিত, পৰস্পৰ-সম্পর্কিত শোষণৰ এক অনন্য অভিজ্ঞতা । এই জটিলতাক স্বীকাৰ নকৰাকৈ নাৰীবাদ কখনো প্রকৃত মুক্তিৰ পথিকৃৎ হ’ব নোৱাৰে ।
আনহাতে, চন্দ্র তালপাড়ে মোহান্তীয়ে “পশ্চিমীয়া নাৰীবাদী আৰু ঔপনিৱেশিক দৃষ্টিভংগী” শীর্ষক তেওঁৰ ঐতিহাসিক প্রবন্ধত দেখুৱাইছিল যে পশ্চিমীয়া নাৰীবাদ প্রায়শঃ তৃতীয় বিশ্বৰ নাৰীক এক একক, নিষ্ক্রিয়, শোষিত শ্রেণী হিচাপে উপস্থাপন কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ নিজস্ব সক্রিয়তা, প্রতিৰোধ আৰু জ্ঞানকে আওকাণ কৰা হয় । এই সমালোচনাই নাৰীবাদক আৰু পৰিপক্ক কৰিছে ।
মিচেল ফুকোৱেও দেখুৱাইছিল যে ক্ষমতা কেৱল ৰাষ্ট্ৰ বা শ্রেণীৰ হাতত কেন্দ্রীভূত নহয় — ক্ষমতা বিস্তৃত, কৌশলী আৰু নিকটতম সম্পর্কসমূহৰ ভিতৰতো সক্রিয় । জুডিথ বাটলাৰে এই ফুকোবাদী ধাৰণাক নাৰীবাদৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি “পার্ফৰ্মেটিভিটি”ৰ তত্ত্ব প্রতিষ্ঠা কৰিলে । বাটলাৰৰ মতে, লিংগ কোনো প্রাক-বিদ্যমান সত্তা নহয়, ইয়াক পুনৰাবৃত্তিমূলক পার্ফৰ্মেন্সৰ মাধ্যমত নিত্যনৈমিত্তিকভাৱে নির্মাণ কৰা হয় । যিটো নাৰীসুলভ বা পুৰুষসুলভ বুলি “স্বাভাৱিক” মনে হয়, সি আচলতে সামাজিক কর্তৃত্বৰ দ্বাৰা জাপি দিয়া এক বাৰম্বাৰ অভিনীত ভূমিকা ।
এই দৃষ্টিভংগীয়ে ভাষাৰ ভূমিকাকো নতুনকৈ প্রশ্নবিদ্ধ কৰে । কাৰণ আমি যি ভাষাত কথা কওঁ, সেই ভাষা নিজেই পুৰুষতান্ত্ৰিক সংকেতসমূহেৰে পৰিপূর্ণ । “ছোৱাঊ মানুহৰ দৰে কান্দে” — এই বাক্যটোত কান্দোনক দুর্বলতাৰ চিহ্ন বুলি ধৰা হৈছে আৰু সেই দুর্বলতাক নাৰীত্বৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে — দুটা পৃথক কিন্তু একে সূতাৰে বন্ধা অপমান । এনে ভাষাৰ কাঠামোকেই নাৰীবাদ উন্মোচন কৰিব বিচাৰে ।
বেল হুক্সৰ এটা কথা বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য — “নাৰীবাদ সকলোৰেই কাহিনী ।” পুৰুষতন্ত্র কেৱল নাৰীক ক্ষতিগ্রস্ত নকৰে, ই পুৰুষকো এক কৃত্রিম ভূমিকাত বন্দী কৰি ৰাখে । “পুৰুষে কান্দিব নালাগে”, “পুৰুষ দুর্বল হ’ব নালাগে”, “পুৰুষেই পৰিয়ালৰ ভৰণপোষণ কৰিব লাগে” — এই সাংস্কৃতিক আদেশসমূহে পুৰুষৰ আৱেগিক জীৱনক বন্ধ্যা কৰি পেলায়, তেওঁলোকৰ সংবেদনশীলতাৰ ক্ষমতাক দমন কৰে ।
সেয়েহে নাৰীবাদ আচলতে মানৱতাবাদৰ এক পৰিপূর্ণ ৰূপ । যি ক্ষণত আমি নাৰীবাদী দৃষ্টিকোণৰ পৰা পৃথিৱীখন দেখো, তেতিয়া দেখো যে — সহমর্মিতা, যত্ন, পৰস্পৰনির্ভৰতা, স্বীকৃতি — এইবোৰ মূল্য কেৱল নাৰীৰ বাবে প্রযোজ্য নহয়, এইবোৰ প্রকৃত মানৱিক সম্পর্কৰ ভেটি ।
বর্তমান বিশ্বত নাৰীবাদ এক নতুন ৰণক্ষেত্রত নামি আহিছে — ডিজিটেল স্থান । #MeToo আন্দোলনে দেখুৱালে যে যৌন হিংসাৰ ভাষা পোৱাটো, সেই ভাষাত নিজৰ অভিজ্ঞতাক নামাকৰণ কৰাটো, কিমান মৌলিকভাৱে মুক্তিদায়ক হ’ব পাৰে । লক্ষ লক্ষ নাৰীয়ে একেলগে কোৱা “মই”— এই দুটি শব্দই পৃথিৱীৰ ক্ষমতাকাঠামোক কঁপাই দিছিল ।
কিন্তু ডিজিটেল স্থানো নিৰাপদ নহয় — ট্রোলিং, ডকচিং, সাইবাৰ হেৰেছমেণ্ট, ডীপফেক পর্নোগ্রাফি — নাৰীৰ বিৰুদ্ধে এই অস্ত্রসমূহ ব্যৱহাৰ কৰাৰ উদ্দেশ্য স্পষ্ট :— তেওঁলোকক নীৰৱ কৰা, ডিজিটেল ৰাজনৈতিক স্থানৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰা । এই নতুন ৰণক্ষেত্রত নাৰীবাদৰ সংগ্রাম অব্যাহত আছে ।
জলবায়ু ন্যায় আৰু নাৰীবাদৰ সংযোগ আৰু এক নতুন মাত্রা যোগ কৰিছে । পৰিৱেশীয় সংকটৰ বোজা অসমানভাৱে দুর্বলৰ ওপৰতে পৰে আৰু সেই দুর্বলৰ মাজত নাৰী আৰু শিশুসকলেই সবাতোকৈ বেছি ক্ষতিগ্রস্ত হয় । সেয়েহে প্রকৃত পৰিৱেশবাদ নাৰীবাদী হ’বই লাগিব ।
নাওমি উলফৰ “দ্য বিউটি মিথ”এ দেখুৱাইছিল যে সৌন্দর্যৰ মানদণ্ড কোনো নিরীহ সাংস্কৃতিক পছন্দ নহয় — ই এক ক্ষমতাৰ সঁজুলি, যাৰ দ্বাৰা নাৰীক ক্রমাগত নিজৰ শৰীৰৰ প্রতি অসন্তুষ্ট কৰি ৰখা হয়, যাতে তেওঁলোক প্রকৃত মুক্তিল সংগ্রামৰ পৰিৱর্তে নিজৰ “ত্রুটিপূর্ণ” শৰীৰক “ঠিক” কৰাৰ অন্তহীন প্রচেষ্টাত নিমজ্জিত থাকে ।
এই সৌন্দর্যৰ ৰাজনীতি আমাৰ অসমীয়া সমাজতো গভীৰভাৱে প্রোথিত । ফর্শা ত্বক, নির্দিষ্ট শৰীৰৰ আকৃতি, নির্দিষ্ট পোছাকৰ ধৰণ — এইবোৰ নাৰীৰ “যোগ্যতা” নির্ণয়ৰ মাপকাঠিত পৰিণত হৈছে । বিৱাহযোগ্যতাৰ প্রশ্নত শৰীৰকে প্রধান মূল্যায়নৰ মাপকাঠি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ এই পৰম্পৰা নাৰীক তেওঁৰ সমগ্র মানৱিক পৰিচয়ৰ পৰিৱর্তে এক শৰীৰ হিচাপেই সংকুচিত কৰি ৰাখে ।
নাৰীবাদ এই সংকোচনৰ বিৰুদ্ধে ঘোষণা কৰে — প্রতিগৰাকী নাৰীৰ শৰীৰ তাইৰ নিজৰ, আৰু সেই শৰীৰক লৈ কোনো সিদ্ধান্ত কেৱল তাইৰেই ওপৰত ।
অ্যাড্রিয়েন ৰিচৰ ভাষাত কোৱা হৈছে — “স্বপ্নায়নশক্তিৰ অভাৱেই হ’ল সকলো নিপীড়নৰ প্রকৃত সঙ্গী।” নাৰীবাদ যাৰ আছে তাৰ সমালোচনা নহৈ, যাৰ হ’ব পাৰে তাৰ কল্পনাও কৰিব লাগে । এক এনে পৃথিৱীৰ কল্পনা কৰিব লাগে য’ত শিশুকালৰ পৰাই ল’ৰা আৰু ছোৱালী উভয়কে শিকোৱা হ’ব — যত্ন আৰু স্বাধীনতা উভয়েই মানৱিক মূল্য, যৌনতাৰ কোনো একচেটিয়া গৃহকর্ম নাই, আবেগ প্রকাশ কৰাটো দুর্বলতা নহৈ সাহসিকতা ।
অসমীয়া ভূমিত এই কল্পনাক বাস্তৱে ৰূপ দিয়াটো কঠিন হ’লেও অসম্ভৱ নহয় । সত্রীয়া নৃত্যৰ শিক্ষাত য’ত ল’ৰা আৰু ছোৱালী একেলগে শিক্ষাগ্রহণ কৰে, তাত এক সমতাৰ বীজ লুকাই আছে । বিহুৰ লোকাচাৰত য’ত নাৰীও পুৰুষৰ সমান সক্রিয় অংশীদাৰ, তাত এক প্রাচীন সমতাৰ স্মৃতি আছে । এই সম্পদসমূহকে সঞ্জীৱনী কৰি তুলি, পুনর্ব্যাখ্যা কৰি, বর্তমানৰ প্রয়োজনত প্রাসঙ্গিক কৰি তোলাটোৱেই আমাৰ কর্তব্য ।
মার্চৰ অষ্টম তাৰিখটো আহে । ফুলৰ গুচ্ছ বিনিময় হয়, সামাজিক মাধ্যমত বার্তা ভাহে, অনুষ্ঠান আৰু উদযাপনৰ কোলাহলে পৃথিৱীক আবৃত কৰে । তাৰপিছত সেই তাৰিখটো যায়, আৰু প্রতিদিনৰ জীৱন আকৌ চলিবলৈ ধৰে, তাৰ সকলো অসমতা, সকলো অবিচাৰ আৰু সকলো অসম্পূর্ণতা লৈ ।
তথাপিও এই প্রবন্ধ লিখাৰ শেষত মোৰ মনত যি অনুভৱ তীব্র হৈ উঠে, সি হতাশাৰ নহয় — সি এক গভীৰ আশাৰ অনুভৱ । কাৰণ প্রতিটো যুগতে যেতিয়া মন কৰা হৈছে যে শোষণৰ কাঠামো অপৰিৱর্তনীয়, তেতিয়াই মানৱ ইতিহাসে প্রমাণ কৰিছে যে পৰিৱর্তন সম্ভৱ । দাসত্বৰ অবসান সম্ভৱ হৈছিল । ঔপনিৱেশিকতাৰ অবসান সম্ভৱ হৈছিল । পুৰুষতন্ত্রৰ অবসানও সম্ভৱ — কাৰণ ইও আন দুটাৰ দৰেই এক ঐতিহাসিক নির্মাণ, কোনো শাশ্বত সত্য নহয় ।
নাৰী দিৱস, নাৰীবাদ আৰু এই “মই” — তিনিওটা শব্দ একত্রিত হ’লে এক অদ্ভুত সত্য উন্মোচিত হয় । প্রতিটো ব্যক্তিগত মুক্তিয়েই এক সামষ্টিক পৰিৱর্তনৰ অংশ, আৰু প্রতিটো সামষ্টিক পৰিৱর্তন আচলতে লক্ষ লক্ষ ব্যক্তিগত মুক্তিৰ সমষ্টি । এই বৃত্তাকাৰ সম্পর্কৰ ভিতৰতেই নাৰীবাদৰ জীৱনীশক্তি নিহিত ।
যি পৃথিৱীৰ কল্পনা আমি কৰোঁ — য’ত প্রতিটো শিশুৱে তাৰ লিংগ নির্বিশেষে সমান স্বপ্ন দেখিব পাৰে, য’ত প্রতিটি নাৰী নিজৰ “মই” শব্দটো উচ্চাৰণ কৰিবলৈ ক্ষমা নুখুজিব, য’ত প্রতিজন পুৰুষ সংবেদনশীলতাক দুর্বলতা বুলি নলৈ মানৱতাৰ শক্তি বুলি চিনিব পাৰে — সেই পৃথিৱী কেৱল নাৰীৰ পৃথিৱী নহৈ, প্রতিটো সংবেদনশীল মানৱসত্তাৰ পৃথিৱী ।
সেই পৃথিৱীৰ দিশে যাত্রাতেই নাৰী দিৱসৰ প্রকৃত মর্যাদা । সেই যাত্রাত মোৰো একোটি পদক্ষেপ এই প্রবন্ধটো । তোমাক যি নহ’বা বুলি কোৱা হৈছিল, ঠিক সেইটোৱেই হোৱা, এয়াই নাৰীবাদৰ চিৰন্তন আহ্বান । কিয়নো —
“নিজকে চিনি পোৱাটোৱেই বিপ্লৱৰ আৰম্ভণি।”— অড্রে লৰ্ড