শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত হাস্যৰ ব্যৱহাৰ
জীৱনজ্যোতি গগৈ
স্নাতক চতুৰ্থ ষান্মাসিক
গোলাঘাট
উইলিয়াম শ্বেইকছপীয়াৰ বিশ্ব সাহিত্যৰ ইতিহাসত এজন অদ্বিতীয় নাট্যকাৰ হিচাপে স্বীকৃত। তেওঁৰ ট্ৰেজেডিসমূহ যিমানেই গভীৰ আৰু বেদনাময়, কমেডি নাটকসমূহো সিমানেই সজীৱ, ৰসাল আৰু বুদ্ধিদীপ্ত। শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত থকা হাস্য কেৱল দৰ্শকক হাঁহিবলৈ বাধ্য কৰা এক বিনোদনমূলক উপাদান নহয়; ই কাহিনীৰ গতি আগবঢ়ায়, চৰিত্ৰৰ স্বভাৱ উন্মোচন কৰে আৰু সমাজৰ বহু দোষ-ত্রুটিৰ ওপৰত সূক্ষ্ম ব্যঙ্গ প্ৰক্ষেপ কৰে। এই হাস্যৰ জৰিয়তেই শ্বেইকছপীয়াৰে মানুহৰ আচৰণ, প্ৰেমৰ অস্থিৰতা, অহংকাৰ আৰু সামাজিক ভণ্ডামিক এক নাট্যশৈল্পিক ৰূপ প্ৰদান কৰিছে।
শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিসমূহ সাধাৰণতে ভুল চিনাক্তকৰণ, ছদ্মবেশ, আকস্মিক বিভ্ৰান্তি, প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাৰ কষ্ট আৰু শেষত মিলনৰ দৃশ্যৰে সমাপ্ত হয়। Twelfth Night, As You Like It, A Midsummer Night’s Dream আৰু Much Ado About Nothing আদি নাটকত এই বৈশিষ্ট্যসমূহ স্পষ্টভাৱে দেখা যায়। এই নাটকসমূহত হাস্য কাহিনীৰ অলংকাৰ নহয়, বৰঞ্চ কাহিনীৰ মূল চালিকাশক্তি হিচাপে কাম কৰে। ভুল বুজাবুজি আৰু পৰিচয় গোপন কৰাৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা পৰিস্থিতিসমূহে দৰ্শকৰ মনত কৌতূহল আৰু আনন্দ একেলগে জগাই তোলে।
শব্দৰ খেলত শ্বেইকছপীয়াৰৰ দক্ষতা বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য। তেওঁৰ সংলাপত দ্ব্যৰ্থক বাক্য, বুদ্ধিদীপ্ত উত্তৰ আৰু তীক্ষ্ণ ব্যঙ্গৰ প্ৰচুৰ ব্যৱহাৰ দেখা যায়। Much Ado About Nothing নাটকত বেনেডিক আৰু বিয়াট্ৰিছৰ বাক-যুদ্ধ হাস্যৰ এক উজ্জ্বল উদাহৰণ। তেওঁলোকৰ কথোপকথনত বিদ্ৰূপ আৰু আত্মসম্মানৰ সংঘাতে কাহিনীলৈ এক নতুন গতিশীলতা আনে। একে ধৰণে Twelfth Night নাটকত ফেষ্টে নামৰ বিদূষক চৰিত্ৰটোৰ জ্ঞানী কিন্তু মজাদাৰ মন্তব্যবোৰে পৰিস্থিতিক অধিক ৰসাল কৰি তোলে। এই ধৰণৰ ভাষাগত কৌশলে শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিক বৌদ্ধিক আনন্দৰে ভৰাই তোলে।
ছদ্মবেশ শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। চৰিত্ৰই নিজৰ পৰিচয় লুকুৱাই আন ৰূপ ধাৰণ কৰাতেই বিভ্ৰান্তি, ভুল প্ৰেম আৰু হাস্যজনক সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়। As You Like It নাটকত ৰোজালিণে পুৰুষৰ ছদ্মবেশ লৈ বনাঞ্চলত বাস কৰে আৰু এই ৰূপতেই প্ৰেম সম্পৰ্কীয় বহু কৌতুকপূর্ণ দৃশ্যৰ জন্ম হয়। A Midsummer Night’s Dream নাটকত পৰীৰ যাদুৱে প্ৰেমিকসকলৰ অনুভূতিত ওলট-পালট ঘটায়, যাৰ ফলত হাস্যৰ সৈতে কল্পনাময়তা একেলগে মিলি যায়। এই কৌশলসমূহে মানুহৰ আবেগিক অস্থিৰতা আৰু প্ৰেমৰ অনিশ্চয়তাকো সূক্ষ্মভাৱে প্ৰকাশ কৰে।
বিদূষক বা নিম্নশ্ৰেণীৰ চৰিত্ৰসমূহো শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে। ফেষ্টে, বটম বা লঞ্চেলট গব্বোৰ দৰে চৰিত্ৰসমূহে সৰল কৌতুকৰ মাজতেই সমাজৰ গভীৰ সত্য উন্মোচন কৰে। বটমৰ নাটকৰ ভিতৰত নাটক পৰিবেশনে শিল্পীসুলভ অহংকাৰ আৰু অজ্ঞতাৰ ওপৰত হাস্য সৃষ্টি কৰে, লগতে নাট্যশিল্পৰ নিজস্ব সীমাবদ্ধতাকো বিদ্ৰূপ কৰে। এই চৰিত্ৰসমূহে দেখুৱায় যে হাস্য কেৱল উচ্চবৰ্গীয় বুদ্ধিজীৱীৰ একচেটিয়া বস্তু নহয়; সৰল মানুহৰ কথাতো গভীৰ বুদ্ধিমত্তা লুকাই থাকিব পাৰে।
শ্বেইকছপীয়াৰে হাস্যক সমাজ সমালোচনাৰ এক শক্তিশালী অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছে। তেওঁৰ নাটকসমূহত লিঙ্গভিত্তিক ধাৰণা, শ্ৰেণীভেদ, অহংকাৰ আৰু কৃত্ৰিম সামাজিক আচৰণৰ ওপৰত সূক্ষ্ম ব্যঙ্গ দেখা যায়। Twelfth Night নাটকত মালভলিওৰ ওপৰত কৰা ঠাট্টাই আত্মম্ভৰিতা আৰু সামাজিক ভণ্ডামিক উন্মোচন কৰে। যদিও এই দৃশ্যসমূহে দৰ্শকক হাঁহিবলৈ বাধ্য কৰে, তথাপিও ইয়াত লুকাই থকা সামাজিক সত্যবোৰ গভীৰভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।
নাটকৰ গঠনো হাস্য সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ। নাটকৰ ভিতৰত নাটক, চিঠি-বিভ্ৰান্তি, ভুল শুনা কথা আৰু আকস্মিক প্ৰৱেশ-প্ৰস্থানৰ দৰে নাট্যকৌশলসমূহে পৰিস্থিতিক অধিক জটিল আৰু ৰসাল কৰি তোলে। এই নাট্যিক গাঁথনিয়েই শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিক সজীৱ কৰি ৰাখে আৰু দৰ্শকৰ আগ্ৰহ শেষলৈকে অটুট ৰাখে।
শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত হাস্য আৰু ৰোমান্টিকতা প্ৰায় সদায় একেলগে চলি থাকে। প্ৰেমৰ আনন্দ, ঈৰ্ষা, ভুল বুজাবুজি আৰু মিলনৰ সুখ—এই সকলোবোৰ অনুভূতি হাস্যৰ সহায়ত অধিক উজ্জ্বল ৰূপত প্ৰকাশ পায়। হাস্যই কাহিনীৰ গম্ভীৰতা কমায় আৰু দৰ্শকক মানসিক স্বস্তি দিয়ে, লগতে নাটকৰ অন্তিম অংশত হোৱা মিলন আৰু পুনৰসংযোগক অধিক তৃপ্তিদায়ক কৰি তোলে।
শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত হাস্য হৈছে বহুমাত্ৰিক। ই একে সময়তে বিনোদন, বৌদ্ধিক আনন্দ আৰু সামাজিক সমালোচনাৰ মাধ্যম। শব্দৰ খেল, ছদ্মবেশ, বিদূষক চৰিত্ৰ, নাট্যিক বিভ্ৰান্তি আৰু সমাজিক ব্যঙ্গ—এই সকলো উপাদানে মিলি শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিক বিশ্ব সাহিত্যৰ এক অমৰ সম্পদ হিচাপে গঢ়ি তুলিছে। তেওঁৰ হাস্য আজিও আধুনিক দৰ্শকৰ মনত সমানেই সজীৱ, কাৰণ মানুহৰ স্বভাৱ, অহংকাৰ আৰু প্ৰেমৰ অস্থিৰতা যুগ যুগ ধৰি একেই ৰৈ গৈছে।শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত হাস্যৰ আরেকটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে সংগীত, গীত আৰু নৃত্যৰ ব্যৱহাৰ। বিশেষকৈ Twelfth Night আৰু As You Like It নাটকত গানসমূহে পৰিবেশক অধিক সজীৱ কৰি তোলে। এই গীতবোৰ কেতিয়াবা হালধীয়া আৰু ৰসাল, কেতিয়াবা আকৌ বিষাদমিশ্ৰিত, যাৰ জৰিয়তে হাস্য আৰু গম্ভীৰতাৰ মাজত এক সূক্ষ্ম সমন্বয় গঢ়ি উঠে। ফেষ্টে বা আমিয়েন্সৰ দৰে চৰিত্ৰৰ গীতবোৰে জীৱনৰ ক্ষণস্থায়িত্ব, প্ৰেমৰ অনিশ্চয়তা আৰু মানুহৰ মূৰ্খতাক মৃদুভাৱে বিদ্ৰূপ কৰে। এই সংগীতাত্মক উপাদানবোৰে দৰ্শকৰ মনত হাঁহিৰ লগতে চিন্তাৰো সূচনা কৰে।
শ্বেইকছপীয়াৰে প্ৰায়ে হাস্যৰ সৈতে দৰ্শনৰ উপাদান মিলাই দিয়ে। বহু কমেডিত প্ৰথমে সৰল ঠাট্টা আৰু বিভ্ৰান্তিৰ মাজেৰে কাহিনী আগবাঢ়িলেও ভিতৰৰ তলত তলত জীৱনৰ গভীৰ প্ৰশ্ন লুকাই থাকে। মানুহ কিয় সহজে প্ৰতাৰিত হয়, কিয় অহংকাৰী হৈ উঠে, কিয় প্ৰেমত অন্ধ হয়—এই প্ৰশ্নবোৰ হাস্যৰ আৱৰণৰ মাজতেই উন্মোচিত হয়। Much Ado About Nothing নাটকত সমাজৰ ভুৱা খবৰ, ভুল অপবাদ আৰু সন্মানৰ প্ৰশ্নৰ সৈতে হাস্যৰ সংযোগ এই দিশটো স্পষ্ট কৰি তোলে। প্ৰথমভাগত হাস্যৰসিকতা থাকিলেও পিছলৈ নাটকখনত গম্ভীৰতা বৃদ্ধি পায়, কিন্তু শেষত পুনৰ মিলন আৰু ক্ষমাৰ মাজেৰে সুখান্ত ঘটে।
শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত স্থান আৰু পৰিৱেশৰ গুৰুত্বও লক্ষ্য কৰা যায়। বহু নাটকতে নগৰৰ কঠোৰ সামাজিক নিয়মৰ পৰা আঁতৰি বনাঞ্চল বা কল্পনাময় স্থানলৈ চৰিত্ৰসমূহ সৰি যায়। As You Like Itৰ আৰডেন বন বা A Midsummer Night’s Dreamৰ পৰীৰ জগত এই ধৰণৰ পৰিৱেশৰ উদাহৰণ। এই নতুন পৰিসৰত সামাজিক নিয়ম শিথিল হয়, মানুহে নিজৰ স্বভাৱ মুক্তভাৱে প্ৰকাশ কৰে আৰু ইয়াৰ ফলতেই বহু হাস্যজনক পৰিস্থিতিৰ জন্ম হয়। এই স্থানান্তৰণ নাটকৰ গম্ভীৰতা হ্ৰাস কৰাৰ লগতে প্ৰেম আৰু মিলনৰ পথ প্ৰসস্ত কৰে।
হাস্য আৰু নৈতিক শিক্ষাৰ মাজত থকা সম্পৰ্কো শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত গুৰুত্বপূৰ্ণ। যদিও তেওঁৰ নাটকবোৰ নীতিকথা প্ৰদান কৰাৰ উদ্দেশ্যে লিখা হোৱা যেন নালাগে, তথাপিও শেষলৈকে অহংকাৰী বা আত্মম্ভৰী চৰিত্ৰসমূহ কোনো নহয় কোনো ৰূপে শিক্ষা লাভ কৰে। মালভলিওৰ দৰে চৰিত্ৰক কৰা উপহাসে আত্মগৰ্ব আৰু সামাজিক ভণ্ডামিৰ বিপদ দেখুৱায়, যদিও এই উপহাস কেতিয়াবা দৰ্শকৰ মনত সহানুভূতিও জগাই তোলে। এই দ্বৈত অনুভূতিয়ে শ্বেইকছপীয়াৰৰ হাস্যক আৰু অধিক জটিল আৰু বাস্তৱমুখী কৰি তোলে।
আধুনিক যুগত শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত থকা হাস্য এতিয়াও প্ৰাসংগিক কাৰণ মানুহৰ আচৰণ মৌলিকভাৱে খুব কমেই সলনি হৈছে। প্ৰেমৰ দ্বিধা, সামাজিক মুখৰক্ষা, ক্ষমতাৰ প্ৰদৰ্শন আৰু আত্মপ্ৰচাৰ—এইবোৰ আজিও একে ধৰণেই মানুহৰ জীৱনত দেখা যায়। সেয়ে আধুনিক মঞ্চায়ন বা চলচ্চিত্ৰ ৰূপান্তৰসমূহত এই নাটকসমূহ সহজে খাপ খাই পৰে আৰু নতুন প্ৰজন্মৰ দৰ্শকৰো মন জয় কৰে।
এই সকলো দিশ একেলগে বিবেচনা কৰিলে দেখা যায় যে শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত হাস্য কেৱল হাঁহিৰ উৎস নহয়; ই এক গভীৰ শিল্পসৃষ্টিৰ অংশ, যাৰ জৰিয়তে নাট্যকাৰজনে সমাজ, মানৱ মন আৰু প্ৰেমৰ জটিলতা অতি সূক্ষ্মভাৱে ফুটাই তুলিছে। তেওঁৰ হাস্যত আছে বুদ্ধি, কোমলতা, বিদ্ৰূপ আৰু মানবীয়তা—যাৰ বাবে এই কমেডিসমূহ আজিও বিশ্বৰ নাট্যমঞ্চত সজীৱ আৰু প্ৰাসংগিক হৈ আছে।শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত হাস্যৰ সামগ্ৰিক মূল্য বিচাৰিলে দেখা যায় যে ই তেওঁৰ নাট্যশিল্পৰ এক মৌলিক স্তম্ভ। ট্ৰেজেডিত যিদৰে দুখ আৰু বেদনাৰ গভীৰতা প্ৰকাশ পাইছে, কমেডিত তেনেদৰে মানুহৰ মূৰ্খতা, কৌতুকপ্রবণতা আৰু আশাবাদী স্বভাৱ উজ্জ্বল ৰূপত দেখা যায়। এই দুয়ো ধাৰাই মিলি শ্বেইকছপীয়াৰৰ সৃষ্টিসমূহক সম্পূৰ্ণতা প্ৰদান কৰিছে। হাস্যৰ সহায়তেই তেওঁ দৰ্শকক কেৱল বিনোদন নিদিয়ে, বৰঞ্চ সমাজৰ অসংগতি, অহংকাৰ আৰু কৃত্ৰিমতা চিনাক্ত কৰিবলৈও উৎসাহিত কৰে।
এই কমেডিসমূহত নাৰী চৰিত্ৰসমূহো হাস্য সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। বিয়াট্ৰিছ, ৰোজালিণ, ভায়োলা বা পোৰশিয়াৰ দৰে চৰিত্ৰসমূহ বুদ্ধিদীপ্ত, চতুৰ আৰু আত্মবিশ্বাসী। তেওঁলোকৰ কথাবতৰাত থকা তীক্ষ্ণতা আৰু ৰসিকতাই বহু সময়ত পুৰুষ চৰিত্ৰসমূহকো অস্বস্তিত পেলায়। এই দিশটোৱে শ্বেইকছপীয়াৰৰ নাটকত নাৰীক কেৱল নীৰৱ বা সহনশীল ৰূপত নহয়, বৰঞ্চ সক্ৰিয় আৰু চিন্তাশীল সত্তা হিচাপে উপস্থাপন কৰা বুলি বুজায়। হাস্যৰ মাজতেই এই চৰিত্ৰসমূহে সমাজৰ লিঙ্গভিত্তিক ধাৰণাকো সূক্ষ্মভাৱে প্ৰশ্ন কৰে।
ইয়াৰ উপৰিও শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত বয়োজ্যেষ্ঠ আৰু যুৱ প্ৰজন্মৰ মাজৰ সংঘাতো প্ৰায়ে হাস্যৰ উৎস হৈ উঠে। পিতৃ-মাতৃৰ কঠোৰ নিয়ম, অভিভাৱকৰ অতিৰিক্ত নিয়ন্ত্ৰণ বা বৃদ্ধ চৰিত্ৰৰ মুল আচৰণ দৰ্শকৰ বাবে হাস্যজনক হৈ পৰে। কিন্তু এইবোৰৰ মাজতেই নাট্যকাৰজনে সামাজিক বাস্তৱতা উন্মোচন কৰে—প্ৰত্যেক যুগতেই প্ৰজন্মগত দূৰত্ব থাকে আৰু সেই দূৰত্ব কেতিয়াবা সংঘাতৰ ৰূপ লৈ উঠে। শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত হাস্য বহুস্তৰীয়। ইয়াত সৰল ঠাট্টা আছে, বৌদ্ধিক ৰস আছে, সামাজিক ব্যঙ্গ আছে আৰু গভীৰ মানৱিক উপলব্ধিও আছে। এই সকলো উপাদানে মিলি তেওঁৰ কমেডিসমূহক কেৱল মঞ্চৰ বিনোদন হিচাপে সীমাবদ্ধ নৰাখি বিশ্ব সাহিত্যৰ এক স্থায়ী সম্পদ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। আধুনিক যুগত চলচ্চিত্ৰ, নাট্যমঞ্চ বা পাঠ্যসূচীত এই নাটকসমূহৰ অবিৰত উপস্থিতিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে শ্বেইকছপীয়াৰৰ হাস্য সময়ৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি আজিও মানুহক হাঁহিবলৈ আৰু ভাবিবলৈ একেলগে বাধ্য কৰে।
এইদৰে “শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত হাস্যৰ ব্যৱহাৰ” বিষয়টোৱে আমাক দেখুৱায় যে হাস্য কেৱল আনন্দৰ উৎস নহয়, ই সমাজক বুজাৰ এক সূক্ষ্ম পথো। শ্বেইকছপীয়াৰে এই পথটোক শিল্পৰ উচ্চতালৈ লৈ গৈছে, আৰু সেই কাৰণেই তেওঁৰ কমেডিসমূহ আজিও বিশ্ব সাহিত্যত সমানেই উজ্জ্বল হৈ আছে।এলিজাবেথীয় যুগৰ সামাজিক পৰিৱেশ শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত হাস্যৰ ৰূপ গঢ়ি তোলাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। সেই সময়ৰ লণ্ডনত নাট্যমঞ্চ আছিল জনসাধাৰণৰ এক মুখ্য বিনোদনৰ মাধ্যম। উচ্চবৰ্গীয় দৰ্শক আৰু সাধাৰণ নাগৰিক একেলগে নাটক চাইছিল, সেয়েহে শ্বেইকছপীয়াৰে সকলো স্তৰৰ লোকক আনন্দ দিব পৰাকৈ হাস্যৰ বিভিন্ন স্তৰ সৃষ্টি কৰিছিল। কিছুমান দৃশ্যত আছিল শাৰীৰিক কৌতুক আৰু স্পষ্ট ঠাট্টা, আন কিছুমানত আছিল সূক্ষ্ম ভাষাগত ব্যঙ্গ আৰু সামাজিক বিদ্ৰূপ। এই দ্বৈত প্ৰকৃতিয়ে তেওঁৰ কমেডিক বিস্তৃত দৰ্শকশ্ৰেণীৰ বাবে আকর্ষণীয় কৰি তুলিছিল।
শ্বেইকছপীয়াৰৰ হাস্যক আন সমসাময়িক নাট্যকাৰসকলৰ সৈতে তুলনা কৰিলে তেওঁৰ বিশেষত্ব স্পষ্ট হয়। বেন জনছনৰ দৰে নাট্যকাৰসকলে প্ৰায়ে সমাজৰ বিশেষ স্বভাৱ-দোষক লক্ষ্য কৰি কঠোৰ ব্যঙ্গ ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যাক “comedy of humours” বুলি কোৱা হয়। আনহাতে শ্বেইকছপীয়াৰে হাস্যৰ সৈতে মানৱিক সহানুভূতি সংযোজন কৰিছিল। তেওঁৰ হাস্য অধিক কোমল, বহুমুখী আৰু চৰিত্ৰক সম্পূৰ্ণৰূপে অপমান নকৰে; বৰঞ্চ মানুহৰ স্বাভাৱিক ত্ৰুটি আৰু আবেগক শিল্পসম্মত ৰূপত দেখুৱায়।
এই দিশটোৱে শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিক সময়ৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি আধুনিক যুগলৈকে প্ৰাসংগিক কৰি ৰাখিছে। আজিৰ দৰ্শকো মালভলিওৰ অহংকাৰ, বেনেডিকৰ প্ৰেমৰ পৰা পলাব বিচৰা মনোভাব বা বটমৰ আত্মম্ভৰিতা দেখি হাঁহে, কাৰণ এই স্বভাৱবোৰ মানুহৰ চিৰন্তন বৈশিষ্ট্য।
ইয়াৰ উপৰিও শ্বেইকছপীয়াৰে হাস্যক নাটকৰ গম্ভীৰ মুহূৰ্তসমূহৰ সৈতে সাৱধানে সমন্বয় কৰিছে। কিছুমান নাটকত গভীৰ সংকটৰ পাছতেই হালধীয়া দৃশ্য আহে, যিয়ে দৰ্শকক মানসিকভাৱে স্বস্তি দিয়ে আৰু নাটকৰ ছন্দ বজাই ৰাখে। এই কৌশলটোক নাট্যত “comic relief” বুলি কোৱা হয়। যদিও এই শব্দটো সাধাৰণতে ট্ৰেজেডিৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তথাপিও কমেডিতো এই পদ্ধতিয়ে নাটকৰ গতি আৰু আবেগিক সাম্য ৰক্ষা কৰে।
শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত প্ৰকৃতি আৰু নগৰৰ বিপৰীত চিত্ৰ এক ধৰণৰ হাস্যৰ উৎস হৈ উঠে। নগৰত কঠোৰ নিয়ম, ৰাজনীতি আৰু সামাজিক চাপ দেখা যায়, আনহাতে বনাঞ্চল বা কল্পনাময় স্থানত চৰিত্ৰসমূহ অধিক স্বাভাৱিক আৰু মুক্ত হৈ পৰে। এই বৈপৰীত্যৰ মাজতেই বহু ৰসাল দৃশ্যৰ সৃষ্টি হয়, আৰু শেষত সকলো পুনৰ সামাজিক সমন্বয়লৈ ঘূৰি আহে। এইবোৰে তেওঁৰ কমেডিসমূহক এক বৃত্তাকাৰ সৌন্দৰ্য প্ৰদান কৰে।
এই সকলো দিশ একেলগে বিবেচনা কৰিলে দেখা যায় যে শ্বেইকছপীয়াৰৰ কমেডিত হাস্য কেৱল তাৎক্ষণিক হাঁহিৰ উৎস নহয়, ই এক গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু সাহিত্যিক কৌশল। ইয়াৰ জৰিয়তে নাট্যকাৰজনে নিজৰ সময়ৰ সমাজকো প্রতিফলিত কৰিছে আৰু একে সময়তে মানৱ স্বভাৱৰ চিৰন্তন বৈশিষ্ট্যসমূহো উন্মোচন কৰিছে।