সাহিত্যই কেনেকৈ ইতিহাস সংৰক্ষণ কৰে
জীৱনজ্যোতি গগৈ
স্নাতক চতুৰ্থ ষান্মাসিক
গোলাঘাট
ইতিহাস মানে কেৱল তাৰিখ, যুদ্ধ, ৰাজবংশ বা শাসকৰ নামৰ তালিকা নহয়। ইতিহাস মানে মানুহৰ জীৱন, অনুভৱ, আশা–আকাংক্ষা, ভয়, ক্ষুধা, প্ৰেম, প্ৰতিবাদ আৰু পৰিৱৰ্তনৰ দীঘলীয়া কাহিনী। এই কাহিনীসমূহক শুষ্ক তথ্যৰ ৰূপত সংৰক্ষণ কৰা কামটো ইতিহাসবিদে কৰে, কিন্তু সেই ঘটনাবোৰৰ আত্মা, মানৱিক স্পন্দন আৰু সময়ৰ অন্তৰ্নিহিত বেদনা সংৰক্ষণ কৰাৰ দায়িত্ব প্ৰায়ে সাহিত্যই বহন কৰে। সেইবাবে সাহিত্যক বহু সময়ত “সময়ৰ জীৱন্ত দলিল” বুলিও কোৱা হয়। কবিতা, গল্প, উপন্যাস, নাটক বা আত্মজীৱনী—এই সকলোবোৰ ৰূপেৰে সাহিত্যই ইতিহাসক কেৱল লিখি নাথাকে, তাক অনুভৱযোগ্য কৰি তোলে।
প্ৰাচীন যুগৰে পৰা সাহিত্যই মানুহৰ স্মৃতি সংৰক্ষণৰ অন্যতম মাধ্যম আছিল। লিখিত লিপি ব্যাপক নোহোৱা সময়ত মৌখিক সাহিত্য—গাথা, লোকগীত, বীৰগাথা, কাহিনী—এইবোৰৰ মাজেৰে এখন সমাজে নিজৰ অতীত প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ বোৱাই আনিছিল। মহাভাৰত, ৰামায়ণ বা বিশ্বৰ আন আন মহাকাব্যসমূহে ঐতিহাসিক ঘটনাৰ সৈতে কল্পনাৰ মিশ্ৰণ ঘটাই সময়ৰ সামাজিক গঠন, নৈতিক মূল্যবোধ আৰু জীৱনদৰ্শনৰ আভাস দিয়ে। এইবোৰ সম্পূৰ্ণ ঐতিহাসিক দলিল নহ’লেও, তাত লুকাই থকা যুগৰ মানসিকতা বুজিবলৈ অমূল্য সূত্ৰ হিচাপে কাম কৰে।
লিখিত সাহিত্য বিকশিত হোৱাৰ লগে লগে ইতিহাস সংৰক্ষণৰ পদ্ধতিও গভীৰ আৰু বিস্তৃত হৈ উঠিল। মধ্যযুগৰ কবিতা বা নাটকসমূহে ৰাজদৰবাৰৰ জীৱন, ধৰ্মীয় বিশ্বাস, যুদ্ধৰ অভিঘাত আৰু জনসাধাৰণৰ অৱস্থা একেলগে চিত্ৰিত কৰিছিল। ইউৰোপীয় নাট্যকাৰ শ্বেক্সপিয়াৰে ইংলেণ্ডৰ ৰাজনৈতিক উত্তাল সময়ক নাট্যৰ ৰূপত উপস্থাপন কৰি ৰাজনীতি আৰু ক্ষমতাৰ খেলক আজিও বুজিব পৰা কৰি ৰাখিছে। একেদৰে ভাৰতীয় সাহিত্যত তুলসীদাস, বিদ্যাপতি বা মীৰাবাঈৰ ৰচনাই নিজৰ যুগৰ ধৰ্মীয়–সামাজিক অনুভৱ সংৰক্ষণ কৰি ৰাখিছে।
উপন্যাসৰ উত্থানৰ লগে লগে সাহিত্যৰ ইতিহাস সংৰক্ষণত এক নতুন গভীৰতা লাভ কৰিলে। ঊনবিংশ আৰু বিংশ শতিকাত বহু লেখকে সমাজৰ ভিতৰত চলি থকা বৃহৎ পৰিৱৰ্তনসমূহক কাহিনীৰ মাজেৰে ধৰি ৰাখিলে—ঔপনিবেশিক শাসন, স্বাধীনতা আন্দোলন, শিল্প বিপ্লৱ, নগৰায়ন, কৃষিজীৱনৰ সংকট বা বিশ্বযুদ্ধ। লিও টলষ্টয়ৰ War and Peace কেৱল যুদ্ধৰ বিৱৰণ নহয়; ই ৰাছিয়ান সমাজৰ নৈতিক দ্বন্দ্ব আৰু সময়ৰ মানসিকতাৰ এক বিস্তৃত ছবি। ভাৰতীয় প্ৰসংগত বঙ্কিমচন্দ্ৰ, ৰবীন্দ্ৰনাথ, মুনশী প্ৰেমচন্দ বা শৰৎচন্দ্ৰৰ লেখনিয়ে নিজৰ যুগৰ সামাজিক বাস্তৱতা সংৰক্ষণ কৰি ৰাখিছে।
সাহিত্যৰ ইতিহাস সংৰক্ষণৰ শক্তি কেৱল বাহিৰৰ ঘটনাবোৰ ধৰি ৰখাত সীমাবদ্ধ নহয়; ই “সাধাৰণ মানুহৰ ইতিহাস”ও লিপিবদ্ধ কৰে। ৰাজা-মহাৰাজাৰ কাহিনী ৰাজলিপিত পোৱা যায়, কিন্তু খেতিয়কৰ দুখ, কৰ্মচাৰীৰ সংকট, নাৰীৰ নিঃশব্দ যুদ্ধ, শ্ৰমিকৰ ঘাম—এইবোৰ বহু সময়ত সাহিত্যতেই জীয়াই থাকে। এজন গল্পকাৰ বা কবিয়ে যেতিয়া এখন গাঁৱৰ দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ কথা লেখে, তেতিয়া সেইটোৱেই হয় ভবিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে এক সামাজিক দলিল। এই দিশৰ পৰা সাহিত্য ইতিহাসক অধিক গণতান্ত্ৰিক কৰি তোলে।
অসমীয়া সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰতো এই ভূমিকা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ। লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ ব্যংগ ৰচনা বা সামাজিক গল্পসমূহে ঊনবিংশ–বিংশ শতিকাৰ অসমীয়া সমাজৰ চিন্তাধাৰা প্ৰকাশ কৰে। বীৰেন্দ্ৰ কুমাৰ ভট্টাচাৰ্য, হীৰেন ভট্টাচাৰ্য বা মেদিনী চৌধুৰীৰ দৰে লেখকসকলে যুদ্ধ, আন্দোলন, শোষণ আৰু গ্ৰাম্য জীৱনৰ ৰূপান্তৰক সাহিত্যত ধৰি ৰাখিছে। এইবোৰে কেৱল সাহিত্যিক আনন্দ নিদিয়ে; ই একো একোখন সময়ৰ দলিল হিচাপে ভৱিষ্যৎ পাঠকৰ বাবে সংৰক্ষিত থাকে।
অৱশ্যে সাহিত্য ইতিহাস সংৰক্ষণ কৰিলেও ই সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষ দলিল নহয়। প্ৰতিজন লেখকৰ নিজৰ দৃষ্টিভংগী থাকে, নিজৰ সীমাবদ্ধতা থাকে, নিজৰ সময়ৰ মূল্যবোধে তেওঁক প্ৰভাৱিত কৰে। সেইবাবে সাহিত্যত ধৰা পৰা ইতিহাসক পাঠকে সমালোচনামূলক দৃষ্টিৰে পঢ়া প্ৰয়োজন। কিন্তু এই ব্যক্তিগত দৃষ্টিভংগীয়েই সাহিত্যক মূল্যৱান কৰি তোলে—কাৰণ ই আমাৰ আগত একে ঘটনাৰ বহুমুখী ছবি আগবঢ়ায়। ইতিহাসৰ শুষ্ক তথ্যৰ তুলনাত সাহিত্যই অনুভৱৰ গভীৰতা যোগ কৰে।
ডিজিটেল যুগত সাহিত্যৰ এই ভূমিকা আৰু অধিক বিস্তৃত হৈছে। অনলাইন ব্লগ, স্মৃতিকথা, ই-বুক, সামাজিক মাধ্যমত প্ৰকাশিত কবিতা—এই সকলোবোৰো একো একোখন সময়ৰ মানসিকতা আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ দলিল হৈ থাকিব পাৰে। ভবিষ্যৎ ইতিহাসবিদে হয়তো এইবোৰৰ মাজৰ পৰা আমাৰ যুগৰ ভয়, আশা, বিতৰ্ক আৰু সংস্কৃতিৰ ছবি আঁকিব। সেয়ে আধুনিক লেখকৰ দায়িত্ব আৰু বাঢ়িছে—কাৰণ তেওঁৰ লেখা কেৱল সমসাময়িক পাঠকৰ বাবে নহয়, আগন্তুক প্ৰজন্মৰ বাবে এক স্মৃতিৰ ভঁৰাল।
সাহিত্য ইতিহাসৰ সহচৰ। ইতিহাসে কয় “কি ঘটিছিল”, সাহিত্যই সুধে “সেইটো মানুহে কেনেকৈ অনুভৱ কৰিছিল”। এই দুয়োটাৰ মিলনতেই এখন সমাজৰ সম্পূৰ্ণ স্মৃতি গঢ় লৈ উঠে। সেইবাবে সাহিত্য কেৱল সৌন্দৰ্যৰ সাধনা নহয়; ই মানৱ সভ্যতাৰ স্মৃতিভাণ্ডাৰ, য’ত অতীতৰ শব্দবোৰ আজিও নীৰৱতাৰে কথা কয়।
সাহিত্যই ইতিহাস সংৰক্ষণ কৰাৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উপায় হৈছে স্মৃতিকথা, আত্মজীৱনী আৰু ডায়েৰীৰ জৰিয়তে। এই ধৰণৰ ৰচনাবোৰত কোনো যুগৰ ৰাজনৈতিক বা সামাজিক ঘটনাই কেৱল বাহিৰৰ ৰূপত নহয়, ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতাৰ ভিতৰেদি প্ৰকাশ পায়। যুদ্ধকালীন দিনলিপি, বিপ্লৱীসকলৰ আত্মকথা, শ্ৰমিক আন্দোলনৰ অংশগ্ৰহণকাৰীৰ স্মৃতি—এইবোৰে ইতিহাসক ঘনিষ্ঠ আৰু জীৱন্ত কৰি তোলে। এগৰাকী সাধাৰণ মানুহে কেনেকৈ সেই ঘটনাবোৰৰ মাজেৰে জীয়াই থাকিল, কি হেৰুৱালে, কি আশা ৰাখিলে—এইবোৰ তথ্য ইতিহাসৰ আন কোনো দলিলত নাথাকিবও পাৰে, কিন্তু সাহিত্যত ই স্থায়ী হৈ পৰে।
লোকসাহিত্যৰ ভূমিকাও এই প্ৰসংগত অপৰিসীম। লোকগীত, বিহুগীত, বিয়ানাম, আখ্যান, উপকথা—এই সকলোবোৰৰ মাজত কোনো এক যুগৰ সামাজিক ৰীতি-নীতি, কৃষিজীৱনৰ ছন্দ, ধৰ্মীয় বিশ্বাস, প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু সামাজিক সম্পৰ্কৰ ছাঁ পোৱা যায়। এইবোৰত উল্লেখ কৰা নাম, পৰ্ব, উৎসৱ, পেশা বা দৈনন্দিন জীৱনৰ বিৱৰণ ইতিহাসবিদৰ বাবে অমূল্য সূত্ৰ হ’ব পাৰে। যদিও এইবোৰত কল্পনাৰ উপাদান থাকে, তথাপিও তাত লুকাই থকা সামাজিক সত্যই অতীতৰ এখন জীৱন্ত ছবি অংকন কৰে।
ভাষাৰ পৰিৱর্তনো সাহিত্যৰ জৰিয়তেই ইতিহাসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ সংৰক্ষিত হয়। কোনো ভাষাৰ প্ৰাচীন কবিতা বা গদ্য পঢ়িলে সেই সময়ৰ শব্দভাণ্ডাৰ, বাক্যগঠন, উপমা আৰু প্ৰবাদৰ ব্যৱহাৰ দেখা যায়। এইবোৰে কেৱল সাহিত্যিক ৰুচিৰ কথা নকয়; ই সামাজিক জীৱন, পেশা, বিশ্বাস আৰু যোগাযোগৰ পদ্ধতিৰো আভাস দিয়ে। ভাষাৰ এই ৰূপান্তৰ ভবিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে সাংস্কৃতিক ইতিহাসৰ এক জীৱন্ত দলিল।
সাহিত্য আৰু ইতিহাসৰ সম্পৰ্কত আন এটা সূক্ষ্ম দিশ আছে—কেতিয়াবা সাহিত্যই ইতিহাসক প্ৰশ্ন কৰে। চৰকাৰী নথি বা বিজয়ীৰ বিৱৰণে যি কাহিনী কয়, সাহিত্যই কেতিয়াবা তাৰ বিপৰীত দৃষ্টিকোণ আগবঢ়ায়।
চলচ্চিত্ৰ আৰু নাট্য সাহিত্যও আধুনিক যুগত ইতিহাস সংৰক্ষণৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম হৈ উঠিছে। নাটক বা চিত্ৰনাট্যৰ ৰূপত ইতিহাসিক ঘটনা উপস্থাপন কৰিলে সেয়া বৃহৎ জনসমাজলৈ সহজে আহে। যদিও এইবোৰত কেতিয়াবা নাটকীয়তা যোগ কৰা হয়, তথাপিও সঠিক সংবেদনশীলতাৰে উপস্থাপন কৰিলে এইবোৰো সময়ৰ দলিল হিচাপে থাকি যাব পাৰে। বিশেষকৈ স্বাধীনতা আন্দোলন, সামাজিক বিপ্লৱ বা যুদ্ধভিত্তিক নাটকসমূহে ইতিহাসৰ স্মৃতি জীয়াই ৰাখে।
ভৱিষ্যতৰ দিশলৈ চাই ক’ব পাৰি—ডিজিটেল সংৰক্ষণে সাহিত্যৰ এই ঐতিহাসিক ভূমিকাক আৰু শক্তিশালী কৰি তুলিছে। ই-বুক, অনলাইন আৰ্কাইভ, অডিঅ’ ৰেকৰ্ডিং, ব্লগ আৰু সামাজিক মাধ্যমত সংৰক্ষিত লেখা—এই সকলোবোৰেই আমাৰ যুগৰ চিন্তা-চেতনা আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ চিহ্ন বহন কৰি থাকিব। কিন্তু এই সুবিধাৰ সৈতে এটা বিপদো জড়িত—অসংখ্য লেখাৰ মাজত সত্য আৰু বিভ্ৰান্তিৰ সীমাৰেখা অস্পষ্ট হ’ব পাৰে। সেইবাবে আগন্তুক প্ৰজন্মৰ বাবে বিশ্বাসযোগ্য সাহিত্য সংৰক্ষণ কৰাৰ দায়িত্ব আজিৰ লেখক আৰু সম্পাদকৰ ওপৰত অধিক।
এইদৰে দেখা যায় যে সাহিত্য ইতিহাস সংৰক্ষণ কৰে বহুতলীয়া ৰূপত—ঘটনাৰ কাহিনী, মানুহৰ অনুভৱ, ভাষাৰ ৰূপান্তৰ, লোকজীৱনৰ ছবি আৰু প্ৰশ্নাত্মক দৃষ্টিভংগীৰ মাজেৰে। ইতিহাসৰ সৈতে সাহিত্যৰ এই সহবাসে এখন সমাজক নিজৰ অতীত বুজিবলৈ সহায় কৰে আৰু ভৱিষ্যৎ গঢ়াৰ বাবে চিন্তাৰ বীজ সিঁচে। অতীতক কেৱল স্মৰণ কৰাই নহয়, তাৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰাই সাহিত্যৰ অন্যতম মহান ভূমিকা।