মৰম মানৱ জীৱনৰ আটাইতকৈ কোমল, গভীৰ আৰু পৱিত্ৰ অনুভূতি। ই মানুহক মানুহৰ লগত বান্ধি ৰাখে, হৃদয়ক কোমল কৰে আৰু জীৱনত আশা জগায়। কিন্তু মৰম যিমানেই মিঠা হওক, তাৰ মাজতে লুকাই থাকে এখন সৰু অথচ গভীৰ জগত — মান-অভিমানৰ জগত। মৰম আৰু মান-অভিমান যেন একে সুতাৰে গঁথা দুটা ফুল। এটাৰ অবিহনে আনটো সম্পূৰ্ণ নহয়। য’ত মৰম আছে, তাত আশা থাকে; য’ত আশা থাকে, তাত কেতিয়াবা কষ্টও জন্ম লয়। এই কষ্টৰেই নাম বহুসময়ত মান-অভিমান।
মৰম মানে কেৱল মিঠা কথা বা হাঁহি-ধেমালিৰ সময় নহয়। মৰম মানে দায়িত্ব, বিশ্বাস, সন্মান আৰু একেলগে আগবঢ়াৰ প্ৰতিশ্ৰুতি। দুজন মানুহে যেতিয়া ইমানেই ওচৰ হয় যে ইজনে সিজনৰ সুখ-দুখ ভাগ ল’ব পাৰে, তেতিয়া স্বাভাৱিকভাৱে আশা বাঢ়ে। “তেওঁ মোক বুজিব”, “তেওঁ মোক গুৰুত্ব দিব”, “তেওঁ মোৰ কথা পাহৰিব নোৱাৰিব”— এইবোৰ সৰু সৰু আশা হৃদয়ত গঢ় লয়। কিন্তু যেতিয়া এই আশাবোৰ পূৰণ নহয়, তেতিয়াই জন্ম লয় অভিমান। এই অভিমান বহুসময়ত কোৱা নাযায়, কিন্তু অনুভৱ কৰা যায়।
মান-অভিমান সদায় নেতিবাচক নহয়। বহুসময়ত ই সম্পৰ্কৰ গভীৰতা বুজাই। যাৰ ওপৰত আমাৰ মৰম নাই, তাৰ ওপৰত আমি অভিমান কৰোঁ নে? নকৰো। অভিমান মাথোঁ তাৰ ওপৰতেই হয়, যাক আমি অন্তৰৰ পৰা ভাল পাওঁ। অভিমান যেন হৃদয়ৰ নীৰৱ অভিযোগ। ই কয় — “মই তোমাৰ পৰা অধিক আশা কৰিছিলোঁ।” সেয়ে মান-অভিমানক সম্পূৰ্ণভাৱে বেয়া বুলি ক’ব নোৱাৰি। ই একপ্ৰকাৰ মৰমৰেই আন এটা ৰূপ।
কিন্তু এই খেলৰ নিয়ম বুজা অতি প্ৰয়োজনীয়। সৰু অভিমান যদি সঠিক সময়ত মচি নাযায় , তেন্তে সেয়া ডাঙৰ ভুল-বুজাবুজিত পৰিণত হয়। বহু সম্পৰ্ক ভাঙি যায় কেৱল এইকাৰণে যে দুয়োপক্ষেই নিজৰ অভিমানত নীৰৱ হৈ থাকে। ক’বলগীয়া কথা নক’লে, বুজাবলগীয়া অনুভৱ লুকুৱাই ৰাখিলে হৃদয়ৰ মাজত এটা দূৰত্ব গঢ় লয়। সেই দূৰত্ব সময়ৰ লগে লগে বাঢ়ি যায়। মৰম থাকিলেও, যোগাযোগ নাথাকিলে সম্পৰ্ক দুৰ্বল হৈ পৰে।
মৰমৰ সৌন্দৰ্য এইখিনিতেই যে ই অহংকাৰত বিশ্বাস নকৰে। য’ত “মই কিয় আগবাঢ়িম?” বুলি প্ৰশ্ন উঠে, তাত সম্পৰ্কৰ উষ্ণতা কমি যায়। মান-অভিমানৰ খেলত যিজনে আগবাঢ়ি ক’ব পাৰে “বেয়া লাগিছে নেকি?”, “মই ভুল কৰিলোঁ নেকি?”, সেইজনেই সম্পৰ্কক বচাই ৰাখে। ক্ষমা আৰু বুজাবুজি এই খেলৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অস্ত্ৰ। অভিমান গলিবলৈ বেছি সময় নালাগে, যদি মৰম সঁচা হয়।
অনেক সময়ত মান-অভিমান সম্পৰ্কক আৰু মিঠা কৰি তোলে। অলপ অভিমানৰ পাছত হোৱা মিলন, নীৰৱতাৰ পাছত হোৱা কথা-বতৰাৰ মিঠাস — এইবোৰ অনুভৱ সম্পৰ্কক গভীৰ কৰে। যেন বৰষুণৰ পাছত আকাশ অধিক পৰিষ্কাৰ হয়। কিন্তু যদি বৰষুণ নিৰবচ্ছিন্ন হৈ থাকে, তেন্তে বন্যা হয়। ঠিক তেনেকৈ অত্যাধিক অভিমান সম্পৰ্কৰ মাটি ভাঙি পেলাব পাৰে।
আজিৰ ডিজিটেল যুগত মান-অভিমানৰ ৰূপো সলনি হৈছে। আগতে মুখামুখি কথা নক’লেও হৃদয়ৰ স্পন্দন বুজা যেতিয়া সহজ আছিল, এতিয়া মেছেজ “seen” হৈ থকাৰ পিছতো উত্তৰ নাপালে অভিমান জন্ম লয়। অনলাইন উপস্থিতি থাকিলেও অফলাইন দূৰত্ব বাঢ়ে। সেয়ে এই সময়ত বুজাবুজি আৰু সৰল যোগাযোগ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সঁচা মৰম কেতিয়াও ইগোত হাৰি নাযায়।
মৰম আৰু মান-অভিমানৰ খেল আচলতে এক প্ৰকাৰ পৰীক্ষা। ই পৰীক্ষা কৰে ধৈৰ্যৰ, বিশ্বাসৰ আৰু সহনশীলতাৰ। যিসকলে এই খেল বুজি খেলে, তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক অধিক শক্তিশালী হয়। যিসকলে মাথোঁ জয়-পৰাজয় বিচাৰে, তেওঁলোকৰ হাতত সম্পৰ্ক হাৰি যায়। মৰমত কেতিয়াও জয়-পৰাজয় নাথাকে; থাকে মাথোঁ “আমি” বুলি এটা অনুভৱ।
মৰম আৰু মান-অভিমান অবিচ্ছেদ্য। ইহঁত একেলগে থাকে, একেলগে আগুৱাই যায়। মান-অভিমান নাথাকিলে হয়তো মৰম একেবাৰে অকলশৰীয়া হৈ পৰে; কিন্তু অত্যাধিক অভিমান থাকিলে মৰম নিঃশেষ হৈ যাব পাৰে। সেয়ে এই দুয়োটাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰখাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। য’ত কথা-বতৰা আছে, বিশ্বাস আছে আৰু ক্ষমা কৰাৰ মন আছে, তাত মান-অভিমানৰ খেল কেতিয়াও সম্পৰ্ক ভাঙিব নোৱাৰে।মৰম আৰু মান-অভিমানৰ এই খেলত আৰু এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে আত্মসম্মান। বহুসময়ত মানুহে ভাবে যে অভিমান মানেই হয়তো নিজৰ মূল্য বুজোৱা। কিন্তু আচলতে অভিমান আৰু আত্মসম্মান একে কথা নহয়। আত্মসম্মান হৈছে নিজৰ সন্মান বজাই ৰাখি সম্পৰ্ক আগুৱাই নিয়া; কিন্তু অহংকাৰ হৈছে সম্পৰ্কক ত্যাগ কৰি নিজক আগত ৰখা। মৰমত আত্মসম্মান থাকিব লাগিব, কিন্তু অহংকাৰ থাকিব নালাগে। য’ত অহংকাৰ ডাঙৰ হয়, তাত মান-অভিমান জটিল হৈ উঠে।
মান-অভিমান বহু সময়ত শব্দৰ অভাৱৰ ফল। কেতিয়াবা আমি ভাবো, “তেওঁ নিজে বুজি ল’ব।” কিন্তু সকলো মানুহে একে ধৰণে বুজিব নোৱাৰে। হৃদয়ৰ কথা হৃদয়লৈ ক’ব নোৱাৰিলে ভুল-বুজাবুজি জন্ম লয়। এই ভুল-বুজাবুজিয়ে কেতিয়াবা সৰু অভিমানক ডাঙৰ দুখলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। সেয়ে মৰমৰ মাজত খোলা কথা-বতৰা অতি প্ৰয়োজনীয়। যেতিয়া দুয়োফালে সৎ আৰু স্পষ্ট যোগাযোগ থাকে, তেতিয়া অভিমানৰ ঠাই কমি যায়।
আনহাতে, মান-অভিমান কেতিয়াবা মৰমৰ গভীৰতা বৃদ্ধি কৰে। অলপ দূৰত্বই যিদৰে ওচৰতা বুজায়, তেনেকৈ অলপ অভিমানে প্ৰিয়জনৰ মূল্য বুজায়। যেতিয়া দুয়োজনে নিজৰ ভুল স্বীকাৰ কৰি পুনৰ একেলগে বহে, তেতিয়া সম্পৰ্ক আগতকৈ বেছি শক্তিশালী হয়। এই মিলনেই মৰমৰ আচল সৌন্দৰ্য। অভিমান গলি যোৱা মুহূৰ্তবোৰে বুজাই যে মৰম ইগোতকৈ ডাঙৰ।
তথাপিও, এটা কথা মনত ৰাখিব লাগিব যে দীৰ্ঘদিন ধৰি চলি থকা নীৰৱতা সম্পৰ্কৰ বাবে ক্ষতিকাৰক। যদি অভিমান সঞ্চিত হৈ থাকে আৰু কেতিয়াও প্ৰকাশ নাপায়, তেন্তে হৃদয়ৰ মাজত অদৃশ্য দেৱাল গঢ় লয়। এই দেৱাল ভাঙিবলৈ পিছলৈ ঘূৰি চাব লাগিব, নিজৰ ভুল মানি ল’ব লাগিব আৰু ক্ষমা কৰিব লাগিব। ক্ষমা কৰাটো দুৰ্বলতা নহয়; ই হৈছে মৰমৰ শক্তিৰ প্ৰমাণ।
মৰম আৰু মান-অভিমানৰ খেলত ধৈৰ্যও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। সকলো অনুভৱ তৎক্ষণাত সমাধান নহয়। কেতিয়াবা সময়ে নিজেই দুখ মচি দিয়ে। যদি দুয়োফালে আস্থা থাকে যে “আমাৰ সম্পৰ্কটো গুৰুত্বপূৰ্ণ”, তেন্তে সৰু-ডাঙৰ অভিমানবোৰে কেতিয়াও সেই সম্পৰ্ক ভাঙিব নোৱাৰে। মৰমত জয়ী হ’বলৈ যুদ্ধ নালাগে; লাগে মাথোঁ বুজা আৰু আগবাঢ়ি যোৱাৰ সাহস।
অৱশেষত, মৰম আৰু মান-অভিমানৰ খেল আচলতে জীৱনৰ এটা শিক্ষাও। ই শিকায় যে সম্পৰ্ক বজাই ৰাখিবলৈ মাথোঁ অনুভৱে নহয়, প্ৰয়াসো লাগে। সঁচা মৰমত মান-অভিমান থাকিব পাৰে, কিন্তু সেই অভিমান কেতিয়াও হৃদয়ৰ দূৰত্ব নবঢ়ায়। যেতিয়া দুখন হৃদয়ে একে লক্ষ্য লৈ আগুৱাই যায়, তেতিয়া মান-অভিমানো এটা মিঠা স্মৃতিলৈ পৰিণত হয়।
মৰমৰ এই খেলত জয়-পৰাজয়ৰ কোনো অৰ্থ নাই। ইয়াত মাথোঁ এটা কথাই গুৰুত্বপূৰ্ণ — দুয়োজনে একেলগে থাকিব বিচাৰে নে নাই। যদি সেই ইচ্ছা সঁচা হয়, তেন্তে মান-অভিমান কেতিয়াও বাধা নহয়; বৰঞ্চ সম্পৰ্কৰ ৰঙীন অধ্যায় হৈ পৰে।