মানৱ জীৱনৰ এক চিৰন্তন প্ৰশ্ন হৈছে—মানুহৰ জীৱন ভাগ্যৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত নে কৰ্মৰ দ্বাৰা গঢ়ি উঠে? সুখ-দুখ, সফলতা-ব্যৰ্থতা, উন্নতি-পতন—এই সকলো কি পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত, নে আমাৰ নিজৰ কৰ্মৰ ফল? ভাৰতীয় দৰ্শনত এই বিষয়টো অতি গুৰুত্বসহকাৰে আলোচনা কৰা হৈছে। “ভাগ্য” আৰু “কৰ্ম” দুয়োটা ধাৰণাই গভীৰ দাৰ্শনিক ভিত্তি বহন কৰে, আৰু ইয়াৰ মাজৰ বিতৰ্কই মানৱ চিন্তাক যুগে যুগে আলোড়িত কৰি আহিছে।
“কৰ্ম” শব্দৰ অৰ্থ হৈছে কৰা কাম বা কাৰ্য। কিন্তু ভাৰতীয় দৰ্শনত কৰ্ম মানে কেৱল শাৰীৰিক কাৰ্য নহয়; ই চিন্তা, বাক্য আৰু আচৰণৰ সমষ্টি। উপনিষদ, গীতা আৰু বিভিন্ন শাস্ত্ৰত কোৱা হৈছে যে মানুহৰ প্ৰত্যেক কৰ্মৰ ফল আছে। এই ফল তৎক্ষণাত নাহিব পাৰে, কিন্তু সময়মতে নিশ্চয় আহে। এই তত্ত্বক “কৰ্মফল তত্ত্ব” বুলি কোৱা হয়। অৰ্থাৎ, যি বীজ ৰোপণ কৰা হয়, তেনে ফল পোৱা যায়।
আনহাতে, “ভাগ্য” মানে হৈছে পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত পৰিণতি বা নিয়তি। বহু মানুহে বিশ্বাস কৰে যে জন্ম, মৃত্যু, ধন, দুখ-কষ্ট—এই সকলো আগতেই লিখা থাকে। ৰামায়ণ-মহাভাৰতৰ দৰে মহাকাব্যত বহু সময়ত দেখা যায় যে চৰিত্ৰবোৰে নিজৰ ভাগ্যৰ পৰা পলাব নোৱাৰে। কৰ্ণৰ জীৱন তাৰ এটা উদাহৰণ—অসাধাৰণ শক্তি আৰু প্ৰতিভা থকাৰ পিছতো তেওঁ নিজৰ জন্মৰ পৰিস্থিতিৰ পৰা মুক্ত হ’ব নোৱাৰিলে।
কিন্তু গীতাত শ্ৰীকৃষ্ণই স্পষ্টকৈ কৈছে—“কৰ্মণ্যেবাধিকাৰস্তে মা ফলেষু কদাচন।” অৰ্থাৎ মানুহৰ অধিকাৰ কৰ্মত, ফলত নহয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে, ফলৰ চিন্তাত ডুবি নাথাকি নিজৰ কৰ্ম সম্পন্ন কৰা উচিত। এই শিক্ষা স্পষ্টকৈ কৰ্মৰ গুৰুত্ব বুজায়। যদি ভাগ্যই সকলো নিৰ্ধাৰণ কৰে, তেন্তে কৰ্মৰ প্ৰয়োজন কি? গীতাৰ মতে, কৰ্মই জীৱনৰ মূল চালিকা শক্তি।
বৌদ্ধ দৰ্শনতো কৰ্মতত্ত্বৰ গুৰুত্ব অতি বেছি। বুদ্ধদেৱে কৈছে যে মানুহ নিজৰ কৰ্মৰ ফল ভোগ কৰে। ইয়াত ভাগ্যক কোনো অতিপ্ৰাকৃত শক্তি হিচাপে মানা হোৱা নাই; বৰঞ্চ কৰ্মই ভবিষ্যৎ নিৰ্মাণ কৰে। একে ধাৰণা জৈন দৰ্শনতো দেখা যায়। সেয়েহে বহু ভাৰতীয় দৰ্শনে ভাগ্যতকৈ কৰ্মক অধিক গুৰুত্ব দিছে।
তথাপিও, ভাগ্য ধাৰণাক সম্পূৰ্ণ অস্বীকাৰ কৰা হোৱা নাই। বহু দাৰ্শনিকৰ মতে, ভাগ্য হৈছে পূৰ্বজন্মৰ কৰ্মৰ ফল। অৰ্থাৎ আজিৰ ভাগ্য কৰ্মৰ ফল। এইদৰে চালে, ভাগ্য আৰু কৰ্ম পৃথক নহয়; ই একে চক্ৰৰ দুটা অংশ। আজিৰ কৰ্মই কাইলৈৰ ভাগ্য গঢ়ে। সেয়েহে ভাগ্য স্থিৰ নহয়; ই পৰিবর্তনশীল।
মানৱ জীৱনৰ বাস্তৱ অভিজ্ঞতাতো এই বিতৰ্ক দেখা যায়। কিছুমানে অতি পৰিশ্ৰম কৰিও সফলতা নাপায়, আনহাতে কিছুমানে কম প্ৰচেষ্টাতো সফল হয়। ইয়াত বহু মানুহে ভাগ্যৰ কথা ভাবে। কিন্তু গভীৰ বিশ্লেষণ কৰিলে দেখা যায় যে প্ৰচেষ্টা, পৰিস্থিতি, সুযোগ আৰু সময়—এই সকলো উপাদানে মিলি ফল নিৰ্ধাৰণ কৰে। সেয়েহে ভাগ্য আৰু কৰ্মৰ সম্পৰ্ক এক জটিল সমীকৰণ।
নৈতিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা চালে, কৰ্মত বিশ্বাস মানুহক দায়িত্বশীল কৰে। যদি মানুহে বিশ্বাস কৰে যে সকলো ভাগ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, তেন্তে তেওঁ চেষ্টা নকৰিবও পাৰে। কিন্তু যদি বিশ্বাস কৰে যে নিজৰ কৰ্মই ভবিষ্যৎ নিৰ্ধাৰণ কৰে, তেন্তে তেওঁ অধিক সচেতন আৰু পৰিশ্ৰমী হ’ব। এই কাৰণেই ভাৰতীয় দৰ্শনে কৰ্মযোগৰ পথ আগবঢ়াইছে।
“ভাগ্য নে কৰ্ম” বিতৰ্কৰ একপক্ষিক উত্তৰ নাই। ভাৰতীয় দৰ্শনে এই দুয়োটাক পৰস্পৰ-সম্পূৰক হিচাপে দেখা হৈছে। ভাগ্য হৈছে অতীতৰ কৰ্মৰ ফল, আৰু বৰ্তমানৰ কৰ্ম হৈছে ভবিষ্যৎ ভাগ্যৰ বীজ। সেয়েহে জীৱনত সফলতা আৰু শান্তি লাভ কৰিবলৈ কৰ্মত নিষ্ঠা, নৈতিকতা আৰু আত্মবিশ্বাস অতি প্ৰয়োজনীয়। ভাগ্যত আস্থা থাকিব পাৰে, কিন্তু কৰ্মবিহীন আশা নিষ্ফল। কৰ্মই ভাগ্য গঢ়ে—এই শিক্ষা ভাৰতীয় দৰ্শনৰ মূল সাৰ।এই বিতৰ্কক আৰু গভীৰভাৱে বিশ্লেষণ কৰিলে দেখা যায় যে ভাৰতীয় দৰ্শনত “ভাগ্য” কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ স্থিৰ আৰু অটল বুলি কোৱা হোৱা নাই। বহু শাস্ত্ৰত “প্ৰাৰব্ধ কৰ্ম”, “সঞ্চিত কৰ্ম” আৰু “ক্ৰিয়ামাণ কৰ্ম”ৰ কথা উল্লেখ আছে। সঞ্চিত কৰ্ম হৈছে বহু জন্মৰ সঞ্চিত ফল, প্ৰাৰব্ধ কৰ্ম হৈছে এই জন্মত ভোগ কৰিবলগীয়া অংশ, আৰু ক্ৰিয়ামাণ কৰ্ম হৈছে বৰ্তমানত আমি কৰি থকা কাম। এই ক্ৰিয়ামাণ কৰ্মই ভবিষ্যতৰ সঞ্চিত আৰু প্ৰাৰব্ধ কৰ্ম গঢ়ে। অৰ্থাৎ ভাগ্যক সম্পূৰ্ণ অস্বীকাৰ কৰা হোৱা নাই, কিন্তু তাক পৰিবর্তনযোগ্য বুলি ধৰা হৈছে।
মহাভাৰতৰ কাহিনীত এই তত্ত্বৰ সুন্দৰ উদাহৰণ পোৱা যায়। বিদুৰ, কৃপাচাৰ্য, কৰ্ণ, অর্জুন—প্ৰত্যেকেই ভিন্ন পৰিস্থিতিত জন্ম গ্ৰহণ কৰিছিল। কিছুমান পৰিস্থিতি তেওঁলোকৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাহিৰত আছিল, যাক ভাগ্য বুলি ক’ব পাৰি। কিন্তু তেওঁলোকে সেই পৰিস্থিতিৰ মাজতো নিজৰ কৰ্মৰ দ্বাৰা স্বকীয়তা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। অৰ্থাৎ জন্ম হয়তো ভাগ্যৰ, কিন্তু জীৱনৰ পথ নিৰ্ধাৰণ বহুখিনি নিজৰ কৰ্মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
উপনিষদীয় দৰ্শনত কোৱা হৈছে—“যথা কৰ্ম তথাভবতি।” অৰ্থাৎ মানুহ যি দৰে কৰ্ম কৰে, সি তেনেকৈ হয়। এই বাক্যই স্পষ্টকৈ কৰ্মৰ প্ৰাধান্য দেখুৱায়। যদি ভাগ্যই সকলো নিৰ্ধাৰণ কৰে, তেন্তে নৈতিকতাৰ অৰ্থ থাকিব নালাগে। কিন্তু ভাৰতীয় সমাজত নৈতিকতা, ধৰ্ম আৰু কৰ্তব্যবোধক সদায় গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। এই গুৰুত্বৰ মূলতেই আছে কৰ্মত বিশ্বাস।
আনফালে, ভাগ্যত বিশ্বাসে মানুহক ধৈৰ্য আৰু সহনশীলতা দিয়ে। যেতিয়া কিছুমান পৰিস্থিতি আমাৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাহিৰত থাকে—যেনে প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয়, অকাল মৃত্যু বা অপ্রত্যাশিত দুখ—তেতিয়া মানুহে ভাগ্যত আস্থা ৰাখি মানসিক শান্তি লাভ কৰে। সেয়েহে ভাগ্য ধাৰণাৰো এক মানসিক উপযোগিতা আছে। ই মানুহক কঠিন সময়ত স্থিৰতা দিয়ে।
দাৰ্শনিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা চালে, ভাগ্য আৰু কৰ্ম একে ৰথৰ দুটা চকা। কৰ্মবিহীন ভাগ্য অচল, আৰু ভাগ্যবিহীন কৰ্ম অন্ধ। যদি মানুহে কেবল ভাগ্যৰ ওপৰত ভৰসা কৰে, তেন্তে সি স্থবিৰ হৈ পৰে। যদি কেবল কৰ্মৰ ওপৰত অহংকাৰ কৰে আৰু পৰিস্থিতিৰ ভূমিকা অস্বীকাৰ কৰে, তেন্তে সি হতাশ হ’ব পাৰে। সেয়েহে সমন্বয়ই হৈছে সঠিক পথ।
আধুনিক যুগত এই বিতৰ্ক নতুন ৰূপ লৈছে। বিজ্ঞান আৰু যুক্তিবাদে ভাগ্যক কুসংস্কাৰ বুলি অস্বীকাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে, কিন্তু মানৱ জীৱনৰ অনিশ্চয়তা আজিও বিদ্যমান। বহু সময়ত কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ পিছতো ফল নাহে, আৰু কেতিয়াবা অপ্রত্যাশিত সুযোগে সফলতা আনে। এই বাস্তৱতাই দেখুৱায় যে জীৱন কেৱল এক সৰল সমীকৰণ নহয়। কিন্তু তথাপিও, ইতিহাসে দেখুৱাইছে যে অধ্যৱসায় আৰু সৎ কৰ্মে অৱশেষত ফল দিয়ে।
সামাজিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা চালে, কৰ্মত বিশ্বাসে সমাজক গতিশীল কৰে। শিক্ষাৰ্থীয়ে অধ্যয়ন কৰে, কৃষকে খেতি কৰে, শিল্পীয়ে সৃষ্টি কৰে—এই সকলো কৰ্মৰ ফলেই সমাজ আগবাঢ়ে। যদি সকলে ভাগ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, তেন্তে উন্নতি সম্ভৱ নহয়। সেয়েহে কৰ্মই সমাজ উন্নয়নৰ মূল ভিত্তি।
ভাগ্য আৰু কৰ্মৰ বিতৰ্ক কোনো একপাক্ষিক সিদ্ধান্তত শেষ নহয়। ভাৰতীয় দৰ্শনে দুয়োটাক এক সমন্বিত ৰূপে গ্ৰহণ কৰিছে। ভাগ্য হৈছে অতীতৰ কৰ্মৰ ফল, আৰু বৰ্তমানৰ কৰ্ম হৈছে ভবিষ্যৎ ভাগ্যৰ বীজ। সেয়েহে মানুহৰ উচিত—ভাগ্যত আস্থা ৰাখি ধৈৰ্য ধৰা, কিন্তু কৰ্মত নিষ্ঠা ৰাখি জীৱন গঢ়া। এই সমন্বয়েই ভাৰতীয় দৰ্শনৰ গভীৰতা আৰু বাস্তৱবাদিতা প্ৰকাশ।