বায়ু প্ৰদূষণ: মানৱ অধিকাৰৰ নীৰৱ হত্যাকাৰী
অংকুৰজ্যোতি হাতীমূৰীয়া
শিৱসাগৰ
প্ৰায়ে পৰিৱেশৰ বিষয় হিচাপে ধৰা বায়ু প্ৰদূষণে গভীৰ প্ৰভাৱ কঢ়িয়াই আনে যিবোৰ মানৱ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰখনলৈকে গভীৰভাৱে বিস্তৃত। পৰিষ্কাৰ বতাহ কোনো বিশেষ সুবিধা নহয় বৰঞ্চ জীৱন, স্বাস্থ্য আৰু মৰ্যাদাৰ বাবে এক পূৰ্বচৰ্ত। যেতিয়া এই অপৰিহাৰ্য উপাদানটো ঔদ্যোগিক নিৰ্গমন, যান-বাহনৰ ধোঁৱা নিৰ্গমন আৰু অন্যান্য মানৱজনিত উৎসৰ দ্বাৰা আপোচ কৰা হয়, তেতিয়া ই বিভিন্ন ৰাষ্ট্ৰীয় সংবিধান আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ঘোষণাত নিশ্চিত কৰা মৌলিক মানৱ অধিকাৰৰ নিৰৱ কিন্তু উল্লেখযোগ্য উলংঘাৰ ৰূপ লয়।
বায়ু প্ৰদূষণৰ আটাইতকৈ প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ হৈছে মানৱ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ইয়াৰ আক্ৰমণ, যিটো জীৱনৰ মৌলিক অধিকাৰৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্যভাৱে জড়িত। ধূলিকণা পদাৰ্থ, নাইট্ৰজেন,কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু অ’জনৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে আয়ুস কম হয় আৰু জীৱনৰ মান বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পায়। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মতে, বাহ্যিক পৰিৱেশ বায়ু প্ৰদূষণ বছৰি লাখ লাখ অকাল মৃত্যুৰ বাবে দায়ী, মূলতঃ হৃদযন্ত্ৰৰ ৰোগ, শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ আৰু হাওঁফাওঁৰ কৰ্কট ৰোগৰ বাবে । দিল্লী বা কলকাতা বা কানপুৰৰ দৰে ঘন জনবসতিপূৰ্ণ নগৰ কেন্দ্ৰত বায়ুৰ গুণাগুণ সূচকাংকৰ মাত্ৰা বৃদ্ধিয়ে পোনপটীয়াকৈ জৰুৰীকালীন কক্ষ ভ্ৰমণৰ বৃদ্ধিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, যিয়ে পৰিৱেশৰ অৱক্ষয় আৰু তাৎক্ষণিক স্বাস্থ্য সংকটৰ মাজত স্পষ্ট কাৰণগত সম্পৰ্ক প্ৰদৰ্শন কৰে। যেতিয়া এখন চৰকাৰে উশাহ ল’ব পৰা বায়ু নিশ্চিত কৰাত ব্যৰ্থ হয়, তেতিয়া ই সহজাতভাৱে নিজৰ নাগৰিকৰ জীৱনৰ অধিকাৰ বিপন্ন কৰে।
তদুপৰি, জীৱনৰ অধিকাৰৰ সমান্তৰালভাৱে প্ৰায়ে সংহিতাকৃত স্বাস্থ্যৰ অধিকাৰে মংগলৰ সমৰ্থন কৰা পৰিৱেশৰ অধিকাৰকো সামৰি লয়। প্ৰদূষকৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সংস্পৰ্শই শিশু, বৃদ্ধ আৰু পূৰ্বৰ অৱস্থা থকা লোককে ধৰি দুৰ্বল জনসংখ্যাক অসমতাপূৰ্ণভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, শৈশৱৰ হাঁপানিৰ হাৰক প্ৰধান পথৰ ওচৰত থকাৰ সৈতে সংযোগ কৰা অধ্যয়নসমূহে উদাহৰণ দাঙি ধৰে যে পৰিৱেশ সুৰক্ষাক অৱহেলা কৰাৰ সময়ত আন্তঃগাঁথনি পৰিকল্পনাৰ সিদ্ধান্তসমূহ কেনেকৈ ব্যৱস্থাগত স্বাস্থ্য বৈষম্যৰ আহিলা হৈ পৰে, যাৰ ফলত স্বাস্থ্য সুৰক্ষাৰ ন্যায্য প্ৰৱেশ উলংঘা হয়।
গৃহ নিৰ্মাণ আৰু প্ৰয়োজনীয় জীৱিকাকে ধৰি পৰ্যাপ্ত জীৱন ধাৰণৰ অধিকাৰকো ব্যাপক বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত সূক্ষ্মভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। তীব্ৰ বায়ু প্ৰদূষণে অৰ্থনৈতিক উৎপাদনশীলতাত প্ৰভাৱ পেলায়। অসুস্থতাৰ উচ্চ হাৰৰ ফলত স্বাস্থ্যসেৱাৰ ব্যয় বৃদ্ধি পায়, কৰ্মদিন হেৰুৱাবলগীয়া হয়, ধোঁৱা আৰু এচিড বৰষুণৰ ফলত শস্যৰ ক্ষতিৰ বাবে কৃষিৰ উৎপাদন হ্ৰাস পায়। এই অৰ্থত প্ৰদূষিত বায়ুৱে অৰ্থনৈতিক স্থিতিশীলতাক ক্ষয় কৰে, প্ৰান্তীয় জনসমুদায়সমূহক আৰু অধিক দৰিদ্ৰতাৰ মাজলৈ ঠেলি দিয়ে, যাৰ ফলত পৰিৱেশ আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থাৰ মূল নিৰ্ণায়ক হৈ পৰে।
তদুপৰি ইয়াৰ প্ৰভাৱ সাংস্কৃতিক আৰু সাম্প্ৰদায়িক জীৱনলৈও বিস্তৃত। বহু অঞ্চলত পৰম্পৰাগত বাহ্যিক কাম-কাজ, ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান আৰু সৰল সামাজিক যোগাযোগ বিপজ্জনক হৈ পৰে। যেতিয়া পৰিৱেশে নিজেই নাগৰিকক সুৰক্ষাৰ বাবে ঘৰৰ ভিতৰত বাধ্য কৰে, তেতিয়া এক মান্য জীৱন ধাৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান নাগৰিক আৰু সামাজিক জীৱনত সম্পূৰ্ণৰূপে অংশগ্ৰহণ কৰাৰ ক্ষমতা হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে এক নিষিদ্ধ পৰিৱেশৰ সৃষ্টি হয় য’ত ৰাজহুৱা স্থান উপভোগ কৰাৰ স্বাধীনতা অদৃশ্য বিষাক্ত পদাৰ্থৰ দ্বাৰা আপোচ কৰা হয়।
ক্ৰমান্বয়ে আইনী কাঠামোসমূহে বায়ুৰ গুণাগুণক ন্যায্য মানৱ অধিকাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। পাকিস্তান আৰু ভাৰতৰ দৰে দেশত সংকটৰ গোচৰত আদালতে বায়ু পৰিষ্কাৰ কৰাৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট চৰকাৰী ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ নিৰ্দেশ দিছে, স্বীকাৰ কৰি যে ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিকসকলক পৰিৱেশৰ ক্ষতিৰ পৰা ৰক্ষা কৰাটো সাংবিধানিক কৰ্তব্য আছে । এই ন্যায়িক হস্তক্ষেপসমূহে প্ৰদূষণক কেৱল নিয়ন্ত্ৰণমূলক ব্যৰ্থতা হিচাপে চোৱাৰ পৰা ইয়াক অন্তৰ্নিহিত অধিকাৰৰ গভীৰ উলংঘা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়াৰ পৰিৱৰ্তনৰ সংকেত দিয়ে। বিশ্বব্যাপী ধাৰাটোৱে এই ক্ৰমবৰ্ধমান গ্ৰহণযোগ্যতাক প্ৰতিফলিত কৰে যে পৰিৱেশৰ বাধ্যবাধকতাসমূহ বিবেচনাধীন নীতিৰ পছন্দ নহয় বৰঞ্চ বলবৎযোগ্য আইনী কৰ্তব্য। প্ৰদূষক আৰু চৰকাৰক জবাবদিহি কৰাটো এই অধিকাৰ উলংঘাৰ শুধৰণিৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱস্থা হৈ পৰে।
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে বায়ু প্ৰদূষণে মৌলিক মানৱ অধিকাৰৰ এক ব্যাপক, ধীৰ গতিৰ উলংঘাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ই আটাইতকৈ মৌলিক প্ৰাপ্যসমূহক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে: নিজৰ স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি অহৰহ ভাবুকি নোহোৱাকৈ জীয়াই থকাৰ অধিকাৰ, অৰ্থনৈতিক নিৰাপত্তাৰ অধিকাৰ আৰু সামূহিক জীৱনত মুক্তভাৱে জড়িত হোৱাৰ অধিকাৰ। এই সংকটৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ প্ৰযুক্তিগত সমাধানতকৈও অধিক প্ৰয়োজন; ইয়াৰ বাবে এক ভয়ংকৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰয়োজন য’ত পৰিৱেশ সুৰক্ষা ৰাষ্ট্ৰৰ আলোচনাৰ অবিহনে মূল দায়িত্ব হিচাপে দৃঢ়ভাৱে অৱস্থিত, যাতে আমি উশাহ লোৱা বায়ুৱে আমাক নিশ্চিত কৰা অধিকাৰসমূহ হ্ৰাস নকৰে।