পঢ়াৰ অভ্যাস হ্ৰাস পাইছে নেকি?
মানৱ সভ্যতাৰ বৌদ্ধিক বিকাশত পঢ়াৰ অভ্যাসৰ ভূমিকা অপৰিসীম। কিতাপ, আলোচনী, বাতৰি কাকত, প্ৰবন্ধ বা সাহিত্যকর্ম—এই সকলোৰে জৰিয়তে মানুহে জ্ঞান আহৰণ কৰে, কল্পনাশক্তি বিকশিত কৰে আৰু সমাজ-জীৱনৰ সৈতে সংলাপ স্থাপন কৰে। কিন্তু আধুনিক যুগত প্ৰযুক্তিৰ বিস্তাৰ, স্মাৰ্টফোনৰ সহজলভ্যতা আৰু সামাজিক মাধ্যমৰ প্ৰভাৱত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে—পঢ়াৰ অভ্যাস সচাকৈ হ্ৰাস পাইছে নেকি? নে ইয়াৰ ৰূপ সলনি হৈছে মাত্ৰ? এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰ কৰিবলৈ আমি পঢ়াৰ পৰম্পৰা, আধুনিক পৰিৱৰ্তন, তাৰ প্ৰভাৱ আৰু ভৱিষ্যৎ সম্ভাৱনাৰ দিশসমূহ গভীৰভাৱে চাব লাগিব।
আগৰ দিনত কিতাপ আছিল জ্ঞানৰ প্ৰধান উৎস। গাঁৱৰ বিদ্যালয়ৰ সৰু লাইব্ৰেৰী হওক বা নগৰৰ বৃহৎ লাইব্ৰেৰী—এইবোৰ আছিল শিক্ষাৰ কেন্দ্ৰ। সন্ধিয়া সময়ত বাতৰি কাকত পঢ়ি আলোচনা কৰা, কাহিনী-কবিতা কণ্ঠস্থ কৰা, বা উপন্যাসৰ পাত উলটাই উলটাই পঢ়ি ৰাতি পাৰ কৰা—এইবোৰ আছিল সাধাৰণ দৃশ্য। পঢ়া কেৱল পাঠ্যপুথিৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ নাছিল; ই আছিল অৱসৰ বিনোদন, আত্মবিকাশ আৰু সমাজচিন্তাৰ এক প্ৰধান মাধ্যম।
কিন্তু সময়ৰ সৈতে সৈতে মানুহৰ জীৱনশৈলী সলনি হৈছে। টেলিভিছন, ইণ্টাৰনেট, স্মাৰ্টফোন আৰু সামাজিক মাধ্যম মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ অংশ হৈ উঠিছে। এই নতুন মাধ্যমবোৰে তথ্য লাভৰ গতি তীব্ৰ কৰিছে, কিন্তু একে সময়তে মানুহৰ ধৈৰ্য আৰু মনোযোগৰ স্থায়িত্বৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাইছে বুলি বহু চিন্তাবিদে মত প্ৰকাশ কৰে। কেইছেকেণ্ডৰ ভিডিঅ’, স্ক্ৰল কৰা ফিড, আৰু দ্ৰুত সংবাদে দীঘলীয়া পাঠ্য পঢ়াৰ অভ্যাসক পিছ পেলাইছে নেকি—এইটো আজিৰ দিনৰ এটা ডাঙৰ প্ৰশ্ন।
যুৱপ্ৰজন্মৰ মাজত এই পৰিৱৰ্তন বিশেষকৈ লক্ষ্য কৰা যায়। বহু ছাত্ৰ-ছাত্ৰী পাঠ্যপুথিৰ বাহিৰে আন কিতাপ পঢ়িবলৈ কম সময় উলিয়ায়। অৱসৰ সময়ত কিতাপ লৈ বহাৰ সলনি তেওঁলোকে মোবাইল স্ক্ৰিনত ভিডিঅ’ চায় বা সামাজিক মাধ্যমত সময় কাটায়। ইয়াৰ ফলত গভীৰ পঢ়া, দীঘলীয়া যুক্তি অনুসৰণ কৰা বা জটিল চিন্তাধাৰা বুজাৰ ক্ষমতা কমি গৈছেনে—এই বিষয়ে শিক্ষাবিদসকল চিন্তিত।
তথাপি ইয়াৰ বিপৰীতে এটা যুক্তিও আছে। কিছুমানে কয়—মানুহ এতিয়াও পঢ়ে, কিন্তু কাগজৰ ঠাইত স্ক্ৰিনত। ই-বুক, অনলাইন প্ৰবন্ধ, ব্লগ, ডিজিটেল সংবাদ মাধ্যম, সামাজিক মাধ্যমৰ দীঘল পোষ্ট—এই সকলোৰে মাজেৰে আজিৰ মানুহে আগতকৈও অধিক লিখিত শব্দৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰাখে। ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে পঢ়া সম্পূৰ্ণ হ্ৰাস পাইছে; বৰঞ্চ ইয়াৰ মাধ্যম আৰু ধৰণ সলনি হৈছে।
এইখিনিতে “গভীৰ পঢ়া” আৰু “উপৰিউপৰি পঢ়া”ৰ পাৰ্থক্য উল্লেখযোগ্য। আগতে মানুহে এটা কিতাপ লাহে লাহে পঢ়ি চিন্তা কৰিছিল, পুনৰ-পুনৰ পাত উলটাইছিল। আজিৰ দিনত বহু ক্ষেত্ৰত মানুহে লেখা ওপৰ ওপৰকৈ চাই, মূল শিৰোনাম বা কেইটামান বাক্য পঢ়ি আগবাঢ়ি যায়। এই অভ্যাসে তথ্য লাভৰ গতি বঢ়ালেও, গভীৰ উপলব্ধি আৰু সমালোচনামূলক চিন্তাধাৰাত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
পঢ়াৰ অভ্যাস হ্ৰাস পালে সমাজৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱো গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ব পাৰে। পঢ়াই ভাষাজ্ঞান উন্নত কৰে, শব্দভাণ্ডাৰ বঢ়ায় আৰু যুক্তিবোধ মজবুত কৰে। সাহিত্য পঢ়িলে সহানুভূতি, নৈতিক চিন্তা আৰু মানৱিক অনুভূতি বিকশিত হয়। যদি এই অভ্যাস লাহে লাহে কমে, তেন্তে আলোচনা-সংস্কৃতি, গভীৰ চিন্তা আৰু সৃজনশীলতাৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ পৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
শিক্ষাব্যৱস্থাৰ ভূমিকা ইয়াত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। যদি বিদ্যালয়সমূহে পাঠ্যসূচীৰ সৈতে সৈতে পঢ়াৰ আনন্দ জড়িত নকৰে, তেন্তে ছাত্ৰ-ছাত্ৰী পঢ়াক কেৱল পৰীক্ষাৰ সৈতে সংযোগ কৰি চাব। কাহিনী, উপন্যাস, কবিতা, জীৱনী—এইবোৰক পাঠ্যসূচীৰ বাহিৰতো আগবঢ়াই দিলে পঢ়াৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বাঢ়িব পাৰে। পুথিভঁৰালৰ সংস্কৃতি পুনৰ সজীৱ কৰা, বুক ক্লাব, সাহিত্য সভা আৰু পঠন প্ৰতিযোগিতাৰ দৰে উদ্যোগে এই ক্ষেত্ৰত সহায় কৰিব পাৰে।
পৰিয়ালৰ পৰিৱেশো পঢ়াৰ অভ্যাস গঢ়াত ডাঙৰ ভূমিকা লয়। শিশুৱে প্ৰায়ে অভিভাৱকৰ পৰা অভ্যাস শিকে। যদি ঘৰত কিতাপ পঢ়াৰ সংস্কৃতি থাকে, তেন্তে শিশুৰো সেই দিশত আগ্ৰহ জন্মে। বিপৰীতে, যদি পৰিয়ালত সকলো সময় মোবাইল বা টিভিৰ আগত কটায়, তেন্তে পঢ়াৰ অভ্যাস গঢ়াটো কঠিন হৈ পৰে। সেইবাবে ঘৰেই হ’ব লাগে প্ৰথম পুথিভঁৰাল।
প্ৰযুক্তিক পঢ়াৰ বিৰুদ্ধে শত্রু বুলি চাব নালাগে। সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিলে ই পঢ়াৰ অভ্যাস বঢ়াব পাৰে। অনলাইন লাইব্ৰেৰী, বিনামূলীয়া ই-বুক, অডিঅ’ বুক, ভাষা-শিক্ষাৰ এপ—এই সকলোয়ে পঢ়াক অধিক সুলভ আৰু আকর্ষণীয় কৰি তুলিছে। অডিঅ’ বুক শুনি বহু মানুহে পুনৰ সাহিত্যৰ সৈতে সম্পৰ্ক গঢ়িছে। এইবোৰে দেখুৱায় যে প্ৰযুক্তি নিজেই সমস্যা নহয়; ব্যৱহাৰৰ ধৰণেই মূল কথা।
আজিৰ সমাজত সময়ৰ অভাৱৰ কথাও উল্লেখযোগ্য। দ্ৰুতগতিৰ জীৱনশৈলী, কৰ্মব্যস্ততা আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক পৰিৱেশে বহু মানুহক দীঘলীয়া সময় কিতাপ পঢ়িবলৈ সুযোগ নেদিয়ে। কিন্তু এইটোও এটা বাছনিৰ বিষয়—আমি সময় ক’ত খৰচ কৰোঁ, সেইটোৱেই আমাৰ অভ্যাস গঢ়ে। দিনে কেইমিনিটমান নিয়মিত পঢ়াৰ অভ্যাস গঢ়িলেও, লাহে লাহে ই এক গভীৰ অভ্যাসলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ব পাৰে।
“পঢ়াৰ অভ্যাস হ্ৰাস পাইছে নেকি?” এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ একেবাৰে সৰল নহয়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত গভীৰ আৰু নিয়মিত পঢ়া কমি গৈছে বুলি ক’ব পাৰি, কিন্তু একে সময়তে ডিজিটেল মাধ্যমৰ জৰিয়তে পঢ়াৰ নতুন ৰূপো গঢ় লৈ উঠিছে। প্ৰধান প্ৰশ্নটো হ’ল—আমি কেনেকৈ পঢ়িছোঁ, কিমান গভীৰভাৱে পঢ়িছোঁ, আৰু পঢ়াক আমাৰ জীৱনৰ কিমান গুৰুত্ব দিছোঁ।
যদি সমাজে, শিক্ষা ব্যৱস্থাই আৰু পৰিয়ালে একেলগে পঢ়াৰ সংস্কৃতি পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ প্ৰয়াস কৰে, তেন্তে আধুনিক যুগতো পঢ়াৰ অভ্যাস শক্তিশালী হৈ থাকিব পাৰে। কিতাপৰ গন্ধেই হওক বা স্ক্ৰিনৰ পোহৰ—শব্দৰ সৈতে মানুহৰ সম্পৰ্ক যেতিয়ালৈকে জীৱিত থাকে, তেতিয়ালৈকে চিন্তা, কল্পনা আৰু সভ্যতাৰ বিকাশো আগবাঢ়ি যাব।পঢ়াৰ অভ্যাসৰ ভৱিষ্যৎ সম্পূৰ্ণৰূপে আমাৰ সামূহিক সিদ্ধান্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। যদি আমি পঢ়াক কেৱল শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা বুলি চাওঁ, তেন্তে ই লাহে লাহে বোজা হৈ উঠিব পাৰে। কিন্তু যদি পঢ়াক আনন্দ, অনুসন্ধান আৰু আত্মবিকাশৰ পথ হিচাপে উপস্থাপন কৰা যায়, তেন্তে ইয়াৰ আকর্ষণ কেতিয়াও কমি নাযাব। এইখিনিতে বিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়সমূহৰ ভূমিকাই মুখ্য। পাঠ্যসূচীৰ বাহিৰেও বিভিন্ন ধৰণৰ কিতাপ পঢ়িবলৈ উৎসাহিত কৰা, সাহিত্য উৎসৱ, লেখক-পাঠক সংলাপ আৰু পাঠাগাৰ ভ্ৰমণৰ ব্যৱস্থা কৰা—এই সকলোবোৰে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক কিতাপৰ সৈতে আবদ্ধ কৰিব পাৰে।
ডিজিটেল আৰু মুদ্ৰিত মাধ্যমৰ মাজত দ্বন্দ্বৰ সলনি সমন্বয়ৰ প্ৰয়োজনীয়তা আছে। বহু পঢ়ুৱৈয়ে এতিয়া একেলগে কাগজৰ কিতাপ আৰু ই-বুক দুয়ো ব্যৱহাৰ কৰে। কোনোবাই ৰাতি শোৱাৰ আগতে মুদ্ৰিত উপন্যাস পঢ়ে, আন কোনোবাই যাত্ৰাৰ সময়ত মোবাইলত ই-বুক উলটাই চায়। এই সমন্বয়ে দেখুৱায় যে পঢ়াৰ অভ্যাস নিঃশেষ হোৱা নাই; ই নতুন ৰূপ লৈছে। প্ৰশ্নটো হ’ল—আমি এই নতুন মাধ্যমবোৰক গভীৰ আৰু চিন্তাশীল পঢ়াৰ বাবে কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিছোঁ।
সমাজত লেখক, প্ৰকাশক আৰু সংবাদ মাধ্যমে পঢ়াৰ সংস্কৃতি জীয়াই ৰাখিবলৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা ল’ব পাৰে। নতুন বিষয়বস্তু, সহজলভ্য মূল্যৰ কিতাপ, শিশু আৰু কিশোৰসকলৰ বাবে আকর্ষণীয় সাহিত্য—এইবোৰে নতুন পাঠক সৃষ্টি কৰে। লগতে, গ্ৰামাঞ্চলত পুথিভঁৰাল স্থাপন, ভ্ৰাম্যমাণ লাইব্ৰেৰী আৰু পঠন অভিযানৰ দৰে উদ্যোগে পঢ়াক জনসাধাৰণৰ মাজলৈ লৈ যাব পাৰে।
ভাষাৰ প্ৰশ্নটোও ইয়াত বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ। নিজৰ মাতৃভাষাত পঢ়াৰ সুযোগ থাকিলে শিশুৰ আগ্ৰহ স্বাভাৱিকভাৱে বাঢ়ে। আঞ্চলিক ভাষাৰ সাহিত্য, অনুবাদ কিতাপ আৰু ডিজিটেল প্লাটফৰ্মে এই ক্ষেত্ৰত সহায় কৰিব পাৰে। ভাষাৰ সৈতে আবেগ জড়িত থাকে; সেই আবেগে পঢ়াক দীৰ্ঘস্থায়ী অভ্যাসলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
আজিৰ যুগত অডিঅ’ বুক আৰু পডকাষ্টৰ দৰে মাধ্যমো পঢ়াৰ সংস্কৃতিৰ অংশ হৈ উঠিছে। যদিও কিছুমানে ইয়াক পৰম্পৰাগত পঢ়াৰ বিকল্প বুলি ভাবে, বাস্তৱত ই বহু মানুহক সাহিত্যৰ সৈতে পুনৰ সংযোগ কৰিছে। যিসকলৰ চকুৰ সমস্যা আছে বা সময়ৰ অভাৱ, তেওঁলোকৰ বাবে এই মাধ্যম এক নতুন দুৱাৰ খুলিছে। এইবোৰে দেখুৱায় যে শব্দৰ সৈতে মানুহৰ সম্পৰ্ক মাত্ৰ কাগজৰ পাতত সীমাবদ্ধ নহয়।
পঢ়াৰ অভ্যাস পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ বাবে ব্যক্তিগত স্তৰত কিছুমান সৰু পদক্ষেপো অত্যন্ত ফলপ্ৰসূ হ’ব পাৰে। প্ৰতিদিনে নিৰ্দিষ্ট সময় কিতাপ পঢ়াৰ বাবে ৰাখা, মোবাইলৰ নোটিফিকেশ্যন বন্ধ কৰি শান্ত পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা, নিজৰ পছন্দৰ বিষয় বাছনি কৰা—এইবোৰে পঢ়াক আনন্দদায়ক কৰি তুলিব পাৰে। লগতে বন্ধু-বান্ধৱৰ সৈতে কিতাপৰ ওপৰত আলোচনা কৰা, বুক ক্লাবত যোগদান কৰা বা অনলাইন পঠন গোট গঢ়া—এইবোৰেও উৎসাহ বৃদ্ধি কৰে।
এই সকলো দিশ বিবেচনা কৰিলে স্পষ্ট হয় যে পঢ়াৰ অভ্যাস হ্ৰাস পাইছে নে নাই—এই বিতৰ্কৰ কেন্দ্ৰবিন্দুতে আছে আমাৰ ব্যৱহাৰ আৰু অগ্ৰাধিকাৰৰ প্ৰশ্ন। সমাজে যদি পঢ়াক মূল্য দিয়ে, তেন্তে প্ৰযুক্তি আৰু ব্যস্ততাৰ মাজতো ই টিকে থাকিব। পঢ়া কেৱল ব্যক্তিগত অভ্যাস নহয়; ই এক সাংস্কৃতিক শক্তি, যি সমাজৰ চিন্তাধাৰা, সৃষ্টিশীলতা আৰু গণতান্ত্ৰিক আলোচনাক আগুৱাই নিয়ে।
এইদৰে ক’ব পাৰি—পঢ়াৰ অভ্যাস সম্পূৰ্ণৰূপে লোপ পাই যোৱা নহয়, কিন্তু ই এক সন্ধিক্ষণত আছে। এই সন্ধিক্ষণত আমি যি পথ বাছি ল’ম, সেই পথেই নিৰ্ধাৰণ কৰিব ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্ম কিমান গভীৰভাৱে শব্দৰ সৈতে জড়িত থাকিব।