নীৰৱ ঘাতক কাৰ্বন মনক্সাইড: এক বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ আৰু সতৰ্কতামূলক পৰামৰ্শ
এহিয়া আহমেদ
বৰথল কছাৰীগাঁও, মৰিগাঁও
শেহতীয়াকৈ বেংগালুৰুত সংঘটিত হোৱা চাৰিজন অসমীয়া যুৱকৰ আকস্মিক আৰু ৰহস্যজনক মৃত্যুৰ ঘটনাই সমগ্ৰ দেশজুৰি চাঞ্চল্যৰ সৃষ্টি কৰিছে। বিশেষজ্ঞৰ প্ৰাৰম্ভিক তদন্ত আৰু মৰণোত্তৰ পৰীক্ষাৰ তথ্য অনুসৰি, এই কৰুণ মৃত্যুৰ মূল কাৰণ আছিল কাৰ্বন মনক্সাইড (Carbon Monoxide – CO) নামৰ এক অতি বিষাক্ত গেছ। বন্ধ কোঠাত অক্সিজেনৰ অভাৱত হোৱা গেছৰ অসম্পূৰ্ণ দহনৰ ফলত এই গেছৰ সৃষ্টি হৈছিল। ইমান একেলগে চাৰিজন তেজাল যুৱকৰ প্ৰাণ কেনেকৈ অতি নিঃশব্দে গুচি গ’ল, সেই লৈ সমাজৰ সচেতন মহলত এতিয়া চৰ্চা আৰম্ভ হৈছে। এই লেখাৰ জৰিয়তে আমি এই ‘নীৰৱ ঘাতক’ গেছবিধৰ ধৰ্ম, ইয়াৰ ক্ৰিয়া আৰু ইয়াৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পোৱাৰ উপায়সমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰিম।
কাৰ্বন মনক্সাইড কি আৰু ই কেনেকৈ উৎপন্ন হয়?
সাধাৰণতে আমি ঘৰত ব্যৱহাৰ কৰা ৰন্ধন গেছ বা এল.পি.জি. (LPG) হ’ল প্ৰ’পেন আৰু বিউটেন নামৰ হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ সংমিশ্ৰণ। যেতিয়া এই গেছ প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত জ্বলে, তাক ‘সম্পূৰ্ণ দহন’ (Complete Combustion) বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ ফলত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড (CO_2), পানীৰ ভাপ আৰু তাপৰ সৃষ্টি হয়। কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড বায়ুৰ এক অবিচ্ছেদ্য উপাদান আৰু ই পোনপটীয়াকৈ প্ৰাণঘাতী নহয়।কিন্তু সমস্যাটো তেতিয়াই জটিল হৈ পৰে, যেতিয়া এক আবদ্ধ স্থানত অক্সিজেনৰ নাটনি ঘটে। অক্সিজেনৰ অভাৱত হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ দহন প্ৰক্ৰিয়াটো বাধাপ্ৰাপ্ত হয়, যাক ‘অসম্পূৰ্ণ দহন’ (Incomplete Combustion) বোলা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ উপজাত দ্ৰব্য হিচাপেই সৃষ্টি হয় মৰাত্মক কাৰ্বন মনক্সাইড (CO)।
ইয়াক ‘নীৰৱ ঘাতক’ বুলি কিয় কোৱা হয়?
কাৰ্বন মনক্সাইডক নীৰৱ ঘাতক বুলি কোৱাৰ অন্তৰালত কেইবাটাও বৈজ্ঞানিক কাৰণ আছে:
ইন্দ্ৰিয়াতীত: কাৰ্বন মনক্সাইডৰ কোনো নিজস্ব ৰং নাই, কোনো গোন্ধ নাই আৰু ইয়াৰ স্বাদো নাই। সেয়েহে, এটা বন্ধ কোঠাত ইয়াৰ ঘনত্ব বৃদ্ধি পালেও মানুহে চকুৰে দেখি বা নাকেৰে গোন্ধ লৈ ইয়াৰ উপস্থিতি ধৰিব নোৱাৰে।
ভ্ৰান্ত ধাৰণা: আমাৰ বহুতৰে এটা ধাৰণা আছে যে ৰন্ধন গেছ লিক হ’লে আমি তীব্ৰ গোন্ধ পাওঁ। আচলতে ৰন্ধন গেছত ‘ইথাইল মাৰ্কাপ্টান’ নামৰ এবিধ দ্ৰব্য মিহলাই দিয়া হয় যাতে লিক হ’লে ধৰা পৰে। কিন্তু কাৰ্বন মনক্সাইড গেছ লিক হোৱাৰ ফলত সৃষ্টি নহয়, বৰঞ্চ গেছ জ্বলি থকাৰ সময়তহে সৃষ্টি হয়। সেইবাবে ইয়াত কোনো কৃত্ৰিম গোন্ধ নাথাকে।
আমাৰ তেজত থকা হিম’গ্লবিনৰ প্ৰধান দায়িত্ব হ’ল হাওঁফাওঁৰ পৰা অক্সিজেন সংগ্ৰহ কৰি শৰীৰৰ প্ৰতিটো কোষলৈ যোগান ধৰা। কিন্তু হিম’গ্লবিনৰ এটা অদ্ভুত চৰিত্ৰ হ’ল যে ই অক্সিজেনতকৈ কাৰ্বন মনক্সাইডৰ প্ৰতি অধিক আসক্ত। বৈজ্ঞানিক তথ্য অনুসৰি, হিম’গ্লবিনে অক্সিজেনতকৈ প্ৰায় ২০০ গুণ অধিক তীব্ৰতাৰে কাৰ্বন মনক্সাইডৰ সৈতে বান্ধ খাব পাৰে।
যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে কাৰ্বন মনক্সাইডযুক্ত বায়ু সেৱন কৰে, তেতিয়া তেওঁৰ তেজৰ হিম’গ্লবিনে অক্সিজেন ত্যাগ কৰি কাৰ্বন মনক্সাইডৰ সৈতে মিলি ‘কাৰ্বক্সি-হিম’গ্লবিন’ (Carboxyhemoglobin) নামৰ এক সুস্থিৰ যৌগ গঠন কৰে। ইয়াৰ ফলত:
•তেজৰ অক্সিজেন কঢ়িওৱা ক্ষমতা হ্ৰাস পায়।
•মগজু আৰু হৃদযন্ত্ৰই প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন নাপাই অকামিলা হৈ পৰে।
•ব্যক্তিজনৰ প্ৰথমে মূৰ ঘূৰোৱা, বমি ভাব আৰু দুৰ্বলতা আহে।
•অতি সোনকালে তেওঁ অচেতন হৈ পৰে আৰু তীব্ৰ শ্বাসকষ্ট হৈ মৃত্যুবৰণ কৰে।
বিপদৰ সংকেত কেনেকৈ চিনাক্ত কৰিব?
যিহেতু ইয়াৰ কোনো গোন্ধ নাই, সেয়েহে আপোনাৰ ঘৰৰ গেছ ষ্টভ বা বাৰ্ণাৰৰ লক্ষণ চাই আপুনি সাৱধান হ’ব পাৰে:
জুইৰ শিখাৰ ৰং: আপোনাৰ গেছ ষ্টভৰ বাৰ্ণাৰৰ পৰা ওলোৱা জুইৰ শিখাটো যদি উজ্জ্বল নীলা ৰঙৰ হয়, তেন্তে বুজিব যে গেছৰ সম্পূৰ্ণ দহন হৈছে আৰু সেয়া নিৰাপদ। কিন্তু যদি জুইৰ শিখা হালধীয়া বা কমলা ৰঙৰ হয়, তেন্তে বুজিব যে তাত অক্সিজেনৰ নাটনি হৈছে আৰু কাৰ্বন মনক্সাইড উৎপন্ন হৈছে।
কালি পৰা: যদি ৰন্ধন পাত্ৰৰ তলত ক’লা চয়া বা কালি পৰে, সেয়াও অসম্পূৰ্ণ দহনৰ এক অন্যতম লক্ষণ।
অস্বাভাৱিক ক্লান্তি: যদি পাকঘৰত কাম কৰি থকা অৱস্থাত হঠাতে অত্যন্ত ভাগৰ লগা, মূৰৰ বিষ হোৱা বা চকুৰ দৃষ্টি ধোঁৱা-কোঁৱা দেখা পোৱা যায়, তেন্তে পলম নকৰি মুকলি বতাহলৈ ওলাই আহিব লাগে।
বেংগালুৰুৰ দৰে দুৰ্ঘটনাৰ পৰা বাচি থাকিবলৈ হ’লে আমি আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত নিম্নলিখিত সাৱধানতাসমূহ অৱলম্বন কৰা উচিত:
বায়ু চলাচলৰ ব্যৱস্থা (Ventilation): পাকঘৰ কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ আবদ্ধ কৰি ৰাখিব নালাগে। খিৰিকী সদায় খোলা ৰাখিব লাগে যাতে বাহিৰৰ অক্সিজেন সমৃদ্ধ বায়ু ভিতৰলৈ সোমাব পাৰে।
এগজষ্ট ফেনৰ গুৰুত্ব: আজিকালি আধুনিক পাকঘৰত ‘চিমনি’ বা ‘এগজষ্ট ফেন’ ব্যৱহাৰ কৰাটো অতি জৰুৰী হৈ পৰিছে। ই কোঠাটোৰ দূষিত বায়ু বাহিৰ কৰি দিয়াত সহায় কৰে।
বাৰ্ণাৰৰ মেৰামতি: গেছৰ বাৰ্ণাৰৰ ফুটা কেইটা যদি বন্ধ হৈ থাকে, তেন্তে জুইৰ শিখা হালধীয়া হৈ পৰে। গতিকে নিয়মীয়াকৈ বাৰ্ণাৰটো পৰিষ্কাৰ কৰিব লাগে।
বন্ধ কোঠাত দহন নিষিদ্ধ: শীতকালত কোঠা গৰম কৰি ৰাখিবলৈ বহুতে ভিতৰতে কয়লাৰ আঙঠা বা গেছ ষ্টভ জ্বলাই থয়। এয়া চৰম মূৰ্খামি আৰু জীৱনৰ বাবে ই অত্যন্ত বিপদজনক।
বেংগালুৰুৰ এই ঘটনাই আমাক শিকাই গ’ল যে আধুনিক জীৱনৰ সা-সুবিধাসমূহ ব্যৱহাৰ কৰোঁতে আমি বৈজ্ঞানিক দিশসমূহকো গুৰুত্ব দিব লাগে। সামান্য সজাগতাই এটা অমূল্য জীৱন ৰক্ষা কৰিব পাৰে। আপোনাৰ পাকঘৰত জুইৰ শিখাৰ ৰঙৰ ওপৰত চকু ৰাখক আৰু সঠিক বায়ু চলাচল নিশ্চিত কৰক। “সাৱধানতা অৱলম্বন কৰা সকলৰ মৰণ নাই”— এই প্ৰবাদফাঁকি আমাৰ সকলোৰে বাবে এক সাৰোগত মন্ত্ৰ হোৱা উচিত।