নিৰ্যাতন আৰু শাস্তিহীনতা: বাংলাদেশত হিন্দুসকলৰ দুৰ্দশা
অংকুৰজ্যোতি হাতীমূৰীয়া
দক্ষিণ এছিয়াৰ ধৰ্মীয় সংখ্যালঘুসকলৰ অৱস্থা এটা ডাঙৰ ভূ-ৰাজনৈতিক আৰু মানৱীয় বিষয়। বাংলাদেশত বাস কৰা হিন্দুসকলৰ বাবে এই সমস্যাটো প্ৰায়ে ব্যৱস্থাগত দুৰ্বলতা, মাটি দখল, আৰু লক্ষ্য হিংসা হিচাপে দেখা দিয়ে। ঐতিহাসিক, সাংস্কৃতিক আৰু ভৌগোলিক সম্পৰ্ক থকা ভাৰতে প্ৰায়ে এই পৰিঘটনাসমূহৰ প্ৰতি নিজৰ কূটনৈতিক দৃষ্টিভংগী সযতনে প্ৰদৰ্শন কৰিবলগীয়া হয়। ভাৰতৰ বৈদেশিক নীতিত সংখ্যালঘুসকলক সুৰক্ষা দিয়াৰ প্ৰতিশ্ৰুতি, ঘৰুৱা ৰাজনৈতিক হেঁচাত মোকাবিলা কৰা, ঢাকাৰ সৈতে সুসম্পৰ্ক বজাই ৰখা আদিৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটো জড়িত হৈ আছে।
বাংলাদেশৰ হিন্দু সম্প্ৰদায়সমূহে সংবিধানত সংখ্যালঘু হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিলেও চলি থকা প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হয় যিয়ে তেওঁলোকক প্ৰান্তীয়কৰণত অৰিহণা যোগায়। এই প্ৰত্যাহ্বানসমূহ বৈচিত্ৰময় আৰু ইয়াৰ ভিতৰত অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু শাৰীৰিক ভাবুকিও অন্তৰ্ভুক্ত। ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা আৰু সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনাই ঐতিহাসিকভাৱে হিন্দু মন্দিৰ, ঘৰ, সম্পত্তিৰ বিৰুদ্ধে লক্ষ্য কৰি হিংসাৰ সূচনা কৰে।
নিৰ্যাতনৰ এটা ডাঙৰ অংশ অবৈধ ভূমি দখলৰ সৈতে জড়িত, যিটো স্থানীয় কৰ্তৃপক্ষই প্ৰায়ে সহ্য কৰে বা আওকাণ কৰে। আনুষ্ঠানিকভাৱে বাতিল কৰা বিতৰ্কিত ন্যস্ত সম্পত্তি আইনখনে আইনী বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি কৰিছিল যাৰ ফলত স্থানীয় ক্ষমতাৰ ব্যক্তিসকলে হয়তো আঁতৰি যোৱা বা যাৰ মালিকীস্বত্ব বিতৰ্কিত হিন্দুসকলৰ মালিকানাধীন মাটি জব্দ কৰিবলৈ দিয়া হৈছে। ইয়াৰ ফলত অর্থনৈতিক ভোটাধিকাৰ বঞ্চিত হয়, এনে হোৱাৰ ফলত বহু হিন্দু জীৱন কষ্টকৰ পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হ’বলৈ বাধ্য হয়।
সাম্প্ৰদায়িক হিংসা প্ৰায়ে ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ঘটনাৰ পিছত বা বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰ্বাচনৰ সময়ত হিন্দুসকলক লক্ষ্য কৰি লয়। প্ৰতিবেদনত সঘনাই দুৰ্গা পূজা পণ্ডালৰ ওপৰত আক্ৰমণ আৰু বলপূৰ্বক ধৰ্মান্তৰকৰণৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে, প্ৰায়ে দায়ীসকলৰ ওপৰত গুৰুতৰ গোচৰ চলোৱাৰ অভাৱৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে। শাস্তিহীনতাৰ এই জলবায়নে সংখ্যালঘু জনসাধাৰণৰ বাবে নিৰাপত্তাহীনতা বৃদ্ধি কৰে।
বাংলাদেশত হিন্দু নিৰ্যাতনৰ প্ৰতি ভাৰতৰ সঁহাৰিৰ ক্ষেত্ৰত ঘৰুৱা চাপৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ লগতে বিচক্ষণ কূটনীতিৰ জৰিয়তে সম্পৰ্ক পৰিচালনা কৰাৰ সযতনে প্ৰচেষ্টা চলোৱা হৈছে। নতুন দিল্লী আৰু ঢাকাৰ মাজৰ সংযোগ কৌশলগত, বাণিজ্য, নিৰাপত্তা সহযোগিতা, আৰু সীমা ব্যৱস্থাপনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা, যিয়ে প্ৰায়ে নতুন দিল্লীয়ে ৰাজহুৱাভাৱে মানৱ অধিকাৰৰ বিষয়সমূহ কিমান বলপূৰ্বকভাৱে সমাধান কৰিব পাৰে সীমিত কৰে।
বাংলাদেশৰ আভ্যন্তৰীণ বিষয়ক ৰাজহুৱাভাৱে নিন্দা কৰিলে শাসকীয় চৰকাৰখনক বিচলিত কৰাৰ আশংকা থাকে, যিয়ে সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী বা পানী বিভাজনৰ ক্ষেত্ৰত সহযোগিতাৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে। ফলস্বৰূপে ভাৰতে সংখ্যালঘুসকলৰ সুৰক্ষাৰ প্ৰতি উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিবলৈ প্ৰায়ে অনানুষ্ঠানিক যোগাযোগ আৰু উচ্চ পৰ্যায়ৰ বৈঠকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। লক্ষ্য হৈছে সংঘাতপূৰ্ণ কূটনীতিৰ পৰিৱৰ্তে ক্ৰমান্বয়ে উন্নতিৰ বাবে অহৰহ জড়িত হোৱা।
একে সময়তে হিন্দু জাতীয়তাবাদী দৃষ্টিভংগীৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত ভাৰতৰ ঘৰুৱা ৰাজনৈতিক পৰিৱেশে চৰকাৰক অধিক দৃশ্যমান স্থিতি ল’বলৈ হেঁচা প্ৰয়োগ কৰে। এই উত্তেজনাৰ বাবে বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ে নিজৰ বাৰ্তা প্ৰেৰণৰ ক্ষেত্ৰত সাৱধান হ’ব লাগিব। উদাহৰণ স্বৰূপে ভাৰতত নাগৰিকত্ব সংশোধনী আইন (CAA) য়ে বাংলাদেশকে ধৰি চুবুৰীয়া দেশৰ পৰা অহা নিৰ্যাতিত ধৰ্মীয় সংখ্যালঘুসকলৰ নাগৰিকত্ব ত্বৰান্বিত কৰে। এই আইনখনে কূটনৈতিক সংকেত আৰু ঘৰুৱা ৰাজনৈতিক কৌশল দুয়োটা হিচাপে কাম কৰে, যিয়ে দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কক জটিল কৰি তুলিলেও দুৰ্দশাগ্ৰস্তসকলৰ প্ৰতি ভাৰতৰ দায়বদ্ধতা দেখুৱায়।
সীমান্ত নিৰাপত্তাৰ পৰিস্থিতিয়ে প্ৰায়ে দৃশ্যপটৰ সুক্ষ্মতাক উজ্জ্বল কৰি তোলে। যেতিয়া কোনো অন্যায় হিংসা তথা অত্যাচাৰ বৃদ্ধি পাই তেতিয়া বহুতো শৰণাৰ্থীৰ সৰু সৰু গোটে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। এই তাৎক্ষণিক সংকটসমূহ ভাৰতে চম্ভালি লোৱাটোৱে হৈছে সীমান্তৰ অখণ্ডতা বজাই ৰখা আৰু বাংলাদেশৰ সাৰ্বভৌমত্বক সন্মান জনোৱাৰ সৈতে মানৱীয় প্ৰয়োজনীয়তাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ চেষ্টা কৰা যিটোৱে ইয়াৰ কূটনৈতিক দৃষ্টিভংগীৰ দ্বিধাদ্বন্দ্ব প্ৰকাশ কৰে। ফলপ্ৰসূ সমাধান সাধাৰণতে বাংলাদেশক স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থা আৰু এই বহিঃপ্ৰবাহ বন্ধ কৰিবলৈ আইনৰ শাসন উন্নত কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
ভাৰতৰ কূটনৈতিক প্ৰচেষ্টাৰ সফলতা জুখিব পৰাটো প্ৰত্যাহ্বানজনক কাৰণ আটাইতকৈ ফলপ্ৰসূ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-কলাপ বন্ধ দুৱাৰৰ আঁৰত ঘটে। নতুন দিল্লীয়ে নিৰ্দিষ্ট অপৰাধীক ৰাজহুৱাভাৱে সমালোচনা কৰাটো খুব কমেইহে দেখা যায় যদিও একাংশ বিশ্লেষকে বৃহৎ পৰিসৰৰ অত্যাচাৰ ৰোধ কৰাৰ বাবে স্থায়ী কূটনৈতিক হেঁচা দিয়াৰ কাৰণ বুলি কয়। চলি থকা প্ৰত্যাহ্বানটো হৈছে গুৰুত্বপূৰ্ণ অসুৰক্ষিত সহযোগিতাত ব্যাঘাত জন্মাব নোৱাৰি মানৱ অধিকাৰৰ মানদণ্ডক কৌশলগত অংশীদাৰিত্বৰ বহল কাঠামোত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে বাংলাদেশত হিন্দুসকলৰ ওপৰত চলি থকা অত্যাচাৰে ভাৰতৰ বাবে চলি থকা নৈতিক আৰু কূটনৈতিক প্ৰত্যাহ্বানৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ভাৰতে সংখ্যালঘু সুৰক্ষাক সমৰ্থন কৰিবলৈ বিচক্ষণ কূটনীতি ব্যৱহাৰ কৰাৰ লগতে কৌশলগত দ্বিপাক্ষিক স্থিতিশীলতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি এই পৰিস্থিতিৰ পথ প্ৰদৰ্শন কৰে। ৰাজহুৱা সংঘাতৰ সলনি নিৰৱে নিয়োজিত হোৱাৰ পক্ষপাতী এই পদ্ধতিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্পৰ্কৰ কঠিন বাস্তৱতাক প্ৰতিফলিত কৰে, য’ত তাৎক্ষণিক ভূ-ৰাজনৈতিক প্ৰয়োজনীয়তাই প্ৰায়ে মানৱ অধিকাৰৰ পোষকতাৰ ধাৱমানক ম্লান কৰে। এই কৌশলৰ ফলপ্ৰসূতা নিৰ্ভৰ কৰে বাংলাদেশ চৰকাৰৰ সকলো ধৰ্মীয় সংখ্যালঘুৰ বাবে প্ৰকৃত নিৰাপত্তা আৰু ন্যায় নিশ্চিত কৰাৰ অবিৰত ইচ্ছাৰ ওপৰত।