নাৰীৰ স্বাধীনতা — অধিকাৰ নে দায়িত্ব?
সমাজৰ ইতিহাস মানে কেৱল যুদ্ধ, সাম্ৰাজ্য, বিজয় আৰু পৰাজয়ৰ কাহিনী নহয়; ই একেলগে মানুহৰ মানসিকতাৰ, মূল্যবোধৰ আৰু ক্ষমতাৰ সংগ্ৰামো। এই ইতিহাসৰ আটাইতকৈ দীঘলীয়া আৰু বেদনাদায়ক সংগ্ৰামসমূহৰ এটা হৈছে—নাৰীৰ স্বাধীনতাৰ সংগ্ৰাম। শতাব্দীজুৰি নাৰী পুৰুষৰ অধীনস্থ ৰূপে বাঁচি আহিছে—কেতিয়াবা ধৰ্মৰ নামত, কেতিয়াবা পৰম্পৰাৰ নামত, কেতিয়াবা তথাকথিত সংস্কৃতিৰ নামত। আজি, আধুনিক যুগত, নাৰীৰ স্বাধীনতা এক জ্বলন্ত সামাজিক, নৈতিক আৰু দৰ্শনিক প্ৰশ্ন হৈ উঠিছে: নাৰীৰ স্বাধীনতা এটা অধিকাৰ নে এটা দায়িত্ব?
এই প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰ কেৱল “হয়” বা “নহয়” বুলি ক’লে অসম্পূৰ্ণ হৈ ৰ’ব। নাৰীৰ স্বাধীনতা একেলগে অধিকাৰো, আৰু একেলগে দায়িত্বো।
১. স্বাধীনতাৰ অৰ্থ কি?- স্বাধীনতা মানে কেৱল ইচ্ছামতে কৰা ক্ষমতা নহয়। স্বাধীনতা মানে— নিজৰ জীৱনৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত ল’ব পৰা ক্ষমতা, নিজৰ চিন্তা, মতামত, পেচা, প্ৰেম, বিশ্বাস বাছনি কৰাৰ অধিকাৰ, ভয়, জোৰ-জবৰদস্তি আৰু শোষণৰ পৰা মুক্ত হৈ বচাৰ অৱস্থা। যদি কোনো নাৰীয়ে নিজৰ জীৱন কিদৰে জীয়াব তাক নিজেই নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে তাই পুৰুষৰ তুলনাত ক’তো সমান নহয়।
২. ইতিহাসত নাৰীৰ অৱস্থা- ইতিহাসলৈ চালে দেখা যায়— নাৰী আছিল ঘৰৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ, শিক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ নাছিল, নিজৰ পছন্দে বিয়া কৰিবলৈ নাছিল, আনকি নিজৰ দেহৰ ওপৰতও অধিকাৰ নাছিল। নাৰীক চোৱা হৈছিল “কোনোবা কাৰোবাৰ সম্পত্তি” হিচাপে—পিতৃৰ, স্বামীৰ বা সমাজৰ। এই অৱস্থাত নাৰীৰ স্বাধীনতা এটা বিপ্লৱ হৈ উঠিছিল।
৩. স্বাধীনতা নাৰীৰ মৌলিক অধিকাৰ- মানৱ অধিকাৰৰ মূলনীতি অনুসাৰে— নাৰী আৰু পুৰুষ দুয়ো সমান মানুহ। যদি পুৰুষৰ শিক্ষা, কাম, মতামত, ভ্ৰমণ, বিয়া বা নকৰাৰ অধিকাৰ থাকে, তেন্তে নাৰীৰো সেই একে অধিকাৰ থাকিবই লাগিব। নাৰীৰ স্বাধীনতা কোনো অনুগ্ৰহ নহয়, ই এটা জন্মগত অধিকাৰ। যিসমূহ সমাজে নাৰীৰ স্বাধীনতা অস্বীকাৰ কৰে, সেই সমাজে আধা মানুহক দমন কৰি ৰাখে। এনে সমাজ কেতিয়াও সুস্থ, উন্নত বা ন্যায়সংগত হ’ব নোৱাৰে।
৪. কিন্তু স্বাধীনতা মানেই কি দায়িত্বহীনতা?- এটা ভুল ধাৰণা সমাজত বেছি দেখা যায়— “নাৰী স্বাধীন হ’লে নষ্ট হ’ব।” “স্বাধীনতা মানেই উচ্ছৃঙ্খলতা।” এই ধাৰণা আচল ভয়ৰ পৰা জন্ম লোৱা। স্বাধীনতা মানেই সীমাহীনতা নহয়। স্বাধীনতা মানে— নিজৰ সিদ্ধান্তৰ দায়িত্ব নিজে লোৱা। যেতিয়া নাৰী নিজৰ জীৱনৰ মালিক হয়, তেতিয়া তেওঁ নিজৰ কামৰ ফলাফলো বহন কৰিব লাগে। এইখিনিতেই স্বাধীনতা দায়িত্বলৈ পৰিণত হয়।
৫. নাৰীৰ স্বাধীনতাৰ দায়িত্ব- স্বাধীন নাৰী মানে— শিক্ষিত নাৰী, সচেতন নাৰী, সমাজৰ প্ৰতি দায়িত্বশীল নাগৰিক। নাৰী যদি ভোট দিয়ে, তাক বুদ্ধিৰে দিব লাগিব। যদি কাম কৰে, সততা ৰাখিব লাগিব। যদি প্ৰেম কৰে, সম্মান আৰু সমানতাৰ ওপৰত আধাৰিত হ’ব লাগিব। যদি মাত মাতিছে, তাক সমাজৰ ভালৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব। স্বাধীনতা মানে স্বাৰ্থপৰতা নহয়। ই মানে সচেতনতা।
৬. স্বাধীন নাৰী আৰু সমাজ- যি সমাজত নাৰী স্বাধীন— সেই সমাজত শিশু ভালকৈ ডাঙৰ হয়, শিক্ষা উন্নত হয়, স্বাস্থ্য ব্যৱস্থা মজবুত হয়, অৰ্থনীতি শক্তিশালী হয়। কাৰণ নাৰী ঘৰৰ ভিতৰতেই সমাজৰ ভবিষ্যৎ গঢ়ে। এজন সচেতন, স্বাধীন মাতৃ এটা জাতিৰ বুনিয়াদ।
৭. পুৰুষৰ ভূমিকা- নাৰীৰ স্বাধীনতা মানে পুৰুষৰ পৰাজয় নহয়। ই মানে সমান অংশীদাৰিত্ব। যি পুৰুষে নাৰীক স্বাধীনতা দিয়ে, সেই পুৰুষ আসলে ভয়মুক্ত আৰু আত্মবিশ্বাসী। দমন কৰা মানে শক্তিশালী হোৱা নহয়; সম্মান কৰা মানে শক্তিশালী হোৱা।
৮. অসমৰ সমাজত নাৰীৰ স্বাধীনতা- অসমীয়া সমাজত নাৰীয়ে বহু দিশত আগবাঢ়িছে— শিক্ষা, চাকৰি, খেল, সাহিত্য, প্ৰশাসন সকলোতে। কিন্তু গাঁৱৰ বহু অংশত এতিয়াও— বাল্যবিবাহ, শিক্ষাৰ অভাৱ, ঘৰুৱা হিংসা, পিতৃতান্ত্ৰিক মানসিকতা— এইবোৰে নাৰীক পিছত টানি আছে।
ইয়াত স্বাধীনতা মানে কেতিয়াও পশ্চিমীয়া অনুকৰণ নহয়, ই মানে নিজস্ব সম্মানৰ সৈতে বচোৱা নাৰীৰ স্বাধীনতা কেৱল অধিকাৰ নহয়, ই এক গভীৰ দায়িত্ব। ই নাৰীকে শক্তিশালী কৰে, সমাজক ন্যায়সংগত কৰে, ভৱিষ্যৎক উজ্জ্বল কৰে। যি সমাজে নাৰীৰ স্বাধীনতাক ভয় কৰে, সেই সমাজে আচলতে নিজৰ ভবিষ্যৎক ভয় কৰে। কাৰণ— স্বাধীন নাৰী মানেই এখন শক্তিশালী সমাজ।
৯. স্বাধীনতাৰ ভুল ব্যাখ্যা আৰু তাৰ বিপদ- আধুনিক যুগত “স্বাধীনতা” শব্দটো বহু সময়ত ভুলভাৱে বুজা হয়। কিছুমানে ভাবে— স্বাধীনতা মানেই সমাজ, পৰিয়াল, নৈতিকতা বা মূল্যবোধৰ পৰা মুক্ত হৈ যিকোনো কাম কৰা। কিন্তু এই ধাৰণাটো বিপজ্জনক।
প্ৰকৃত স্বাধীনতা মানে— নিজৰ বিবেকৰ ওপৰত আধাৰিত হৈ সিদ্ধান্ত লোৱা। ইয়াত দায়িত্ব, সংযম আৰু বিচাৰশক্তি জড়িত। যি নাৰীয়ে স্বাধীনতাৰ নামত নিজৰ স্বাস্থ্য, ভবিষ্যৎ বা সম্মান নষ্ট কৰে, সি আচলে স্বাধীন নহয়—সি ভ্ৰমত আছে। স্বাধীনতা মানে আত্মনাশ নহয়; আত্মউন্নতি।
১০. নাৰীৰ স্বাধীনতা বনাম সামাজিক ভয়- সমাজৰ বহু মানুহে নাৰীৰ স্বাধীনতাক ভয় পায়। কাৰণ— স্বাধীন নাৰী প্ৰশ্ন কৰে, অন্যায়ক অস্বীকাৰ কৰে, নিজৰ অধিকাৰ দাবী কৰে। এইটো বহু পুৰুষ আৰু পৰম্পৰাবাদী সমাজৰ বাবে অস্বস্তিকৰ। আশ্চৰ্যৰ কথা— সংস্কৃতিৰ দায়িত্ব সদায় নাৰীৰ ওপৰতেই কিয়?
১১. স্বাধীনতা আৰু নৈতিকতা- নৈতিকতা কেতিয়াও বন্দীত জন্ম নোৱাৰে। নৈতিকতা জন্ম লয় সচেতনতাৰ পৰা। যি নাৰী স্বাধীন— তেওঁ বুজে কি ভাল, কি বেয়া। তেওঁ বাধ্যতামূলক নহয়; তেওঁ সচেতনশীলতা।ভয়ত থাকি স্বাধীন হোৱা আৰু বিবেকত থাকি স্বাধীন হোৱা একে নহয়।
১২. শিক্ষা: নাৰীৰ স্বাধীনতাৰ মূল চাবিকাঠি। শিক্ষাই নাৰীক কিতাপ পঢ়াবলৈকে শিকোৱাই নহয়— শিক্ষাই নাৰীক নিজকে পঢ়িব শিকায়। শিক্ষিত নাৰী— অন্ধবিশ্বাস মানে নাজানে, অন্যায় মানে চিনে, নিজৰ অধিকাৰ মানে বুজে। এইবাবে সমাজে যিমানেই নাৰীক দমন কৰে, সিমানেই শিক্ষাক ভয় পায়।
১৩. আৰ্থিক স্বাধীনতা আৰু আত্মসম্মান- যেতিয়া নাৰী অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী হয়, তেতিয়া তাই কাকো ভিক্ষা খুজিব নালাগে— না মৰ্যাদাৰ, না সুৰক্ষাৰ, না স্বাধীনতাৰ। আৰ্থিক স্বাধীনতা নাৰীক ভৰসা দিয়ে, সাহস দিয়ে, নিজৰ জীৱন নিজৰ দৰে গঢ়াৰ শক্তি দিয়ে।
১৪. নাৰী নিজেই নাৰীৰ শত্রু নেকি?
দুখজনক সত্য— বহু সময়ত নাৰীক আটাইতকৈ বেছি দমন কৰে অন্য নাৰীয়েই। শাহুৱেকে বোৱাৰীক, মাকে জীয়েকক, সমাজে সমাজৰ নাৰীজনীক।কাৰণ এই নাৰীবোৰো দমন ব্যৱস্থাৰ ভিতৰতে ডাঙৰ হৈছে। এই শিকলিডাল ভাঙিবলৈ হ’লে— নাৰীকে প্ৰথমে জাগ্ৰত হ’ব লাগিব।
১৫. ভৱিষ্যৎ আৰু স্বাধীন নাৰী- ভৱিষ্যৎ মানে— নাৰী কেৱল “সহ্য কৰা” নহয়, “নিৰ্বাচন কৰা”। নাৰী কেৱল পৰিস্থিতিৰ শিকাৰ নহয়, নিজৰ জীৱনৰ সম্পত্তি। যিদিনা নাৰী নিজৰ জীৱনৰ ওপৰত পূৰ্ণ অধিকাৰ লাভ কৰিব, সেইদিনা সমাজে আচল অৰ্থত সভ্যতা শিকিব।
১৬. স্বাধীনতা আৰু আত্মসত্তাৰ সন্ধান- নাৰী স্বাধীন হোৱা মানে কেৱল বাহ্যিক বাধা ভাঙা নহয়, ই মানে ভিতৰৰ ভয়, লজ্জা আৰু হীনমন্যতাও ভাঙা।বহু নাৰীয়ে আইনগতভাৱে স্বাধীন, কিন্তু মানসিকভাৱে এতিয়াও বন্দী— “লোকে কি ক’ব?” , “সমাজে কি ভাবিব?” এই ভয়বোৰেই নাৰীক আটাইতকৈ বেছি জেলত ৰাখে। যিদিনা নাৰী এই মানসিক কাৰাগাৰ ভাঙিব পাৰিব, সেইদিনা স্বাধীনতা সম্পূৰ্ণ হ’ব।
১৭. নাৰীৰ স্বাধীনতা আৰু সমানতা- স্বাধীনতা মানে পুৰুষৰ দৰে হ’ব লাগিব বুলি নহয়। স্বাধীনতা মানে— নিজৰ দৰে হ’ব পৰা। নাৰী পুৰুষৰ নকল নহয়, নাৰী নিজেই এক সম্পূৰ্ণ সত্তা। সমান অধিকাৰ মানে একে ৰকম হোৱা নহয়, সমান মৰ্যাদা লাভ কৰা।
১৮. নাৰীৰ স্বাধীনতা সমাজৰ নৈতিক পৰীক্ষা- যি সমাজে নাৰীক ভয় কৰে, সেই সমাজ নৈতিকভাৱে দুৰ্বল। যি সমাজে নাৰীক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, সেই সমাজে ন্যায়ক হত্যা কৰে। নাৰীৰ স্বাধীনতা হৈছে সমাজৰ আয়না— ই তাত থকা ভণ্ডামি, অন্যায় আৰু ভয় দেখুৱাই দিয়ে।
১৯. অধিকাৰ আৰু দায়িত্বৰ সমন্বয়- নাৰীৰ স্বাধীনতা— কেৱল অধিকাৰ নহয়, কেৱল দায়িত্ব নহয়, ই দুয়োটাৰ সমন্বয়। অধিকাৰ অবিহনে দায়িত্ব শোষণ, দায়িত্ব অবিহনে অধিকাৰ বিশৃঙ্খলা। নাৰী যেতিয়া নিজৰ অধিকাৰ বুজে আৰু নিজৰ দায়িত্বো গ্ৰহণ কৰে, তেতিয়াই সচা স্বাধীনতা জন্ম লয়। নাৰীৰ স্বাধীনতা কোনো আন্দোলনৰ স্লোগান নহয়, ই মানৱতাৰ হৃদস্পন্দন।
নাৰী যদি বন্দী, মানৱতা বন্দী।
নাৰী যদি স্বাধীন, সমাজ মুক্ত।
এই কাৰণেই— নাৰীৰ স্বাধীনতা কেৱল অধিকাৰ নহয়, ই এটা গভীৰ দায়িত্ব—নিজৰ প্ৰতি, সমাজৰ প্ৰতি আৰু ভৱিষ্যতৰ প্ৰতি।