জীৱজন্তুৰ দৃষ্টিত মানুহ: এক নতুন সাহিত্যিক প্ৰয়াস
কানুপ্ৰিয়া ডেকা
স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী অসমীয়া বিভাগ
বৰপেটা, হাউলী
মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাসত মানুহে নিজক প্ৰায়েই কেন্দ্ৰত ৰাখিছে—ইতিহাস, বিজ্ঞান, দৰ্শন বা সাহিত্য সকলো ক্ষেত্ৰতেই মানুহৰ অভিজ্ঞতাই মূল কথা হৈ আহিছে। কিন্তু আধুনিক যুগত পৰিৱেশ সংকট, বনধ্বংস, প্ৰজাতি বিলুপ্তি আৰু জলবায়ু পৰিৱর্তনৰ ভয়াৱহ বাস্তৱতাৰ মুখামুখি হৈ সাহিত্যেও নিজৰ দৃষ্টিভংগী সলনি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। এই নতুন সাহিত্যিক প্ৰয়াসত মানুহক চোৱা হৈছে জীৱজন্তুৰ চকুৰে—পশু-পক্ষী, বনৰীয়া জন্তু, জলচৰ প্ৰাণী বা আন জীৱৰ অনুভূতি, ভয়, স্মৃতি আৰু ক্ষোভৰ মাজেৰে। এই দৃষ্টিকোণে মানুহৰ কৰ্মক নতুন ৰূপত উন্মোচন কৰে আৰু পাঠকক নিজৰ আচৰণ পুনৰ বিচাৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।
প্ৰাচীন সাহিত্যতো জীৱজন্তু কেতিয়াবা কথক বা প্ৰতীকৰ ৰূপত উপস্থিত আছিল। পঞ্চতন্ত্ৰ বা ঈশপৰ নীতিকথাত পশুবোৰে কথা কয়, যুক্তি আগবঢ়ায় আৰু মানৱীয় দোষ–গুণৰ প্ৰতিফলন হৈ উঠে। যদিও এই কাহিনীবোৰৰ লক্ষ্য আছিল মানুহক নৈতিক শিক্ষা দিয়া, তথাপিও ইয়াত জীৱজন্তুক কণ্ঠ দিয়াৰ এক সাহিত্যিক পৰম্পৰা দেখা যায়। লোককথা আৰু উপকথাতো জন্তুবোৰ প্ৰায়েই জ্ঞানী, ধূৰ্ত বা সহায়কাৰী ৰূপত আহে। আধুনিক সাহিত্যই এই পৰম্পৰাক এক নতুন দিশ দিলে—ইয়াত জন্তুবোৰ কেৱল নীতিকথাৰ বাহক নহয়; ই নিজৰ অস্তিত্ব আৰু বাসস্থান হেৰুওৱাৰ বেদনাৰে মানুহক প্ৰশ্ন কৰে।
বিশ্বসাহিত্যত এই ধৰণৰ দৃষ্টিভংগীৰ উদাহৰণ ক্রমে বৃদ্ধি পাইছে। জৰ্জ অ’ৱেলৰ Animal Farm যদিও প্ৰধানকৈ ৰাজনৈতিক উপমা, তথাপিও জন্তুৰ মুখেৰে মানুহৰ শাসনব্যৱস্থা আৰু ক্ষমতাৰ লোভক উন্মোচন কৰা হৈছে। জেক লণ্ডনৰ কাহিনীত কুকুৰ বা বনৰীয়া জন্তুৰ দৃষ্টিভংগীয়ে প্ৰকৃতিৰ কঠোৰতা আৰু মানুহৰ প্ৰভুত্ববাদক নতুন ৰূপত দেখুৱায়। সাম্প্ৰতিক কালত “ইকো-নাৰেটিভ” বা “নন-হিউম্যান পাৰ্সপেক্টিভ” নামৰ সাহিত্যিক ধাৰাত জন্তু, গছ বা নদীকো কথক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, যাতে মানুহক প্ৰকৃতিৰ এক অংশ হিচাপে পুনৰ স্থাপন কৰা যায়।
ভাৰতীয় সাহিত্যত জন্তুৰ দৃষ্টিত মানুহ চোৱা একেবাৰে অচিনাকি নহয়। লোকগাথা, জাতীয় কাহিনী বা কাব্যত পশু-পক্ষীৰ উপস্থিতি আগৰে পৰা আছিল। কিন্তু আধুনিক কথাসাহিত্য আৰু কবিতাত এই দৃষ্টিভংগী অধিক সমালোচনামূলক হৈ উঠিছে। বন উজাৰণ, চোৰাশিকাৰ, চিৰিয়াখানা বা চাৰ্কাছত জন্তুৰ বন্দিত্ব—এইবোৰ বিষয়ত জন্তুৰ দৃষ্টিকোণে মানুহৰ সভ্যতাৰ নিষ্ঠুৰ দিশ উন্মোচন কৰে। কিছুমান কবিতাত বন্দী বাঘ বা হাতীৰ অনুভূতিৰ বৰ্ণনাই পাঠকক অস্বস্তিত পেলায়, কিয়নো সেই দৃষ্টিত মানুহ উদ্ধাৰক নহয়, শাসক বা ধ্বংসকাৰী ৰূপে দেখা যায়।
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্যত এই দিশ আৰু গভীৰ ৰূপ ল’ব পাৰে, কিয়নো অঞ্চলটো জীৱবৈচিত্ৰ্যৰে সমৃদ্ধ। অৰণ্য কাটি পথ নিৰ্মাণ, খনন বা বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণে বনৰীয়া জীৱৰ বাসস্থান সংকুচিত কৰাৰ কাহিনী বহু ৰচনাত পৰোক্ষ বা প্ৰত্যক্ষভাৱে আহে। কোনো গল্পত এটা হাতী বা গঁড়ৰ চকুৰে মানুহৰ গাঁওবসতিৰ বিস্তাৰ চোৱা হয়, কোনো কবিতাত প্ৰব্ৰজনকাৰী চৰাইৰ মুখেৰে শুকাই যোৱা জলাশয়ৰ বেদনা প্ৰকাশ পায়। এই ধৰণৰ আখ্যানই মানুহৰ উন্নয়ন–কেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগীক প্ৰশ্ন কৰে আৰু সহাবস্থাৰ নৈতিকতা আগবঢ়ায়।
এই নতুন সাহিত্যিক প্ৰয়াসৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে সহানুভূতিৰ বিস্তাৰ। মানুহে সাধাৰণতে নিজৰ দৰে সত্তাৰ প্ৰতি সহজে সহানুভূতি অনুভৱ কৰে, কিন্তু জন্তু বা অন্য জীৱৰ দৃষ্টিত কাহিনী শুনিলে সেই সহানুভূতিৰ সীমা বহল হয়। পাঠকে বনৰীয়া জন্তুৰ ভয়, মাতৃ–প্ৰাণীৰ সন্তান ৰক্ষাৰ তীব্ৰ আকাংক্ষা বা বাসস্থান হেৰুওৱাৰ শূন্যতা অনুভৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই অনুভৱৰ ফলতেই হয়তো পাঠকে চোৰাং চিকাৰ, বনধ্বংস বা প্ৰদূষণৰ বিষয়ে নতুনকৈ ভাবিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এইখিনিত সাহিত্য সামাজিক সজাগতা সৃষ্টিৰ শক্তিশালী মাধ্যম হৈ উঠে।
এই ধাৰাত লেখকসকলে এটা সূক্ষ্ম সমতাও ৰক্ষা কৰিব লাগে—মানুহৰ ভাষা আৰু মনোভাৱ জন্তুৰ ওপৰত অতিমাত্ৰাত আৰোপ কৰিলে সেয়া কৃত্ৰিম লাগিব পাৰে। সেয়ে বহু আধুনিক ৰচনাত জন্তুৰ দৃষ্টিভংগী প্ৰকাশ কৰিবলৈ আচৰণ, সংবেদনশীলতা আৰু পৰিৱেশগত প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হয়, সম্পূৰ্ণ মানৱীয় যুক্তি বা ভাষাৰ সলনি। এই পদ্ধতিয়ে আখ্যানক অধিক বিশ্বাসযোগ্য আৰু প্ৰভাৱশালী কৰে।
ডিজিটেল যুগত এই ধৰণৰ সাহিত্যৰ প্ৰচাৰো সহজ হৈছে। অনলাইন আলোচনী, ব্লগ বা সামাজিক মাধ্যমত প্ৰকৃতি–কেন্দ্ৰিক কবিতা আৰু ক্ষুদ্ৰ কাহিনী দ্ৰুতগতিত পঢ়ুৱৈৰ ওচৰলৈ গৈছে। প্ৰাণীৰ দৃষ্টিত লিখা ক্ষুদ্ৰ লেখা কেতিয়াবা ভাইৰেল হৈ পৰে আৰু বৃহৎ আলোচনাৰ সূচনা কৰে। এই প্ৰসাৰে এই সাহিত্যিক প্ৰয়াসক মুখ্য ধাৰালৈ আনাত সহায় কৰিছে।
ভৱিষ্যৎ দিশ চাবলৈ গ’লে ক’ব পাৰি যে জীৱজন্তুৰ দৃষ্টিত মানুহ চোৱা সাহিত্যিক প্ৰয়াস অধিক বহুমাত্ৰিক হ’ব। গৱেষণা, জীৱবিজ্ঞান আৰু পৰিৱেশ অধ্যয়নৰ তথ্য সাহিত্যৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ নতুন ধৰণৰ আখ্যান সৃষ্টি কৰিব পাৰে। নদী, গছ বা মাটিক কথক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা ৰচনাবোৰো এই ধাৰাৰ অংশ হৈ উঠিব পাৰে। এইবোৰে মানুহক পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ কেন্দ্ৰ নহয়, সহবাসী হিচাপে ভাবিবলৈ প্ৰেৰণা দিব।
—জীৱজন্তুৰ দৃষ্টিত মানুহ চোৱা সাহিত্য মানুহক নতুন আয়নাৰ সন্মুখীন কৰে। এই আয়নাত মানুহে নিজৰ ক্ষমতা, লোভ আৰু দায়িত্ব একেলগে দেখে। এই সাহিত্যিক প্ৰয়াস কেৱল শৈল্পিক নতুনত্ব নহয়; ই নৈতিক আহ্বান। জন্তুৰ চকুৰে মানুহক চালে আমি হয়তো বুজিব পাৰোঁ যে সভ্যতাৰ সত্য পৰীক্ষা হ’ল আমি নিজৰ দৰে নহয়, আমাৰ সৈতে এই পৃথিৱী ভাগ-বতৰা কৰা অন্য সত্তাসকলৰ প্ৰতি কেনে ব্যৱহাৰ কৰোঁ।সাহিত্যিক প্ৰয়াসৰ নৈতিক, দাৰ্শনিক আৰু সামাজিক প্ৰভাৱসমূহ আৰু অধিক গভীৰভাৱে চাব পাৰোঁ।
জীৱজন্তুৰ দৃষ্টিত মানুহক চোৱা সাহিত্য একপ্ৰকাৰ “মানৱ-কেন্দ্ৰিকতা” (anthropocentrism)ৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ। বহু শতাব্দী ধৰি মানুহে নিজকেই পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰ বুলি ভাবি আহিছে—প্ৰকৃতিক ব্যৱহাৰযোগ্য সম্পদ হিচাপে গণ্য কৰা এই মানসিকতাই আজি বিশ্বব্যাপী পৰিৱেশ সংকটৰ জন্ম দিছে। জন্তুৰ কণ্ঠস্বৰেৰে লিখা কাহিনীবোৰে এই মানসিকতাক প্ৰশ্ন কৰে আৰু পাঠকক ভাবিবলৈ বাধ্য কৰে যে মানুহো আন জীৱৰ দৰে এই প্ৰকৃতিৰ এক অংশ মাথোঁ। এই দৃষ্টিভংগী সাহিত্যত প্ৰকাশ পালে দৰ্শনগত পৰিৱর্তনৰো সূচনা হয়, যাক “ইকো-চিন্তা” বা পৰিৱেশ-নৈতিকতা বুলি ক’ব পাৰি।
এই ধাৰাৰ সৈতে ইকো-ফেমিনিজম, পোষ্ট-হিউমেনিজম আৰু ডীপ ইক’লজিৰ দৰে তাত্ত্বিক ধাৰণাও সংযুক্ত হৈছে। কিছুমান লেখকে জন্তুৰ দৃষ্টিত মানুহক দেখুৱাই ক্ষমতা, আধিপত্য উন্মোচন কৰে।
এইদৰে সাহিত্যই পৰিৱেশ সংকটক সামাজিক ন্যায়ৰ প্ৰশ্নৰ সৈতে যুৰে। এনে সাহিত্যিক প্ৰয়াসে পাঠকৰ নৈতিক সংবেদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে। মানুহে যেতিয়া এটা বন্দী চৰাইৰ আতংক, এজনী মাক বাঘৰ সন্তান হেৰুওৱাৰ বেদনা বা সমুদ্ৰত প্লাষ্টিকত আবদ্ধ কচ্ছপৰ যন্ত্ৰণা কাহিনীৰ মাজেৰে অনুভৱ কৰে, তেতিয়া সেয়া কেৱল কল্পনা নহয়—ই নৈতিক দায়িত্বৰ অনুভূতি জাগ্ৰত কৰে। এই অনুভৱে মানুহক নিজৰ দৈনন্দিন আচৰণ সলনি কৰিবলৈও প্ৰেৰণা দিব পাৰে—প্লাষ্টিক ব্যৱহাৰ হ্ৰাস, বন সংৰক্ষণৰ সমৰ্থন বা বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বৃদ্ধি।
শৈল্পিক দৃষ্টিত এই ধাৰা লেখকৰ বাবে এক কঠিন পৰীক্ষাও। জন্তুৰ দৃষ্টিভংগী বিশ্বাসযোগ্য কৰি তুলিবলৈ ভাষা, ছন্দ আৰু বৰ্ণনাশৈলীত বিশেষ যত্ন লাগে। অত্যধিক মানৱীয় মনোভাৱ আৰোপ কৰিলে আখ্যান কৃত্ৰিম হ’ব পাৰে, আৰু সম্পূৰ্ণ নিৰাসক্ত বৰ্ণনাই পাঠকৰ সৈতে সংযোগ বিচ্ছিন্ন কৰিব পাৰে। এই সূক্ষ্ম সমতাটোৱেই এই সাহিত্যিক প্ৰয়াসৰ সৰ্ববৃহৎ সৃষ্টিশীল চেলেঞ্জ।
সমালোচকসকলে এই ধৰণৰ সাহিত্যক কেতিয়াবা আদৰ্শবাদী বা অতিমাত্ৰাত আবেগময় বুলিও অভিহিত কৰে। তেওঁলোকৰ মতে, জন্তুৰ দৃষ্টিত মানুহ চোৱাটো কেতিয়াবা বাস্তৱ সমস্যাৰ জটিলতা সৰল কৰি তোলে। কিন্তু সমৰ্থকসকলে যুক্তি আগবঢ়ায় যে সাহিত্যৰ কাম বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ কৰা নহয়; ই মানুহৰ অনুভৱ জগাই তোলা। এই অনুভৱ জাগ্ৰত নহ’লে কোনো পৰিৱর্তনো সম্ভৱ নহয়।
ভৱিষ্যৎ প্ৰেক্ষাপটত এই সাহিত্যিক প্ৰয়াস অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠিব পাৰে। কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা, নগৰায়ন আৰু জলবায়ু পৰিৱর্তনে যেতিয়া মানুহৰ জীৱনধাৰা তীব্ৰভাৱে সলনি কৰিছে, তেতিয়া এই ধৰণৰ আখ্যানই মানুহক প্ৰকৃতিৰ সৈতে পুনৰ সংযোগ স্থাপন কৰিবলৈ সহায় কৰিব পাৰে। বিদ্যালয়, বিশ্ববিদ্যালয় আৰু পাঠচক্ৰসমূহত এই বিষয়ভিত্তিক সাহিত্য আলোচনাৰ অন্তৰ্ভুক্তি নতুন প্ৰজন্মক অধিক সংবেদনশীল কৰি তুলিব।
জীৱজন্তুৰ দৃষ্টিত মানুহক চোৱা সাহিত্য কেৱল এক শৈল্পিক প্ৰয়াস নহয়; ই এক নৈতিক আৰু দাৰ্শনিক আহ্বান। ই মানুহক নিজৰ স্থান পুনৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ আহ্বান জনায়—শাসক হিচাপে নহয়, সহবাসী হিচাপে। এই আহ্বান শুনা আৰু বুজা মানেই হয়তো আগন্তুক পৃথিৱী অধিক সুষম আৰু জীৱনমুখী কৰি গঢ়ি তোলাৰ দিশে এক সৰু কিন্তু প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপ।