জলাশয়: বহনক্ষম জীৱনৰ সৰ্বোত্তম গোপনীয়তা
অংকুৰজ্যোতি হাতীমূৰীয়া
শিৱসাগৰ
জলাশয় হৈছে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ যিয়ে পৃথিৱীৰ বাবে অপৰিহাৰ্য জীৱন-সহায়ক ব্যৱস্থা হিচাপে কাম কৰে। সংপৃক্ত মাটি আৰু বৈচিত্ৰময় উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী প্ৰজাতিৰ দ্বাৰা চিহ্নিত এই অনন্য পৰিৱেশসমূহে পৰিৱেশ ভাৰসাম্য বজাই ৰখা, জৈৱ বৈচিত্ৰ্যক সমৰ্থন কৰা, পানীৰ গুণাগুণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন হ্ৰাস কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
জলাশয়সমূহে জলাশয়, বোকা, আৰু পিটনি আদিকে ধৰি বিভিন্ন পৰিৱেশ সামৰি লয়। এন্টাৰ্কটিকাৰ বাহিৰে প্ৰতিখন মহাদেশতে ইহঁত পোৱা যায় আৰু পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ প্ৰায় ছয় শতাংশ হৈছে ইহঁতৰ অংশ (Mitsch & Gosselink, 2015)। বনাঞ্চল বা সাগৰৰ দৰে অন্যান্য পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ তুলনাত ইয়াৰ আকাৰ তুলনামূলকভাৱে সৰু হ’লেও জলাশয়ৰ পৰিৱেশগত মূল্য অপৰিসীম। অতিৰিক্ত বৰষুণ শোষণ কৰি সময়ৰ লগে লগে লাহে লাহে এৰি দি বানপানীৰ বিৰুদ্ধে বাফাৰ হিচাপে কাম কৰে। এই জলবিজ্ঞানৰ কাৰ্য্যই ওচৰৰ নদী আৰু হ্ৰদসমূহৰ পানীৰ মাত্ৰা সুস্থিৰ কৰি ৰখাত সহায় কৰে আৰু লগতে খহনীয়া হ্ৰাস কৰে (Zedler & Kercher, 2005)।
বান নিয়ন্ত্ৰণৰ উপৰিও জলাশয়সমূহে বন্যপ্ৰাণীৰ বিস্তৃত শৃংখলৰ বাবে জটিল বাসস্থান প্ৰদান কৰে। ইহঁতে বহুতো প্ৰজাতিৰ চৰাই, উভচৰ, মাছ, পোক-পৰুৱা আৰু উদ্ভিদক সমৰ্থন কৰে উপৰিও বহুতো অন্য ঠাইত বাসস্থান হেৰুৱাৰ বাবে স্থানীয় বা ভাবুকিৰ সন্মুখীন হয় (Dahl & Johnson, 1991)। উদাহৰণস্বৰূপে, পৰিভ্ৰমী চৰাইবোৰে প্ৰজনন আৰু শীতকালীন স্থানৰ মাজত দীঘলীয়া যাত্ৰাৰ সময়ত জলাশয়ক ষ্টপ অভাৰ পইণ্ট হিচাপে নিৰ্ভৰ কৰে। তদুপৰি জলাশয়ৰ উদ্ভিদে কাৰ্বন নিষ্কাশনত অৰিহণা যোগায়; ইহঁতে সালোক সংশ্লেষণৰ সময়ত বায়ুমণ্ডলৰ পৰা কাৰ্বন ডাই অক্সাইড শোষণ কৰে আৰু ইয়াক ইহঁতৰ জৈৱবস্তু আৰু মাটিত সংৰক্ষণ কৰে (ৰেভেন আৰু অন্যান্য, ২০১৪)। তেনে কৰাৰ সময়ত জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াত জলাশয়ৰ ভূমিকা অপৰিহাৰ্য।
জলাশয়ৰ আন এক উল্লেখযোগ্য কাম হৈছে পানীৰ গুণাগুণ নিয়ন্ত্ৰণ। প্ৰাকৃতিক ফিল্টাৰ হিচাপে এই পদাৰ্থবোৰে বৃহৎ পানীত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতেই ইহঁতে পলস, পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ (নাইট্ৰজেন আৰু ফছফৰাছ), আৰু ৰোগকাৰক জীৱাণুৰ দৰে প্ৰদূষকক আৱদ্ধ কৰি ৰাখে (Vymazal & Kropfelova, 2009)। জলাশয়ৰ পানী বিশুদ্ধ কৰাৰ ক্ষমতাই মানুহ আৰু বন্যপ্ৰাণী উভয়ৰে বাবে খোৱাপানীৰ যোগান বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে সুস্থ জলজ পৰিৱেশ তন্ত্ৰক প্ৰসাৰিত কৰে। এই ফিল্টাৰিং প্ৰক্ৰিয়াটো বিশেষকৈ কৃষি অঞ্চলত গুৰুত্বপূৰ্ণ য’ত সাৰৰ পৰা বৈ যোৱা পানীয়ে ইউট্ৰফিকেচনৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে উক্ত পৰিঘটনাৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে অত্যধিক পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ সমৃদ্ধি যিয়ে জলভাগত অক্সিজেনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰে।
পৰিৱেশ স্বাস্থ্য আৰু মানৱ সমাজলৈ ইয়াৰ অমূল্য অৱদান থকাৰ পিছতো জলাশয়সমূহে মূলতঃ মানৱজনিত কাৰ্যকলাপৰ বাবে অভূতপূৰ্ব ভাবুকিৰ সন্মুখীন হৈছে। নগৰায়নে কৃষি বা আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ বাবে ভূমি ৰূপান্তৰ ঘটায় যিয়ে জলাশয়ৰ বাসস্থান ধ্বংস কৰে (Maltby & Acreman, 2011)। ইয়াৰ উপৰিও কৃষি পানীৰ পৰা হোৱা প্ৰদূষণে জলাশয়ত প্ৰাকৃতিক পৰিশোধন প্ৰক্ৰিয়াক প্ৰায়ে আগুৰি ধৰে। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে এই প্ৰত্যাহ্বানসমূহক পৰিৱৰ্তিত বৰষুণৰ আৰ্হিৰ জৰিয়তে আৰু অধিক ভয়াৱহ কৰি তোলে যিয়ে বানপানী বা খৰাং পৰিস্থিতি বৃদ্ধিৰ সূচনা কৰিব পাৰে—ইতিমধ্যে দুৰ্বল জলাশয়ৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰক আৰু অধিক জোৰ দিয়ে।
এই অত্যাৱশ্যকীয় জীৱন-সহায়ক ব্যৱস্থাসমূহ সংৰক্ষণ কৰিবলৈ হ’লে ফলপ্ৰসূ সংৰক্ষণ কৌশলৰ প্ৰয়োজনীয়তা অতি প্ৰয়োজনীয়। জলাশয়ৰ ওপৰত ৰামছাৰ সন্ধিৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তিসমূহে বিশ্বজুৰি জলাশয় অঞ্চল সংৰক্ষণৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে (ৰামছাৰ সন্ধি সচিবালয়, ২০১৩)। স্থানীয় চৰকাৰসমূহৰ দায়িত্বও আছে যে বৰ্তমানৰ জলাশয়সমূহক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰাৰ লগতে মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে অৱক্ষয়ী বা হেৰাই যোৱা জলাশয়সমূহ পুনৰুদ্ধাৰ কৰা।
জলাশয় সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টাত সম্প্ৰদায়ৰ সংযোগে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। জলাশয়ে প্ৰদান কৰা সুবিধাসমূহৰ বিষয়ে স্থানীয় জনসাধাৰণক জ্ঞান দিলে পৰিৱেশ সুৰক্ষাক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া ষ্টুয়াৰ্ডশ্বিপ আচৰণক লাভান্বিত কৰিব পাৰি (হকিন্স আৰু অন্যান্য, ২০১৬)। চৰকাৰী সংস্থা, বেচৰকাৰী স্বেচ্ছাচাৰী সংস্থা (এন জি অ’), বিজ্ঞানী, আৰু স্থানীয় জনগণৰ সৈতে জড়িত সহযোগিতামূলক পদক্ষেপে জলাশয়ৰ বাসস্থান পুনৰুদ্ধাৰ কৰাৰ লগতে বহনক্ষম ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত সফল ফলাফল দিব পাৰে।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে জলাশয়সমূহে আমাৰ গ্ৰহৰ কিছুমান আটাইতকৈ উৎপাদনশীল পৰিৱেশ তন্ত্ৰক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটোৱে জৈৱ বৈচিত্ৰ্যক বজাই ৰখাৰ লগতে মানৱতাৰ বাবে উপকাৰী বিভিন্ন পৰিৱেশ সেৱা প্ৰদান কৰা জটিল জীৱন-সহায়ক ব্যৱস্থা হিচাপে কাম কৰে। বান নিয়ন্ত্ৰণ, বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থানৰ ব্যৱস্থা, পানীৰ গুণাগুণ উন্নতি, আৰু জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত ইহঁতৰ ভূমিকাই বহল পৰিৱেশ প্ৰেক্ষাপটৰ ভিতৰত ইহঁতৰ গুৰুত্বক উজ্জ্বল কৰি তোলে। কিন্তু নগৰায়ন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে সৃষ্টি কৰা চলি থকা ভাবুকিৰ বাবে এই অবিচ্ছেদ্য সম্পদসমূহ সুৰক্ষিত কৰাৰ লক্ষ্যৰে সংৰক্ষণ কৌশলৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি জৰুৰী ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ প্ৰয়োজন। স্থানীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত আনুষ্ঠানিক নীতিগত ব্যৱস্থাৰ সমান্তৰালভাৱে শিক্ষা আৰু সম্প্ৰদায়ৰ জড়িততাক অগ্ৰাধিকাৰ দি আৰু এই পৰিৱেশ তন্ত্ৰসমূহৰ আভ্যন্তৰীণ মূল্যক স্বীকৃতি দি আমি এনে এটা ভৱিষ্যত সুৰক্ষিত কৰিব পাৰো য’ত জলাশয়সমূহে আমাৰ বিশ্ব পৰিৱেশৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান হিচাপে লাভৱান হৈ থাকিব।