উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰতীয় সাহিত্যৰ আধুনিক দিশ
কানুপ্ৰিয়া ডেকা
স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী অসমীয়া বিভাগ
বৰপেটা, হাউলী
ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল বহুভাষা, বহুজাতিক সংস্কৃতি আৰু ঐতিহাসিক জটিলতাৰ এক সমৃদ্ধ অঞ্চল। অসম, মেঘালয়, মণিপুৰ, নাগালেণ্ড, মিজোৰাম, ত্ৰিপুৰা, অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু চিকিম—এই ৰাজ্যসমূহৰ সাহিত্যই নিজৰ নিজস্ব ভাষা, লোকসংস্কৃতি আৰু অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় সাহিত্যৰ সামগ্ৰিক ভাণ্ডাৰক সমৃদ্ধ কৰি তুলিছে। আধুনিক যুগত এই অঞ্চলৰ সাহিত্য এক গভীৰ ৰূপান্তৰৰ মাজেৰে গৈছে—বিষয়বস্তুৰ বিস্তাৰ, ভাষাৰ প্ৰয়োগ, ৰূপ-প্ৰকৃতিৰ পৰীক্ষা আৰু ৰাজনৈতিক–সামাজিক চেতনাৰ দিশত এক নতুন সজীৱতা দেখা গৈছে। এই আধুনিক দিশসমূহ কেৱল সাহিত্যিক ৰূপান্তৰ নহয়; ই অঞ্চলটোৰ সমাজ-ইতিহাসৰ সলনি হোৱা গতিপথৰ প্ৰতিফলন।
ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষভাগত আৰু বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিত উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত আধুনিক সাহিত্যৰ বীজ ৰোপিত হৈছিল। ঔপনিবেশিক শিক্ষাব্যৱস্থা, ছপাশালৰ প্ৰচলন আৰু সংবাদপত্ৰ–পত্ৰিকাৰ বিকাশে লিখিত সাহিত্যৰ পৰিসৰ বঢ়াই তোলে। অসমীয়া সাহিত্যত লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা, চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা বা হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ দৰে লেখকে গদ্যক আধুনিক ৰূপ দিলে; একে সময়তে কাব্য আৰু সামাজিক প্ৰবন্ধত নতুন চিন্তাধাৰা প্ৰৱেশ কৰিলে। এই প্ৰাথমিক আধুনিকতা আছিল পৰম্পৰা আৰু নতুন ভাবধাৰাৰ সংযোগস্থল—লোকজীৱনৰ ছাঁ থাকিলেও ব্যক্তিস্বাধীনতা, সমাজ সংস্কাৰ আৰু আত্মচেতনা সাহিত্যৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ উঠিল।
স্বাধীনতাৰ পৰৱৰ্তী সময়ছোৱাত উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ সাহিত্য অধিক জটিল আৰু বহুমুখী হৈ পৰে। নতুন ৰাজনৈতিক সীমাৰেখা, প্ৰব্ৰজন, পৰিচয়ৰ সংকট, ভাষাগত দাবী, সংঘাত আৰু উন্নয়নৰ প্ৰশ্নসমূহ সাহিত্যত প্ৰৱলভাবে ধৰা পৰে। অসমীয়া উপন্যাস আৰু গল্পত গাঁৱৰ পৰা নগৰলৈ হোৱা স্থানান্তৰ, নদীভাঙনি, বেকাৰত্ব, আন্দোলন আৰু মধ্যবিত্ত সমাজৰ দ্বন্দ্ব প্ৰকাশ পায়। মণিপুৰী, নাগা, মিজো বা খাচি ভাষাৰ সাহিত্যতো নিজৰ জনগোষ্ঠীৰ ইতিহাস, স্মৃতি আৰু আধুনিক জীৱনৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয় হৈ উঠে। এই সাহিত্যই অঞ্চলটোৰ অভিজ্ঞতাক “প্ৰান্তিক” নহয়, বৰঞ্চ জাতীয় সাহিত্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কণ্ঠস্বৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ সহায় কৰে।
আধুনিক উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্যৰ এক মুখ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে পৰিচয়ৰ অনুসন্ধান। বহু লেখকে নিজৰ জাতিগত, ভাষাগত বা সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ প্ৰশ্নক নতুন দৃষ্টিৰে চাবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। পৰম্পৰা আৰু আধুনিকতাৰ সংঘাত, নগৰীয় জীৱনৰ প্ৰভাৱ, পশ্চিমীয়া সংস্কৃতিৰ অনুপ্ৰৱেশ বা প্ৰযুক্তিগত পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰতিক্ৰিয়া—এই সকলোবোৰে সাহিত্যত গভীৰ আলোড়ন সৃষ্টি কৰিছে। কাহিনীবোৰত প্ৰাচীন লোকবিশ্বাস আৰু আধুনিক বিজ্ঞান, গাঁৱৰ জীৱন আৰু নগৰৰ ব্যস্ততা, সমষ্টিগত পৰিচয় আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ দ্বন্দ্ব একেলগে উপস্থিত হয়।
সংঘাত আৰু হিংসাৰ অভিজ্ঞতাও আধুনিক উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ। অঞ্চলটোৰ ইতিহাসত ৰাজনৈতিক আন্দোলন, সশস্ত্ৰ সংঘাত আৰু সামৰিক উপস্থিতিৰ প্ৰভাৱ গভীৰ। বহু কবিতা, গল্প আৰু উপন্যাসে এই পৰিৱেশত ডাঙৰ হোৱা প্ৰজন্মৰ মানসিক আঘাত, ভয় আৰু নীৰৱ প্ৰতিবাদক চিত্ৰিত কৰিছে। কিন্তু এই ৰচনাবোৰ কেৱল হিংসাৰ বৰ্ণনা নহয়; ই শান্তিৰ আকাংক্ষা, মানৱীয় সহমর্মিতা আৰু পুনৰনির্মাণৰ স্বপ্ন ও প্ৰকাশ কৰে। সাহিত্য ইয়াত একপ্ৰকাৰ স্মৃতি সংৰক্ষণৰ মাধ্যম হৈ উঠে—যাতে এই অভিজ্ঞতাবোৰ সময়ৰ সোঁতত বিলীন নহয়।
নাৰী কণ্ঠস্বৰৰ উত্থান আধুনিক উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্যৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ। অসম, মণিপুৰ, মিজোৰাম বা ত্ৰিপুৰাত বহু মহিলা লেখকে সমাজত নাৰীৰ অৱস্থান, পৰম্পৰাগত নিয়মৰ চাপ, শিক্ষা, প্ৰেম, মাতৃত্ব, সংঘাতকালীন অভিজ্ঞতা আৰু আত্মস্বীকৃতিৰ কথা সাহসেৰে লিখিছে। এই লেখনিসমূহে সাহিত্যক কেৱল নতুন বিষয়েই নিদিয়ে, নতুন সংবেদনশীলতাও যোগ কৰে। নাৰী চৰিত্ৰসমূহ এতিয়া কেৱল সহনশীল বা নিঃশব্দ নহয়; সিহঁতে প্ৰশ্ন তোলে, সিদ্ধান্ত লয় আৰু নিজৰ জীৱনৰ পথ নিজে নিৰ্ধাৰণ কৰে।
ভাষাগত পৰীক্ষা আৰু শৈলীৰ নতুনত্বো আধুনিকতাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ চিহ্ন। বহু লেখকে স্থানীয় উপভাষা, লোককথাৰ ছাঁ, গীতৰ ভংগী বা মৌখিক কাহিনীৰ ধৰণ গদ্য আৰু কবিতাত সংযোগ কৰিছে।অনুবাদ সাহিত্যৰ বিস্তাৰে বিভিন্ন ভাষাৰ মাজত সংলাপ সৃষ্টি কৰিছে—অসমীয়া ৰচনা হিন্দী বা ইংৰাজীত, বা নাগা–মিজো–খাচি সাহিত্য আন ভাষালৈ ৰূপান্তৰিত হৈ অঞ্চলটোৰ কণ্ঠস্বৰ বহল পাঠকসমাজলৈ লৈ গৈছে।
প্ৰকৃতি আৰু পৰিৱেশ আধুনিক উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্যত বিশেষ স্থান দখল কৰে। পাহাৰ, নদী, অৰণ্য, বৰষুণ, ভূমিস্খলন, নদীভাঙনি—এইবোৰ কেৱল পটভূমি নহয়; বহু সময়ত কাহিনীৰ এক সক্ৰিয় চৰিত্ৰৰ দৰে কাম কৰে। উন্নয়ন প্ৰকল্প, বন ধ্বংস, খনন বা নগৰায়নৰ প্ৰভাৱ সাহিত্যত উদ্বেগৰ বিষয় হিচাপে উঠে আহে। এই দিশে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্য পৰিৱেশ–চেতনাৰ এক শক্তিশালী কণ্ঠস্বৰ হৈ পৰিছে।
ডিজিটেল যুগে এই সাহিত্যক নতুন পৰিসৰ দিছে। অনলাইন আলোচনী, ব্লগ, সামাজিক মাধ্যম আৰু ই-বুক প্লেটফৰ্মে নবীন লেখকসকলক প্ৰকাশৰ সুযোগ দিছে। ইয়াৰ ফলত বিষয়বস্তু আৰু ভাষাত অধিক বৈচিত্ৰ্য দেখা গৈছে, যদিও একে সময়তে গুণগত মান, স্থায়িত্ব আৰু সংৰক্ষণৰ প্ৰশ্নো উঠিছে। তথাপিও এই নতুন মাধ্যমসমূহে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্যক কেন্দ্ৰৰ পৰা প্ৰান্তলৈ সীমাবদ্ধ নাৰাখি বিশ্বমুখী সংলাপৰ অংশ কৰি তুলিছে।
উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰতীয় সাহিত্যৰ আধুনিক দিশ মানে এক চলি থকা অনুসন্ধান। ই অতীতৰ পৰম্পৰাৰ সৈতে সংলাপ ৰাখি নতুন সময়ৰ প্ৰশ্নৰ মুখামুখি হৈছে। পৰিচয়, সংঘাত, প্ৰেম, প্ৰকৃতি, নাৰী কণ্ঠস্বৰ, ভাষাগত পৰীক্ষা আৰু ডিজিটেল পৰিৱেশ—এই সকলোবোৰ মিলি এই অঞ্চলৰ সাহিত্যক এক সজীৱ, সংবেদনশীল আৰু বহুস্বৰীয় ৰূপ দিছে। এই সাহিত্যই কেৱল নিজৰ ভূগোলৰ কথা নকয়; ই বিশ্বমানৱৰ অভিজ্ঞতাৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে। সেয়েহে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় আধুনিক সাহিত্য আজি ভাৰতীয় সাহিত্যৰ এক অনিবার্য আৰু শক্তিশালী অধ্যায়। আধুনিক উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্যত স্মৃতি আৰু ইতিহাসৰ পুনৰ্পাঠ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰবণতা হিচাপে দেখা যায়। বহু লেখকে ঔপনিবেশিক যুগ, ৰাজ্য গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া, জনগোষ্ঠীৰ স্থানান্তৰ বা সীমান্তীয় অভিজ্ঞতাক নতুন দৃষ্টিৰে চাবলৈ চেষ্টা কৰিছে। চৰকাৰী নথি বা মুখ্যধাৰাৰ ইতিহাসত যিবোৰ কাহিনী অনুপস্থিত থাকে, সাহিত্যই সেইবোৰ পুনৰ উন্মোচন কৰে—বিশেষকৈ জনজাতীয় সমাজ, পাহাৰীয়া অঞ্চল বা প্ৰান্তিক গোষ্ঠীৰ অভিজ্ঞতা। এই পুনৰ্পাঠে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ অতীতক কেৱল স্মৰণ নকৰি তাৰ জটিলতা আৰু বহুস্বরীয় ৰূপ স্পষ্ট কৰে।
যুৱ প্ৰজন্মৰ কণ্ঠস্বৰো আধুনিক সাহিত্যৰ এক নতুন শক্তি। নগৰীয়া জীৱন, চাকৰিৰ সন্ধানত স্থানান্তৰ, সামাজিক মাধ্যমৰ প্ৰভাৱ, প্ৰেম আৰু বিচ্ছিন্নতা—এইবোৰ বিষয় এতিয়া কবিতা আৰু গল্পত অধিক দেখা যায়। পৰম্পৰাগত সমাজত ডাঙৰ হোৱা যুৱক–যুৱতীৰ মনোজগত আৰু আধুনিক বিশ্বাৰ সাহিত্যত এক নতুন সংবেদনশীলতা আনে। এই কণ্ঠস্বৰে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্যক সময়ৰ সৈতে সংলাপত ৰাখে।
প্ৰবাসী অভিজ্ঞতা বা ডায়াস্পোৰাৰ কাহিনীও এই সাহিত্যৰ আধুনিক দিশত গুৰুত্ব লাভ কৰিছে। শিক্ষা বা কৰ্মসূত্ৰে অঞ্চলৰ বাহিৰলৈ যোৱা মানুহে নিজৰ ভূমিৰ সৈতে থকা স্মৃতি, নষ্টালজিয়া, পৰিচয়ৰ দ্বন্দ্ব আৰু নতুন সমাজত খাপ খুৱাবলৈ হোৱা সংগ্ৰাম লিখি ৰাখিছে। এই লেখনিসমূহে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলক কেৱল ভৌগোলিক স্থান হিচাপে নহয়, এক মানসিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিসৰ হিচাপে উপস্থাপন কৰে।
আধুনিক নাট্যসাহিত্য আৰু পৰিবেশনমূলক শিল্পো এই সাহিত্যিক পৰিৱেশৰ অংশ হৈ উঠিছে। থিয়েটাৰ গোষ্ঠীসমূহে ৰাজনৈতিক সংঘাত, সামাজিক বৈষম্য, নাৰী অধিকাৰ আৰু পৰিৱেশ সংকটক মঞ্চত তুলিছে। এই নাটকসমূহে কেতিয়াবা লোকনৃত্য, গীত বা আখ্যানৰ উপাদান আধুনিক নাট্যৰ সৈতে মিশ্ৰিত কৰি এক নতুন শৈলী সৃষ্টি কৰে, যিয়ে অঞ্চলটোৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ক সমসাময়িক ভাষাৰে প্ৰকাশ কৰে।
আন্তঃভাষিক সংলাপ আৰু সাহিত্যিক বিনিময়ো আধুনিক উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ। অঞ্চলটোৰ বিভিন্ন ভাষাৰ লেখকসকলে সাহিত্য সভা, উৎসৱ আৰু অনুবাদ প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে পৰস্পৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ইয়াৰ ফলত এক ভাষাত সৃষ্টি হোৱা চিন্তা আন ভাষাতো প্ৰতিধ্বনিত হৈছে, আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্য এক সমষ্টিগত পৰিচয়ৰ দিশে আগবাঢ়িছে—য’ত বৈচিত্ৰ্যই শক্তি।
ভৱিষ্যৎ দিশলৈ লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্য অধিক আন্তঃআঞ্চলিক আৰু বিশ্বমুখী হ’ব পাৰে। আন্তৰ্জাতিক প্ৰকাশনা, সাহিত্য উৎসৱ আৰু অনলাইন পাঠকে এই অঞ্চলৰ লেখকসকলক বহল পাঠকসমাজৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে। কিন্তু এই বিশ্বায়নৰ সৈতে একোটা উদ্বেগো জড়িত—স্থানীয় ভাষা আৰু লোকসংস্কৃতি সংৰক্ষণ, মৌখিক পৰম্পৰা লিপিবদ্ধ কৰা আৰু নবীন লেখকসকলক উৎসাহিত কৰা প্ৰয়োজন আগতে কেতিয়াও নাছিল।
এইদৰে আধুনিক উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰতীয় সাহিত্য এক চলি থকা প্ৰক্ৰিয়া—অতীতৰ সৈতে সংলাপ ৰাখি, বৰ্তমানৰ সংকটক মুখামুখি হৈ আৰু ভৱিষ্যতৰ সম্ভাৱনালৈ আগবাঢ়ি। ই সংঘাতৰ মাজত মানৱিকতা বিচাৰে, পৰিৱর্তনৰ মাজত পৰিচয় সংৰক্ষণ কৰে আৰু নতুন ভাষা–শৈলীৰে নিজৰ কথা ক’বলৈ সাহস কৰে। এই সজীৱ অনুসন্ধানেই উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাহিত্যক আজিৰ ভাৰতীয় সাহিত্যৰ এক অনন্য আৰু প্ৰভাৱশালী অধ্যায় কৰি তুলিছে।